22 lipca w historii wojskowości: bitwa pod Salamanką, 1812

22 lipca 1812 · 214 lat temu

Pięć dni manewrów

Na początku 1812 roku armia Wellingtona zdobyła twierdze graniczne Ciudad Rodrigo i Badajoz. National Army Museum zwraca uwagę, że 230 tysięcy francuskich żołnierzy w Hiszpanii było podzielonych między pięć armii i nie mogło liczyć na posiłki, bo Napoleon szykował wyprawę na Rosję. Wellington wkroczył do Salamanki 17 czerwca i próbował skłonić Marmonta do bitwy.¹

Jak pisał Wellington, przez ostatnie cztery czy pięć dni armie odbywały „marsz manewrowy” (przekład nasz), a według Omana rankiem 22 lipca Marmont zamierzał po prostu kontynuować manewry z ostatnich pięciu dni. Żaden z dowódców nie chciał walczyć w niekorzystnym położeniu. 21 lipca Wellington zapewniał lorda Bathursta, sekretarza stanu, że nie stoczy bitwy, chyba że „w bardzo korzystnych okolicznościach albo gdy stanie się to absolutnie konieczne” (przekład nasz). Spodziewał się, że do Marmonta dołączy armia króla Józefa, którą szacował na „10 lub 12 tysięcy ludzi” (przekład nasz), i był gotów cofnąć się w stronę Portugalii. Jak pisze Oman, o świcie 22 lipca Wellington wysłał swoje tabory drogą na Ciudad Rodrigo.²

„Do diabła, naprawdę?”

Na prawym skrzydle linii Wellingtona wznosiły się dwa skaliste wzgórza, Mały i Wielki Arapil; sprzymierzeni trzymali Mały, a rano Francuzi zajęli Wielki. Marmont zobaczył kurz wzbijany przez tabory i uznał, że cała armia Wellingtona się wycofuje. Jak pisze Oman, tuż przed drugą po południu zaczął przesuwać dywizje na zachód wzdłuż płaskowyżu naprzeciw wzgórz zajętych przez sprzymierzonych, by dopaść coś, co wziął za ich straż tylną. Dywizja Thomières’a przeszła tym płaskowyżem prawie trzy mile, między nią a dywizją Maucune’a otworzyła się luka i wkrótce Francuzi stali rozciągnięci na linii długiej na mniej więcej sześć mil. Oman dodaje, że Marmont przyglądał się temu z Wielkiego Arapila, jedząc mocno spóźniony obiad, i nie wydał żadnych rozkazów, by to powstrzymać.³

William Grattan, młodszy oficer 88. pułku (Connaught Rangers) z 3. Dywizji, opowiada, że Wellington usiadł właśnie, by zjeść „kilka kęsów zimnej wołowiny” (przekład nasz), gdy adiutant zameldował mu, że Francuzi wydłużają swoje lewe skrzydło. „Do diabła, naprawdę?” (przekład nasz), rzucił Wellington, zerwał się na nogi, wziął lunetę i po krótkiej, uważnej obserwacji zawołał: „Myślę, że wreszcie się uda” (przekład nasz). Oman podaje też tradycyjną wersję ze wspomnień Greville’a, w której Wellington mówi: „Na Boga! To wystarczy!” (przekład nasz).⁴

„Zmiećcie wszystko przed sobą”

Wellington pogalopował do 3. Dywizji, która czekała niewidoczna za prawym skrzydłem sprzymierzonych. Grattan opisuje go jako bledszego niż zwykle, ale „zupełnie niewzruszonego” (przekład nasz); klepiąc Pakenhama po ramieniu, kazał mu „ruszać z 3. Dywizją”, „zająć wzgórza przed sobą” i „zmieść wszystko przed sobą” (przekład nasz). „Tak jest, milordzie” (przekład nasz), odpowiedział Pakenham.⁵

Osłaniana z boku przez portugalską kawalerię D’Urbana, 3. Dywizja wpadła na czoło kolumny Thomières’a. Pakenham, jak pisał Wellington, „ustawił 3. Dywizję w poprzek skrzydła nieprzyjaciela i obalił wszystko, co stanęło mu na drodze” (przekład nasz). Według Omana Thomières poległ, a jego dywizja straciła 2130 z nieco ponad 4500 ludzi.⁶

Czterdzieści tysięcy w czterdzieści minut

Na początku walki Marmont został ciężko ranny. Oman pisze, że pocisk z brytyjskiego działa na Małym Arapilu rozerwał się obok niego, gdy dosiadał konia, raniąc mu prawe ramię i łamiąc dwa żebra. Dowództwo przejął generał Jean Pierre Bonnet, który wkrótce również został ranny, a po nim generał Bertrand Clausel.⁷

