21 czerwca w historii wojskowości: bitwa pod Vitorią, 1813

21 czerwca 1813 · 213 lat temu

Droga powrotna do Francji

W czerwcu 1813 roku Wellington przeprawił się przez Ebro i dalej obchodził prawe skrzydło cofającej się armii francuskiej. Józef cofnął się pod Vitorię i postanowił się tam bronić: przegrana bitwa albo dalszy odwrót oznaczałyby utratę głównej drogi do Francji i wielkich konwojów hiszpańskich uchodźców, skarbu i zapasów, które szły z armią. Jourdan i Oman piszą, że Józef czekał też na generała Clausela, dowódcę Armii Północy. Clausel zbliżył się do Vitorii dopiero 22 czerwca.¹

Liczebność wojsk jest sporna. 23 czerwca Józef napisał, że armię francuską zaatakowały siły dwukrotnie większe od niej (przekład nasz), i tak samo rozumuje Jourdan. Oman nazywa podobny rachunek Jourdana rażącym zawyżeniem i ocenia przewagę Wellingtona na 75 000 do 57 000, nie licząc wojsk Pakenhama i Giróna, ale licząc oddziały Longi i Morilla. Fortescue liczy około 72 000 sprzymierzonych szabel i bagnetów, bez dywizji Giróna, wobec około 43 000 francuskiej piechoty i 6000-7000 jazdy.²

Cztery kolumny przez Zadorrę

Józef dowodził osobiście, a marszałek Jourdan był jego majorem generalnym, czyli szefem sztabu. Toreno umieszcza Armię Południa Gazana na lewym skrzydle, Armię Centrum d’Erlona pośrodku, a Armię Portugalii Reille’a na prawym; według raportu Wellingtona lewe skrzydło francuskie opierało się o wzgórza kończące się pod La Puebla de Arganzón. Wellington uderzył czterema kolumnami, pisze Fortescue, a Oman i Jourdan wskazują na początek walki około ósmej rano.³

Na prawym skrzydle sir Rowland Hill posłał brygadę hiszpańskiej dywizji Pabla Morilla na wzgórza La Puebla, których Francuzi, jak napisał Wellington, „had not occupied in great strength”, nie obsadzili wielkimi siłami (przekład nasz). Francuzi je wzmocnili, ale Hill wprowadził 71. pułk i kolejne oddziały, a sprzymierzeni utrzymali grzbiet; Morillo został ranny, ale pozostał na polu bitwy, a podpułkownik Cadogan z 71. pułku odniósł śmiertelną ranę.⁴

Rzeka stała otworem. Oman pisze, że żaden z jedenastu mostów między wąwozem La Puebla a Duraną nie został zniszczony, a tylko trzy zatarasowano; Toreno, że Francuzi nie zerwali tam żadnego mostu. 4. Dywizja przeprawiła się pod Nanclares, Lekka Dywizja pod Tres Puentes, a 3. i 7. wyżej, w pobliżu Mendozy, i Francuzi z doliny cofnęli się ku Vitorii.⁵

Graham zamyka drogę

Na północy, jak donosił Wellington, Graham ruszył z Murguíi główną drogą z Bilbao. Brygada Robinsona z 5. Dywizji szturmem zdobyła Gamarrę Mayor, biorąc trzy działa, a 1. Dywizja zajęła Abechuco, biorąc na moście trzy działa i haubicę. Oman opisuje „an absolute deadlock at Gamarra Mayor till nearly five o'clock in the afternoon”, całkowity impas pod Gamarrą Mayor niemal do piątej po południu (przekład nasz), ale Hiszpanie Longi zajęli już Duranę i przecięli Józefowi łączność z Francją. Natarcie Grahama, jak napisał Wellington, „intercepted the enemy's retreat by the high road to France”, odcięło nieprzyjacielowi odwrót główną drogą do Francji (przekład nasz); Toreno pisze, że zepchnęło francuskie prawe skrzydło na drogę do Pampeluny.⁶

Fortescue podaje, że Józef wydał rozkaz odwrotu drogą na Salvatierrę około piątej; Jourdan pisze, że zarządzono ogólny odwrót na Salvatierrę. Na tej złej drodze połamane jaszcze zatarasowały park artyleryjski, a wtedy, pisze Jourdan, przez lukę między kolumnami nadjechali nieprzyjacielscy huzarzy: „Ich widok przeraził woźniców. Każdy pośpiesznie wyprzęgał konie i park porzucono” (przekład nasz); także u Omana brytyjscy huzarzy docierają do zatarasowanych dróg za miastem. Pościg, jak napisał Wellington, trwał „till after it was dark”, aż do zapadnięcia ciemności (przekład nasz).⁷

Działa, tabory i buława marszałka

W raporcie z 22 czerwca do lorda Bathursta markiz Wellington donosił o „a complete victory”, zupełnym zwycięstwie, i wyliczał „one hundred and fifty-one pieces of cannon, four hundred and fifteen waggons of ammunition, all their baggage, provisions, cattle, treasure, &c. and a considerable number of prisoners”, sto pięćdziesiąt jeden dział, czterysta piętnaście wozów z amunicją, wszystkie tabory, prowiant, bydło, skarb i tak dalej oraz znaczną liczbę jeńców (przekład nasz). Oman i Toreno także podają 151 dział. Wellington sądził, że Francuzi wywieźli „one gun and one howitzer only”, tylko jedno działo i jedną haubicę; 24 czerwca donosił, że weszli do Pampeluny „with one howitzer only”, z jedną tylko haubicą (przekład nasz).⁸

