Co wydarzyło się pod Annual?
W lipcu 1921 roku generał Manuel Fernández Silvestre, hiszpański komendant Melilli, zapuścił się głęboko w góry Rifu w północnym Maroku, mierząc w Zatokę Alhucemas. Rifeńscy wojownicy pod wodzą Muhammada ibn Abd el-Krima zdobyli 21 lipca jego placówkę w Igueriben, a następnego dnia Silvestre kazał armii w Annual się wycofać. Odwrót zamienił się w ucieczkę i rzeź na drodze do Melilli. Silvestre zginął, załoga, która schroniła się w Monte Arruit, została wymordowana po kapitulacji, a Hiszpania straciła tysiące ludzi i niemal całe wschodnie Maroko.1
Britannica nazywa Annual najgorszą klęską militarną mocarstwa kolonialnego od czasu włoskiej porażki pod Aduą w 1896 roku. W ciągu kilku tygodni Hiszpania straciła całe terytorium zajęte wokół Melilli od 1909 roku, a hiszpańska prasa nadała klęsce nazwę, którą nosi do dziś: Katastrofa pod Annual.2
Tło: protektorat, którego nigdy nie spacyfikowano
Hiszpania objęła w 1912 roku protektorat nad północnym Marokiem, pasem wybrzeża śródziemnomorskiego obok swoich dawnych enklaw Ceuty i Melilli. W dużej części był to Rif, górzysty kraj ludów berberyjskich, formalnie poddanych sułtana, ale zachowujących własną autonomię i niechcących rządów hiszpańskich. Od początku Hiszpania nie mogła nad nimi zapanować, a starcia, w których ginęły tysiące hiszpańskich poborowych, były na porządku dziennym.3
W 1919 roku rząd hiszpański polecił wysokiemu komisarzowi, generałowi Dámaso Berenguerowi, poszerzyć obszar kontroli. Berenguer działał ostrożnie na zachodzie, z Tetuanu, a na wschodzie jego bardziej zapalczywy podwładny w Melilli, generał Manuel Fernández Silvestre, chciał dotrzeć do Zatoki Alhucemas w środkowym Rifie i ujarzmić Beni Urriaguel, najsilniejszy z ludów Rifu. Plan zakładał marsz z Melilli na zachód i pozostawianie za sobą łańcucha umocnionych placówek.4
Rodzina Abd el-Krimów należała do czołowych rodów Beni Urriaguel i przez lata współpracowała z hiszpańskimi władzami w Melilli. Zmieniło się to, gdy zrozumieli, że Hiszpania chce okupować ich ziemie. Po śmierci ojca w 1920 roku Muhammad Abd el-Krim i jego brat zaczęli jednoczyć Rif przeciw hiszpańskiemu pochodowi, licząc na wyparcie Hiszpanów z całego protektoratu.5
Siły i dowódcy
Liczebność strony hiszpańskiej zależy od sposobu liczenia. Ośrodek Historii i Kultury Wojskowej armii hiszpańskiej w Melilli podaje 13 363 ludzi w placówkach, kolumnach ruchomych i odwodach komendantury Melilli w lipcu 1921 roku, w tym 10 973 Hiszpanów i 2390 Marokańczyków; El Debate szacuje komendanturę na około 14 tysięcy ludzi rozrzuconych po 135 placówkach, a EBSCO mówi o hiszpańskiej armii liczącej 20 tysięcy. Wiele placówek było małych, odciętych i pozbawionych wody.6
W styczniu 1921 roku Silvestre zajął Annual, wysunięte daleko w Rif, jako bazę wypadową na Alhucemas. Kilku oficerów to odradzało, zaznacza El Debate, a obóz zależał od długich, odsłoniętych dróg zaopatrzenia. Po drugiej stronie Abd el-Krim zmienił wojowników Rifu w siłę, która, jak pisze ośrodek w Melilli, atakowała teraz w zdyscyplinowanych grupach i strzelała salwami.7
Bitwa krok po kroku
Igueriben, 21 lipca
W czerwcu Silvestre znów ruszył naprzód i ufortyfikował Igueriben, placówkę przed Annual z poważną wadą: nie miała wody. Rifeńczycy szybko ją otoczyli. 21 lipca, po odparciu kolumny odsieczy wysłanej z Annual, zdobyli ją, a samo Annual, bez zaopatrzenia i wsparcia, znalazło się w niebezpieczeństwie.8
Odwrót z Annual, 22 lipca
22 lipca Silvestre nakazał odwrót na wschód, ku Ben Tieb i Melilli. Droga była w rękach nieprzyjaciela. Britannica nazywa tę decyzję nieprzemyślaną, a ewakuację pospieszną; żołnierze wpadli w panikę i uciekali z Annual i z kolejnych pozycji. Ośrodek w Melilli opisuje rifeńskie kolumny spadające na obóz, dezercję marokańskiej policji i panikę, która nastąpiła; placówka za placówką była porzucana lub zdobywana.9