5. Dywizja Leitha wspięła się po długim stoku i zepchnęła żołnierzy Maucune’a z grzbietu; sam Leith został ranny. Potem ciężcy dragoni generała majora Johna Gasparda Le Marchanta zaatakowali rozbitą francuską piechotę. Wellington meldował, że kawaleria „przeprowadziła nader dzielną i udaną szarżę na oddział nieprzyjacielskiej piechoty, który obaliła i wycięła w pień” (przekład nasz), a Le Marchant „poległ na czele swojej brygady” (przekład nasz). Oman pisze, że 5. Dywizja zagarnęła około 1500 jeńców i orła francuskiego 22. pułku piechoty liniowej. Zarówno muzeum, jak i Oman przytaczają powiedzenie, że Wellington pobił 40 tysięcy ludzi w czterdzieści minut.⁸

Portugalska brygada Packa nie zdobyła Wielkiego Arapila, 4. Dywizja została odparta, a jej dowódca Cole ranny, i Clausel ruszył do kontrataku na centrum sprzymierzonych. Wellington wprowadził do walki 6. Dywizję generała majora Henry’ego Clintona, która przywróciła linię; marszałek Beresford został ranny, kierując brygadę na skrzydło Francuzów. „Zrobiło się ciemno, zanim 6. Dywizja zdobyła ten punkt, a nieprzyjaciel uciekł przez lasy w stronę Tormesu” (przekład nasz), pisał Wellington.⁹

Wellington skierował pościg ku Huercie i brodom na Tormesie. Według Omana był przekonany, że zamek i most w Alba de Tormes wciąż trzyma hiszpańska załoga. Tymczasem ją wycofano i pobita armia przeprawiła się tamtędy nocą przez rzekę.¹⁰

Bilans

Zestawienie strat sprzymierzonych wydrukowane w „London Gazette” wymienia 694 zabitych, 4270 rannych i 256 zaginionych. Według Omana raport Wellingtona podawał straty 3129 Brytyjczyków i 2038 Portugalczyków oraz 2 zabitych i 4 rannych Hiszpanów, łącznie 5173 ludzi. Oman dodaje, że osobny raport portugalski, wysłany przez Beresforda do Lizbony, podaje niższe straty Portugalczyków, 1637 ludzi, i że choć trudno orzec, który jest dokładniejszy, pierwszeństwo należy się późniejszemu, staranniej sporządzonemu zestawieniu.¹¹

Straty francuskie były znacznie większe. Oman szacuje je na około 14-15 tysięcy ludzi, National Army Museum na co najmniej 14 tysięcy, a oba źródła mówią o 20 utraconych działach. Wellington meldował o zdobyciu 2 orłów i 6 sztandarów oraz o wzięciu do niewoli 1 generała, 3 pułkowników, 3 podpułkowników, 130 innych oficerów i „od 6000 do 7000 żołnierzy” (przekład nasz). Oman zauważa, że Marmont w swoim raporcie twierdził, iż stracił tylko 6 tysięcy ludzi i 9 dział.¹²

Wśród francuskich generałów Oman wymienia jako poległych Thomières’a i Fereya, a jako rannych Clausela i Bonneta. Po stronie sprzymierzonych poległ Le Marchant, a ranni zostali Beresford, Leith, Cole i dowódca kawalerii sir Stapleton Cotton, ten ostatni po zmroku przez własnego wartownika.¹³

Droga do Madrytu

Generał Maximilien Foy, którego dywizja jako jedyna francuska pozostała pod koniec dnia nienaruszona, zapisał w dzienniku sześć dni po bitwie, że bitwa „stawia lorda Wellingtona niemal na równi z Marlboroughem” (przekład nasz z angielskiego przekładu Omana). Muzeum i Oman zgodnie widzą w Salamance bitwę, która pokazała, że Wellington potrafi nie tylko się bronić, ale i atakować.¹⁴

Następnie Wellington zwrócił się przeciw królowi Józefowi, który opuścił Madryt, zostawiając załogę w Retiro; 12 sierpnia armia sprzymierzonych bez walki wkroczyła do stolicy. „Nie sposób opisać radości, jaką okazali mieszkańcy Madrytu na nasze przybycie” (przekład nasz), meldował Wellington. Według Omana klęska przyniosła też rozkaz króla Józefa o całkowitej ewakuacji Andaluzji, który 12 sierpnia dotarł do marszałka Soulta w Sewilli. Dalsze losy Wellingtona opisuje nasz artykuł o księciu Wellingtonie.¹⁵