Samozatopienie floty niemieckiej w Scapa Flow, 1919

Wśród nielicznych świadków byli uczniowie ze Stromness, którzy wybrali się na letnią wycieczkę wokół niemieckich okrętów. Gdy ich łódź w pośpiechu wracała do Stromness, za nimi szła na dno niemiecka flota.²

Tło: flota wydana w obce ręce

Rozejm z 11 listopada 1918 roku przerwał walki I wojny światowej, ale jej nie zakończył: gdyby rozmowy pokojowe się załamały, wojna mogła wybuchnąć na nowo. Na mocy rozejmu Niemcy musiały wydać wszystkie okręty podwodne i większość Floty Pełnomorskiej, 74 okręty wojenne, do internowania w alianckiej bazie na czas rokowań.³ › Bitwa na Dogger Bank 1915

Wyprowadzenie okrętów w morze nie było proste. Po rewolucji listopadowej znaczną częścią floty rządziły rady marynarskie, a załogi przestały słuchać oficerów. Flota wyszła w morze pod dowództwem kontradmirała Ludwiga von Reutera i 21 listopada na Morzu Północnym spotkała Grand Fleet i okręty innych flot alianckich, które odeskortowały ją do zatoki Firth of Forth, gdzie nastąpiło formalne poddanie.⁴

O zachodzie słońca admirał sir David Beatty, dowódca Grand Fleet, nakazał opuścić niemieckie bandery i nie podnosić ich bez jego zgody. Projekt stulecia nazywa to policzkiem, którego niemieccy oficerowie marynarki nigdy nie zapomnieli.⁵

Flota i jej strażnicy

Z Firth of Forth flotę przeprowadzono na północ do Scapa Flow, wielkiego naturalnego kotwicowiska na Orkadach, długiego na około 24 kilometry i otoczonego wyspami Mainland, Hoy i South Ronaldsay. Przez większość wojny stacjonowała tu Grand Fleet, a silne prądy pływowe i wąskie przejścia czyniły z tego miejsca naturalne więzienie.⁶

Internowanie bardziej przypominało uwięzienie. Przypłynęły tysiące niemieckich oficerów i marynarzy, ale większość odesłano do domu, w tym najgorszych wichrzycieli, aż na okrętach zostały tylko szczątkowe obsady do ich utrzymania. Na wielkich pancernikach dyscyplina upadła tak bardzo, że Reuter opuścił swój okręt flagowy, Friedrich der Grosse, i przeniósł się na lekki krążownik Emden.⁷

Flota stała na kotwicy miesiącami, a żywności i zapasów przysyłanych z Niemiec było coraz mniej. Pilnowała jej 1. Eskadra Liniowa Royal Navy pod dowództwem wiceadmirała sir Sydneya Fremantle'a.⁸

Plan

W maju 1919 roku alianci ogłosili warunki pokoju. Zredukowały one niemiecką marynarkę do ułamka dawnej siły i dzieliły internowane okręty między zwycięzców, choć Wielka Brytania wolałaby je zniszczyć. Rokowania szły źle i w czerwcu realnie groziło wznowienie wojny.⁹

Reuter postanowił, że jego okręty nie zostaną wydane. Poinformował oficerów o planie i o sygnale, który miał go uruchomić: niewinnie brzmiącym poleceniu obserwowania okrętu flagowego, po którym miały paść słowa „Paragraf jedenasty. Potwierdzić”. Kto naprawdę podjął decyzję, wciąż jest przedmiotem sporu: Reuter zawsze twierdził, że była wyłącznie jego, natomiast projekt stulecia pisze, że większość badaczy uważa dziś, iż rozkaz wyszedł od admirała Adolfa von Trothy w Niemczech.¹⁰

Przebieg samozatopienia

Sygnał

Rano 21 czerwca, w dzień przesilenia letniego, 1. Eskadra Liniowa wyszła ze Scapa Flow na ćwiczenia torpedowe i artyleryjskie, zostawiając niemieckie okręty prawie bez straży. Przed południem, o 10.30 według Orkney Museums, a o 11.00 według projektu stulecia, Emden podniósł sygnał. W całym kotwicowisku załogi otwierały zawory denne i wyrzutnie torped, rozbijały rury i niszczyły wodoszczelne drzwi, a koła zaworów wyrzucały za burtę, by nie dało się powstrzymać napływu wody.¹¹