Józef, pisze Fortescue, „if we are to believe more than one narrative”, jeśli wierzyć więcej niż jednej relacji (przekład nasz), ledwie umknął 18. huzarom, przesiadając się z powozu na konia; Toreno pisze, że w porzuconym powozie zdobyto listy i szpadę podarowaną mu przez miasto Neapol. Wellington odesłał do Londynu „Marshal Jourdan's baton of a Marshal of France taken by the 87th regiment”, buławę marszałka Francji Jourdana zdobytą przez 87. pułk (przekład nasz). Według Fortescue’a najpierw wziął ją kapral 18. huzarów, a ukradł mu ją dobosz 87. pułku; Oman, Fortescue i Toreno odnotowują, że trafiła do księcia regenta.⁹

Potem przyszedł rabunek. Oman pisze, że z pięciu milionów franków francuskiego subsydium odzyskano tylko jedną dwudziestą; Fortescue, że na potrzeby publiczne zabezpieczono tylko jedną dwudziestą francuskiego skarbu. Fortescue dodaje, że brygada kawalerii Ponsonby’ego minęła stos dolarów, nie tykając go, więc Ponsonby zostawił starszego sierżanta, który zebrał tyle monet, ile zdołał unieść jego koń, i starczyło po pięć dolarów dla 1300 żołnierzy; muzeum Queen's Royal Hussars podaje 1500 dragonów.¹⁰

Rachunek strat

Francuskie raporty urzędowe drukowane przez Omana podają 42 oficerów i 714 żołnierzy zabitych, 226 oficerów i 4188 żołnierzy rannych oraz 23 oficerów i 2801 żołnierzy wziętych do niewoli lub zaginionych, razem 8008; Oman uważa tę sumę za „several hundreds too small”, o kilkaset za niską (przekład nasz). W narracji Oman powołuje się jednak na ostateczny raport sporządzony, gdy trzy armie wróciły już do Francji, i ocenia rzeczywiste straty na „very much about the 8,000 men given by the official return”, bardzo blisko 8000 ludzi z raportu urzędowego (przekład nasz). Jourdan podaje 6960 zabitych, rannych i jeńców; Fortescue zauważa, że jego liczby dają w rzeczywistości 7160, i ocenia straty francuskie na zapewne mniej niż osiem tysięcy. Straty sprzymierzonych wykaz dołączony do raportu Wellingtona i Napier podają na 5176 zabitych, rannych i zaginionych, tabela Omana na 5158, a Fortescue na nieco ponad pięć tysięcy.¹¹

23 czerwca Józef napisał do Clarke’a: „Armia nie ma ani chleba, ani artylerii; strata w ludziach nie jest ogromna, ale trzeba będzie wiele wysiłku, by odtworzyć jej artylerię; ocaliła wszystkie zaprzęgi” (przekład nasz)¹²

Obrazy z królewskiego pałacu

Oman pisze, że najpiękniejsze włoskie obrazy z królewskich zbiorów Madrytu znaleziono zwinięte w kufrach („imperials”) powozów samego Józefa; także Wellington Collection pisze o zwiniętych płótnach wiezionych w dużych kufrach zwanych imperials. Wellington Collection podaje, że Józef wywiózł z hiszpańskich pałaców królewskich ponad 200 obrazów, a żołnierze Wellingtona uratowali większość z nich, w tym dzieła Velázqueza, Tycjana, Rubensa i Bruegla; English Heritage pisze, że odzyskano dwieście.¹³

Gdy Wellington dowiedział się, skąd pochodzą obrazy, zaproponował ich zwrot przywróconemu na tron królowi Ferdynandowi VII, a ten pozwolił mu je zatrzymać, podaje Wellington Collection; według English Heritage Ferdynand później oficjalnie mu je podarował. Wellington Collection liczy 82 obrazy wystawione dziś w Apsley House, English Heritage 83. Drogę Wellingtona opisujemy w biografii księcia Wellingtona, a Waterloo w artykule o tej bitwie.¹⁴

Także 21 czerwca: Okinawa, 1945

Na Okinawie 18 czerwca zginął generał Simon B. Buckner, dowódca amerykańskiej 10. Armii, a dowództwo objął generał Roy S. Geiger. Historia Korpusu Piechoty Morskiej odnotowuje, że Geiger ogłosił wyspę za zabezpieczoną, a zorganizowany opór za zakończony 21 czerwca do 13:05. Historia Armii liczy zorganizowane walki do 22 czerwca, kiedy zdobyto wzgórze 85; obie historie opisują uroczystość rano tego dnia, która oznaczała koniec oporu.¹⁵

Według historii Armii 21 czerwca dzienne straty japońskie przekroczyły 4000, a wieczorem japoński dowódca, generał Mitsuru Ushijima, nadał ostatni meldunek do Cesarskiej Kwatery Głównej; jego szef sztabu, generał Isamu Cho, wyjaśniał: „Our strategy, tactics, and technics” „all were used to the utmost and we fought valiantly, but it was as nothing before the material strength of the enemy”, nasza strategia, taktyka i technika zostały wykorzystane do granic możliwości i walczyliśmy dzielnie, ale było to niczym wobec materialnej siły nieprzyjaciela (przekład nasz). Obaj generałowie popełnili samobójstwo w nocy z 21 na 22 czerwca, pisze historia piechoty morskiej. O desancie, który otworzył bitwę, piszemy na stronie o 1 kwietnia.¹⁶