Dwa hiszpańskie opracowania różnie odczytują to załamanie. Ośrodek w Melilli, instytucja samej armii, podkreśla, że odmówiono posiłków i prac drogowych, a z góry zakazano działań zaczepnych, i że Silvestre zorganizował odwrót ponad 6 tysięcy ludzi w niespełna dobę; według jego tabeli w samym obozie Annual było około 2900 ludzi. El Debate kładzie nacisk na to, że Silvestre działał w praktyce niezależnie od wysokiego komisarza, że jego plan odradzano i że odwrót zorganizowano szybko i źle. W kolejnych dniach Hiszpania straciła w Rifie około 120 pozycji.10
Silvestre zginął pod Annual. Jak, wciąż nie wiadomo: według EBSCO popełnił samobójstwo, według El Correo Gallego najpewniej odebrał sobie życie, choć mógł też zostać zabity, a El Debate stwierdza, że poza spekulacjami nikt tego nie wie. Jego ciała nigdy nie odnaleziono.11
Szarże Alcántary
Nie wszystkie oddziały się rozsypały. Pułk kawalerii Cazadores de Alcántara pod dowództwem podpułkownika Fernanda Primo de Rivery osłaniał odwrót szarżą za szarżą, otwierając drogę kolumnie generała Felipe Navarra ku Monte Arruit. Dekret królewski z 2012 roku, który przyznał w końcu pułkowi zbiorowy Krzyż Laurowy Świętego Ferdynanda, odnotowuje jego walki od 22 lipca do 9 sierpnia 1921 roku i straty: 28 z 32 oficerów i 523 z 685 żołnierzy.12
Monte Arruit
Navarro zebrał, kogo mógł, i 29 lipca wycofał się do umocnionej placówki Monte Arruit, około 30 kilometrów na południe od Melilli, z około 3 tysiącami ludzi według El Debate, 4 tysiącami według El Correo Gallego. Samoloty zrzucały oblężonym placówkom żywność, wodę i amunicję do 9 sierpnia. Załoga wytrzymała około dziesięciu dni bez wody pitnej, po czym zgodziła się na kapitulację za obietnicą darowania życia. Gdy rozbrojeni żołnierze wyszli, Rifeńczycy rzucili się na nich, nie oszczędzając chorych i rannych; ocalało niewielu, wśród nich Navarro, wzięty do niewoli.13
Punkt zwrotny: Melilla się utrzymuje
Przez kilka dni sama Melilla była bezbronna. Gdy Berenguer otrzymał ostatnią wiadomość od Silvestre, pisze El Debate, kazał generałowi Josému Sanjurjo zaokrętować w Ceucie wszystkich dostępnych żołnierzy i przerzucić ich do Melilli, i miasto nie upadło. Ośrodek w Melilli śledzi oddziały Sanjurja, które zabezpieczyły podejścia do miasta i rozpoczęły odzyskiwanie terenu.14
Następstwa
Co do bilansu nikt się nie zgadza. Ośrodek w Melilli porównuje 10 973 hiszpańskich żołnierzy w placówkach w lipcu z 3098, którzy dotarli potem do Melilli, i dochodzi do 7875 hiszpańskich strat. Britannica podaje 8 do 10 tysięcy zabitych i ponad 300 jeńców; El Debate przytacza za raportem Picassa 13 tysięcy hiszpańskich zabitych w nieco ponad trzy tygodnie, zaznaczając, że inne źródła podają poniżej 8 tysięcy; EBSCO mówi o 10 do 20 tysiącach żołnierzy i cywilów.15
Gdy hiszpańskie wojska odbiły Monte Arruit 24 października 1921 roku, generał Miguel Cabanellas zastał zabitych tam, gdzie padli. Zdjęcie na górze tej strony pokazuje fort z powietrza po jego ponownym zajęciu.16
Jeńcy Abd el-Krima, wśród nich generał Navarro, spędzili w niewoli około półtora roku, zanim Hiszpania zapłaciła okup. Studium Ramóna Díeza Rioji podaje 4,3 miliona peset; El Correo Gallego cztery miliony i dodatkowe 270 tysięcy dopłacone w chwili uwolnienia, które datuje na styczeń 1923 roku.17
Dziedzictwo i pamięć
Wiadomość wstrząsnęła Hiszpanią. Obok słowa „katastrofa” prasa uczyniła z „odpowiedzialności” polityczne hasło bojowe. W sierpniu 1921 roku powołano komisję pod przewodnictwem generała Juana Picassa, a jej raport był, jak pisze Britannica, druzgocący: ujawnił słabe dowodzenie, złe morale i wyszkolenie, rozbitą logistykę i lichy sprzęt hiszpańskiej armii kolonialnej. Kryzys prowadził prosto do zamachu stanu generała Miguela Primo de Rivery 13 września 1923 roku, a El Correo Gallego idzie dalej i zalicza spór o odpowiedzialność do korzeni wojny domowej z 1936 roku.18