Flota idzie na dno

Pierwszym sygnałem, jaki zauważyli Brytyjczycy, był dźwięk: zaczął bić dzwon pancernika Friedrich der Grosse, który przechylał się na burtę, krótko po południu. Jeden po drugim wielkie okręty przewracały się. Pancernik Bayern poszedł na dno rufą naprzód wczesnym popołudniem, na oczach mieszkańców wysp i sfotografowany przez fotografa Royal Navy.¹²

Niemieckie załogi przesiadały się do łodzi. Brytyjscy strażnicy, wciąż nie rozumiejąc, co się dzieje, otworzyli do nich ogień, a Niemcy podnieśli ręce. 1. Eskadrę Liniową odwołano z ćwiczeń i wróciła pełną parą, ale było już za późno.¹³

Co udało się uratować

Brytyjczykom udało się osadzić na mieliźnie 22 okręty. Wśród nich były pancernik Baden, flagowy Emden Reutera, lekkie krążowniki Frankfurt i Nürnberg oraz kilka niszczycieli. Cała reszta poszła na dno, aż nad wodą sterczały tylko wywrócone kadłuby oraz maszty i kominy Hindenburga.¹⁴

Punkt zwrotny: ostatni polegli wojny

Wieczorem, jak pisze projekt stulecia, duma niemieckiej marynarki leżała na dnie Scapa Flow. Ten dzień kosztował też życie ludzi. Zginęło ośmiu niemieckich marynarzy, zastrzelonych lub utopionych, gdy Brytyjczycy próbowali zmusić ich do powrotu na tonące okręty; wśród nich był jeden starszy oficer. Dziewiąty, Kuno Eversberg z krążownika Frankfurt, został zastrzelony kilka dni później na pokładzie pancernika HMS Resolution. Projekt stulecia zauważa, że niemieckie dokumenty zapisują jego nazwisko jako Evertsberg. Tych dziewięciu uważa się za ostatnich niemieckich poległych I wojny światowej.¹⁵

Następstwa

Zatopienie okrętów złamało warunki rozejmu, więc Reuter i jego ludzie trafili do niewoli. Trzymano ich w obozach w Wielkiej Brytanii, a do Niemiec wrócili w styczniu 1920 roku, po wejściu w życie traktatu wersalskiego. W kraju Reutera witano jak bohatera, który ocalił honor niemieckiej marynarki.¹⁶

Dla Orkadów wraki stały się źródłem utrzymania. W kolejnych latach licencjonowani ratownicy podnieśli okręty osadzone na mieliźnie i większość zatopionych, a następnie odholowali je na złom. Projekt stulecia nazywa to największą operacją ratowniczą wszech czasów.¹⁷

Dziedzictwo i pamięć

Dla Niemców samozatopienie stało się powodem do dumy: w ciągu kilku godzin, pisze projekt stulecia, niemiecka marynarka zrobiła sama sobie to, czego Royal Navy nie zdołała zrobić pod Jutlandią, i zatopiła więcej stali, niż kiedykolwiek poszło na dno jednego dnia.¹⁸ › Największe bitwy morskie w historii

W Wielkiej Brytanii reakcje były mieszane. Orkney Museums zauważa, że Admiralicja szybko potępiła samozatopienie, a jednak rozwiązało ono kłopotliwą kwestię okrętów, które pozostali alianci chcieli podzielić między siebie, a Brytyjczycy woleliby zatopić. Przypuszczeń, że Admiralicja wiedziała o planie wcześniej, nigdy nie poparto dowodami.¹⁹

Okręty, których ratownicy nie wydobyli, wciąż leżą w Scapa Flow. Historic Environment Scotland opisuje trzy pancerniki wśród nich jako jedyne zachowane okręty liniowe internowanej floty.²⁰ › 21 czerwca w historii wojskowości