Bitwa pod Wattignies 1793: poborowi, którzy ocalili Maubeuge

Pod Wattignies zwyciężyła armia, z którą, jak pisze Jomini, marsz wydawał się zuchwalstwem nawet jej dowódcy: jej żołnierzy i generałów dopiero co zebrano, a większość batalionów była świeżo sformowana i źle uzbrojona. Dowodził nią generał, którego rewolucja zastała zwolnionym ze służby szeregowcem i który próbował odmówić objęcia komendy, powołując się na brak doświadczenia. Obok niego jechał Lazare Carnot, członek Komitetu Ocalenia Publicznego odpowiedzialny za wojnę. Dwa dni ciężkiej i często nieporadnej walki ocaliły twierdzę Maubeuge.²

Zagrożenie dla Maubeuge

Latem 1793 roku pierwsza koalicja, sojusz Austrii, Prus, Wielkiej Brytanii, Republiki Niderlandów i państw niemieckich przeciw rewolucyjnej Francji, zdobyła graniczne twierdze Condé i Valenciennes, a potem Le Quesnoy. Francuskie zwycięstwo pod Hondschoote i rozbicie Holendrów pod Menin we wrześniu odsunęły zagrożenie od wybrzeża, ale austriacki wódz, książę Jozjasz Saski-Coburg-Saalfeld, zwrócił się przeciw Maubeuge.³ › Bitwa pod Rymnikiem, 1789

Według Phippsa Coburg rozpoczął oblężenie Maubeuge korpusem 26 tysięcy ludzi, głównie Holendrów, osłanianym przez 37-tysięczny korpus obserwacyjny hrabiego Clerfayta, którego linia biegła od Sambry pod Berlaimont na wschód aż do Wattignies i dalej. Jomini ocenia wszystkie wojska koalicji pod miastem na około 65 tysięcy ludzi.⁴

Jourdan i Carnot

Armia Północy straciła już dwóch dowódców. Custine’a zgilotynowano w sierpniu, a Houcharda, zwycięzcę spod Hondschoote, aresztowano we wrześniu. Armię objął urodzony w 1762 roku Jean-Baptiste Jourdan, którego rewolucja zastała zwolnionym ze służby szeregowcem. Oświadczył przedstawicielom Konwentu, że brak mu talentu i doświadczenia do tak ważnego dowództwa, i ustąpił dopiero wtedy, gdy przypomniano mu dekret nakazujący aresztować każdego obywatela, który odmówi przydzielonej funkcji. Phipps pisze, że Jourdan zastał wszystko w kompletnym chaosie po aresztowaniach w sztabie i meldował, że nie zna ani liczebności swoich wojsk, ani generałów, którzy nimi dowodzą.⁵

Carnot przyjechał z Paryża, by sprawdzić sytuację, i przekonał się, że Jourdan nie przesadzał; 14 października przybył ponownie i pozostał przy Jourdanie jako jego doradca. Jourdan zebrał pod Guise około 44 276 ludzi z Armii Północy i Armii Ardenów. Phipps daje mu w bitwie 45 tysięcy i zauważa, że Jomini podaje od 50 do 60 tysięcy; linia Clerfayta była tak rozciągnięta, że miał on przeciw Jourdanowi tylko około 21 tysięcy ludzi, a według Langerona, na którego powołuje się Phipps, 18 tysięcy.⁶

15 października: nieudany pierwszy dzień

Jourdan rozpoczął 15 października od ataków na oba skrzydła austriackie. Na prawym Duquesnoy zajął według Jominiego wsie Dimont i Demichaux, ale pod Wattignies został zatrzymany. Na lewym dywizja Fromentina zapuściła się, wbrew zamiarom Jourdana, na równinę nad Sambrą i została odrzucona przez austriacką jazdę; Jomini pisze, że straciła całą artylerię.⁷