Dla Abd el-Krima Annual było początkiem. W 1923 roku ogłosił Republikę Rifu, a na początku 1925 roku władał większością protektoratu. Pokonała go dopiero wspólna kampania hiszpańsko-francuska z hiszpańskim desantem w Zatoce Alhucemas 8 września 1925 roku. W 1926 roku poddał się Francuzom i został zesłany na Reunion. EBSCO widzi w nim symbol oporu przeciw panowaniu europejskiemu w całej Afryce Północnej.19 › Wojna o Rif, 1921 do 1926
Hiszpańska pamięć skupiła się na tych nielicznych, którzy wytrwali. W 2012 roku, ponad dziewięćdziesiąt lat później, Cazadores de Alcántara otrzymali zbiorowy Krzyż Laurowy Świętego Ferdynanda, najwyższe hiszpańskie odznaczenie wojskowe, za szarże w czasie odwrotu.20
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Encyclopaedia Britannica, „Rif War”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Rif War”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Rif War”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Rif War”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Rif War”; EBSCO, „Abd el-Krim”. ↩
- Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”; EBSCO, „Abd el-Krim”. ↩
- Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”. ↩
- Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Rif War”; Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”. ↩
- Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”; Encyclopaedia Britannica, „Rif War”. ↩
- EBSCO, „Abd el-Krim”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”. ↩
- Boletín Oficial del Estado, „Real Decreto 905/2012, por el que se concede la Cruz Laureada de San Fernando, como Laureada Colectiva, al Regimiento de Cazadores de Alcántara, 14 de Caballería”; Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”. ↩
- Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”. ↩
- El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”; Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”. ↩
- Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”; Encyclopaedia Britannica, „Rif War”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Annual”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”; EBSCO, „Abd el-Krim”. ↩
- El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”; Enrique José Catalinas Aracil, „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria”. ↩
- Ramón Díez Rioja, „Nueva mirada a la gestión del rescate de los prisioneros de Annual (1921-1923)”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Rif War”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”; EBSCO, „Abd el-Krim”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Rif War”; El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario”; EBSCO, „Abd el-Krim”. ↩
- Boletín Oficial del Estado, „Real Decreto 905/2012, por el que se concede la Cruz Laureada de San Fernando, como Laureada Colectiva, al Regimiento de Cazadores de Alcántara, 14 de Caballería”; El Debate, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos”. ↩
Źródła
- Encyclopaedia Britannica, „Rif War” (po angielsku)
- El Correo Gallego, „Desastre de Annual, primer centenario” (po hiszpańsku)
- Gonzalo Jiménez Tapia, El Debate, 2025, „El desastre de Annual, una derrota heroica contra los rifeños en Marruecos” (po hiszpańsku)
- EBSCO Research Starters, „Abd el-Krim” (po angielsku)
- Enrique José Catalinas Aracil, Centro de Historia y Cultura Militar de Melilla, armia hiszpańska (2021), „El Rif 1921, los héroes: del repliegue a la victoria” (po hiszpańsku)
- Boletín Oficial del Estado, „Real Decreto 905/2012, por el que se concede la Cruz Laureada de San Fernando, como Laureada Colectiva, al Regimiento de Cazadores de Alcántara, 14 de Caballería” (po hiszpańsku)
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Annual” (po angielsku)
- Ramón Díez Rioja, Cuadernos de Historia Contemporánea 48(1), „Nueva mirada a la gestión del rescate de los prisioneros de Annual (1921-1923)” (po hiszpańsku, streszczenie po angielsku)
