Bitwa pod Coronelem 1914: najcięższa porażka Royal Navy w tej wojnie

Coronel był pierwszą od mniej więcej stu lat porażką Royal Navy na morzu i ciężkim ciosem dla jej prestiżu. Bitwa rozegrała się w ciągu jednego wieczoru, na wzburzonym morzu w gasnącym świetle i z dwóch zatopionych okrętów nie ocalał nikt. Jej prawdziwe skutki przyszły pięć tygodni później, na południowym Atlantyku.²

Eskadra na wolności na Pacyfiku

Gdy w sierpniu 1914 roku wybuchła wojna, niemiecka Eskadra Wschodnioazjatycka wiceadmirała Maximiliana von Spee była najsilniejszym zespołem niemieckiej floty poza Europą. Jej trzonem były dwa nowoczesne krążowniki pancerne, „Scharnhorst” i „Gneisenau”, do których dołączyły lekkie krążowniki „Nürnberg”, „Leipzig” i „Dresden”. Przystąpienie Japonii do wojny po stronie aliantów sprawiło, że północny Pacyfik stał się zbyt niebezpieczny, więc Spee ruszył ku Ameryce Południowej, po drodze atakując francuskie posiadłości.³

Brytyjczycy poznali jego zamiary z przechwyconych depesz radiowych. Na początku października stacja radiowa w Suvie przechwyciła depeszę, według której „Scharnhorst” płynął między Markizami a Wyspą Wielkanocną, i Admiralicja nie miała już wątpliwości, że Spee zmierza ku Ameryce Południowej. Zatrzymać go miał kontradmirał sir Christopher Cradock, odważny oficer, który dotąd walczył głównie na lądzie: w Egipcie, w Sudanie i podczas powstania bokserów.⁴

Słabe karty Cradocka

Okręty Cradocka nie mogły się równać z okrętami Spee. Jego flagowy „Good Hope” i „Monmouth” były starymi krążownikami pancernymi, „Glasgow” nowoczesnym lekkim krążownikiem, a „Otranto” przebudowanym liniowcem pasażerskim. Stary pancernik „Canopus” miał cięższe działa, ale był zbyt wolny, by nadążyć za krążownikami. Admiralicja obiecała Cradockowi także silny krążownik „Defence”, lecz w chwili bitwy nie było przy nim ani jego, ani „Canopusa”.⁵

Różnica siły ognia była ogromna. „Scharnhorst” i „Gneisenau” miały po osiem dział 210 mm (8,2 cala). „Good Hope” miał tylko dwa działa 234 mm (9,2 cala), jedyne brytyjskie, które mogły dorównać zasięgowi Niemców, oraz szesnaście dział 152 mm; „Monmouth” miał czternaście dział 152 mm. Niemieckie krążowniki były przy tym nowsze i szybsze.⁶

Sytuację pogarszał wywiad. Sygnały radiowe odbierane u wybrzeży Chile zdawały się pochodzić tylko od „Leipziga”, więc Cradock uwierzył, że ma przed sobą jedynie ten krążownik.⁷

Zachód słońca pod Coronelem

Cradock wysłał „Glasgow” do portu Coronel po wiadomości, a Spee szybko dowiedział się, że w porcie stoi samotny brytyjski krążownik. Cradock i dowódca „Glasgow”, John Luce, wciąż spodziewali się spotkać tylko krążownik „Leipzig”. Około 16.20 1 listopada obserwatorzy na „Glasgow” dostrzegli dym na horyzoncie, a w ciągu pół godziny stało się jasne, że obie eskadry mają się nawzajem w zasięgu wzroku.⁸

Cradock zapewne mógł jeszcze spróbować ucieczki na południe, ku „Canopusowi”. Wybrał jednak walkę; gdy zaczęła się strzelanina, słabe „Otranto” wyszło z linii. Dlaczego tak postąpił, spierano się wtedy i później: z poczucia honoru, z powodu niejasnych rozkazów albo w nadziei, że uszkodzi niemieckie krążowniki tak daleko od jakiejkolwiek stoczni.⁹

Spee wykorzystał przewagę prędkości, by trzymać się na dystansie, z którego jego ciężkie działa sięgały celu, a większość brytyjskich nie. Ogień otworzył tuż po zachodzie słońca, minutę lub dwie po 19.00, gdy brytyjskie okręty odcinały się na tle wieczornego nieba. „Scharnhorst” walczył z „Good Hope”, a „Gneisenau” z „Monmouth”. W ciągu pierwszych dziesięciu minut trafienie wyłączyło z walki przednie działo 234 mm „Good Hope” i nie wystrzeliło ono już do końca bitwy. Morze było wzburzone, co utrudniało działanie obu stronom.¹⁰

Z całymi załogami

„Good Hope” płonął, a około 19.50 eksplodował; Cradock zginął razem z nim. „Monmouth” zatonął ponad półtorej godziny później.¹¹

„Monmouth”, podpalony przez „Gneisenau”, wciąż utrzymywał się na wodzie, gdy wkrótce po 20.00 niemieckie krążowniki pancerne straciły z nim kontakt w ciemności. Około 21.00 natknął się na niego lekki krążownik „Nürnberg”. Maszyny „Monmouth” wciąż pracowały, a bandery nie opuszczono; okręt zdawał się zawracać, może by staranować przeciwnika, może by użyć dział drugiej burty. „Nürnberg” znów otworzył ogień i między 21.20 a 21.30 „Monmouth” się wywrócił. Z żadnego z dwóch okrętów nikt nie ocalał; zginęło łącznie około 1600 ludzi. „Glasgow”, trafiony pięć razy na linii wodnej lub tuż przy niej, ale ocalony przez węgiel w zasobniach, i „Otranto” uszły. Okręty Spee wyszły z bitwy prawie bez szwanku, z zaledwie kilkoma rannymi, i zawinęły do Valparaíso.¹²

Odpowiedź koło Falklandów

W Wielkiej Brytanii wiadomość wywołała wstrząs. Nowy pierwszy lord morski, admirał sir John Fisher, wziął z Grand Fleet dwa cenne krążowniki liniowe, „Invincible” i „Inflexible”, i wysłał je na południe pod dowództwem wiceadmirała sir Dovetona Sturdee'ego. 8 grudnia 1914 roku koło Falklandów dopadły i zniszczyły jego eskadrę.¹³ › Bitwa koło Falklandów, 1914

Coronel zapamiętano jako porażkę, która była zarazem przestrogą. Pokazała, jak niewiele mogą stare okręty i odważni ludzie wobec nowoczesnych dział, i jak drogo kosztuje zamęt w rozkazach między Londynem a admirałem na morzu. Dla niemieckiej floty był to błyskotliwy, lecz krótki sukces. W tej samej wojnie na morzu niemiecki rajder Emden cztery dni wcześniej zaatakował Penang, a tego samego dnia w 1918 roku zaczęła się walka o Lwów.¹⁴