Bitwa pod piramidami 1798: czworoboki Bonapartego łamią mameluków

1 lipca 1798 roku, jak pisze Dodge, francuska flota z generałem Napoleonem Bonapartem i Armią Wschodu dotarła do Aleksandrii. Rozkazy Dyrektoriatu mówiły o prawie Francji do utrzymania otwartej drogi do Indii, a Dodge dodaje, że Dyrektoriat, który bał się Bonapartego i mu nie ufał, chętnie by się go pozbył. Egipt formalnie należał do sułtana, ale rządzili nim w rzeczywistości mamelucy, wojownicza kasta, wśród której wodzów najważniejsi byli Murad Bej i Ibrahim Bej. Bonaparte ogłosił Egipcjanom, że walczy tylko z mamelukami, a sułtańskiemu paszy napisał, że francuski oręż zawsze będzie do dyspozycji sułtana.²

Marsz na Kair

Armia przeszła przez pustynię do Damanhuru, bardzo cierpiąc, jak meldował Bonaparte, z powodu upału i braku wody. Dodge opisuje gorzką wodę w studniach, miraże, narzekania na oficerów, a nawet samobójstwa, a Berthier pisze, że Arabowie tak nękali kolumny, że łączność zrywała się już kilkaset sążni za armią. Pod Szubra Chit Murad Bej próbował zatrzymać Francuzów i został odparty: piechota uformowała czworoboki, a flotylla na Nilu stoczyła osobną ciężką walkę.³

Embaba, naprzeciw Kairu

21 lipca pięć francuskich dywizji podeszło pod wieś Embaba na zachodnim brzegu Nilu, naprzeciw Kairu, gdzie okopał się Murad Bej; po drugiej stronie rzeki, przed miastem, stał Ibrahim Bej z kolejnymi siłami. Liczebność armii Murada jest niepewna. Dodge podaje dziesięć tysięcy mameluków na równinie, z których każdemu służyło trzech lub czterech pieszych, i dwadzieścia tysięcy uzbrojonych fellachów za szańcami; Berthier mówi o sześciu tysiącach mameluków i tłumie Arabów i fellachów. Na horyzoncie stały piramidy w Gizie, a według wspomnień podyktowanych przez Bonapartego na Wyspie Świętej Heleny wskazał je żołnierzom i powiedział, że patrzy na nich czterdzieści wieków.⁴

Siłą mameluków była jazda; Dodge pisze, że ich piechota niewiele znaczyła wobec wojsk europejskich. Przeciw nim Bonaparte ustawił każdą dywizję w czworobok głęboki na sześć szeregów, z artylerią w narożnikach i między batalionami, a taborami w środku, tak jak pod Szubra Chit, i czworoboki posuwały się rzutami. Gdyby trzeba było zdobyć jakąś pozycję, pierwsze i trzecie pododdziały każdego batalionu miały uformować kolumny szturmowe, a drugie i czwarte utrzymać czworobok.⁵

Szarża, która rozbiła się o czworoboki

O drugiej po południu, jak meldował Bonaparte, Francuzi stanęli naprzeciw szańców i armii nieprzyjaciela. Wysłał Desaix i Reyniera na prawo, między Gizę a Embabę, by odciąć Muradowi drogę do Górnego Egiptu. Gdy tylko Murad zobaczył ruch Desaix, zaszarżował; Dodge pisze, że Desaix z powodu nierówności terenu ledwie zdążył zamknąć czworobok. Francuzi wstrzymali ogień, aż jeźdźcy znaleźli się pięćdziesiąt kroków od nich, i przyjęli ich gradem kul i kartaczy, a ci, którzy wjechali w lukę między dwiema dywizjami, dostali się pod ogień krzyżowy.⁶

Wtedy Bonaparte posłał Bona na szańce, a Viala między pobitą jazdę a obóz. Mamelucy wypadli z szańców, by zaszarżować na kolumny szturmowe Rampona, które zatrzymały się, stanęły frontem na wszystkie strony i odparły ich, a szańce zdobyto na bagnety. Berthier pisze, że 1500 mameluków i tyluż fellachów, którym Rampon i Marmont odcięli odwrót, zginęło albo utonęło w Nilu; Dodge podaje, że utonęło około półtora tysiąca ludzi, a wielu Egipcjan, dobrych pływaków, się uratowało. Murad Bej wycofał się z resztkami swoich sił do Górnego Egiptu.⁷

Ilu poległo

Straty podawano bardzo różnie. W raporcie dla Dyrektoriatu z 24 lipca Bonaparte szacował straty francuskie na 20 lub 30 zabitych i 120 rannych, a mameluckie na 2000 doborowych jeźdźców. Berthier podaje 10 zabitych Francuzów i około 30 rannych. Dodge pisze, że Bonaparte twierdził, iż stracił 40 zabitych i 260 rannych, a mamelucy i fellachowie dziesięć tysięcy ludzi, w tym dwa tysiące mameluckich wojowników. Tej nocy Ibrahim Bej i osmański pasza spalili swoje łodzie na Nilu i opuścili Kair.⁸

Kair, a potem Nil

22 lipca, jak pisze Dodge, Francuzi zajęli miasto i cytadelę; Bonaparte meldował, że jego wojska weszły do Kairu nazajutrz po bitwie. Desaix ruszył w górę rzeki, by pilnować Murad Beja, a Bonaparte zabrał się do urządzania kraju. 1 sierpnia, według relacji Dodge’a, Nelson zniszczył flotę francuską w zatoce Abukir i Bonaparte został odcięty od Francji.⁹ › Bitwa pod Abukirem, 1801

Berthier widział w tej bitwie dowód wyższości nowoczesnej taktyki europejskiej nad taktyką ludów Wschodu i zdyscyplinowanej odwagi nad bezładnym męstwem; Dodge nazwał ją „an interesting, not a great battle” („ciekawą, a nie wielką bitwą”, przekład nasz). Nazwę dały jej piramidy, które żołnierze Bonapartego widzieli na horyzoncie.¹⁰