Zanim lewe skrzydło dostatecznie się posunęło, dywizję Ballanda rzucono w centrum na austriacką pozycję pod Dourlers. Phipps pisze, że to Carnot nalegał na atak, a Jourdan ustąpił wbrew własnemu zdaniu i sam poprowadził dywizję; według Jominiego atak nakazali przedstawiciele Konwentu mimo wszystkich zastrzeżeń Jourdana. Dywizja dostała się pod ogień licznej austriackiej artylerii i w nieładzie wróciła na pozycje wyjściowe. Phipps ocenia straty samej dywizji Ballanda na około 1500 ludzi, a działa utracone tego dnia przez Francuzów na 12; Jomini podaje, że atak w centrum kosztował blisko 1200 ludzi wyłączonych z walki.⁸

16 października: Wattignies zdobyte

Nocą Jourdan zmienił plan: rozstrzygający atak miało wykonać prawe skrzydło, a centrum i lewe skrzydło tylko wiązać nieprzyjaciela. Phipps i Jomini podają, że na prawym skrzydle zebrano 22 tysiące ludzi. Phipps pisze, że gęsta mgła osłaniała natarcie do dziewiątej rano i że Francuzów dwukrotnie odrzucono. Wtedy, według Phippsa, Lecourbe, dowodzący czterema batalionami na lewo od Duquesnoya, zebrał żołnierzy kilku pułków, zsiadł z konia, chwycił karabin i znów poprowadził ich naprzód, a kolumna Duquesnoya ruszyła do ataku; wszystkie kolumny uderzyły razem i Wattignies zostało zdobyte. Jomini opisuje zdobycie wsi skoncentrowanym natarciem trzech kolumn. Phipps dodaje, że brygada młodych żołnierzy Gratiena, zaskoczona przez austriacką jazdę na otwartym polu, uciekła na główną kolumnę szturmową i wprowadziła w nią zamęt.⁹

Phipps podaje liczebność francuskiej załogi Maubeuge raz na 20 tysięcy, a w innym miejscu na 25 tysięcy. Obie strony spodziewały się jej wypadu, ale po źle zorganizowanym wypadzie pierwszego dnia załoga prawie się nie ruszyła; Jomini obwinia za to jej dowódcę, Ferranda. Coburg zdjął oblężenie i wycofał się nocą, a Austriacy bez przeszkód przeszli z powrotem za Sambrę. Pod osłoną mgły sprzymierzeni oderwali się tak skutecznie, że Jourdan i Carnot wkroczyli do Maubeuge dopiero o drugiej po południu 17 października.¹⁰

Straty i spór o zasługi

Dane o stratach się różnią. Phipps podaje straty Coburga: 365 zabitych, 1753 rannych i 369 jeńców lub zaginionych, i pisze, że Jourdan stracił 3 tysiące ludzi; według Jominiego sam pierwszodniowy atak w centrum kosztował Francuzów blisko 1200 ludzi wyłączonych z walki.¹¹

O zasługi wybuchł spór. Phipps odrzuca to, co nazywa legendą Carnota, w której Carnot przez oba dni kieruje bitwą, i przypisuje zwycięstwo Jourdanowi; zauważa też, że Napoleon przypisywał później sukces Carnotowi. Jomini z kolei obarcza Carnota winą za plan pierwszego dnia i nieudany atak w centrum. W styczniu 1794 roku Komitet nakazał odebrać Jourdanowi dowództwo i go aresztować, według Phippsa pismem samego Carnota; obronił go przedstawiciel Duquesnoy i skończyło się na odwołaniu z dowództwa. Phipps opisuje, jak Jourdan wrócił, by w czerwcu 1794 roku wygrać pod Fleurus.¹²

Dlaczego Wattignies ma znaczenie

Ani Phipps, ani Jomini nie uważają tego wyniku za miażdżący. Jomini pisze, że Coburg, bardziej bojaźliwy, niż sądzono, wycofał się nocą na Aumont i Bussières, i nazywa ten odwrót nieco pochopnym. Phipps pisze, że Jourdan wiele zawdzięczał błędom przeciwnika, i przytacza Calverta, brytyjskiego oficera sztabowego obecnego na polu bitwy, według którego dzień wygrała w istocie „ogromna artyleria” Francuzów (przekład nasz). Tego samego dnia w 1813 roku rozpoczęła się znacznie większa bitwa pod Lipskiem.¹³ › Bitwa pod Valmy, 1792