Bitwa pod Penangiem 1914: rajd Emdena na uśpiony port

W ostatnich minutach ciemności szary krążownik z czterema kominami wpłynął od północy do portu, minął łodzie rybackie i dozór i skierował się ku światłom kotwicowiska. Kto go widział, brał go za okręt brytyjski. Kilka minut później torpeda rozdarła rufę rosyjskiego krążownika „Żemczug” i zaczął się najśmielszy wypad w całym rejsie „Emdena”.²

Tło: samotny rajder na Oceanie Indyjskim

W sierpniu 1914 roku krążownik lekki SMS „Emden” należał do niemieckiej Eskadry Wschodnioazjatyckiej admirała Maximiliana von Spee. Jego dowódca, Karl von Müller, zaproponował, by odłączyć okręt i wysłać go na Ocean Indyjski do walki z alianckim handlem. Spee się zgodził, a reszta eskadry pociągnęła na wschód, przez Pacyfik ku wybrzeżom Ameryki Południowej.³ › Bitwa pod Coronelem 1914

W kolejnych tygodniach „Emden” stał się najskuteczniejszym niemieckim rajderem tej wojny. Zatrzymywał i zatapiał brytyjskie statki handlowe w Zatoce Bengalskiej i u wybrzeży Cejlonu pod Kolombo, a we wrześniu ostrzelał zbiorniki ropy w Madrasie i puścił je z dymem. Australijskie Naval Historical Society liczy 23 statki zdobyte lub zatopione w ciągu trzech miesięcy. Na poszukiwanie rajdera wysyłano coraz więcej alianckich okrętów.⁴

Pod koniec października obława się zacieśniała i Müller postanowił uderzyć na jeden z portów, z których korzystali ścigający. Penang, wyspiarski port u północnego wejścia do Cieśniny Malakka, był bazą francuskiego patrolu strzegącego zachodniego wlotu cieśniny. Müller liczył, że zastanie tam na kotwicy francuski krążownik.⁵

Okręty i dowódcy

„Emden” miał wyporność około 3600 ton: 3544 według brytyjskiej historii oficjalnej Juliana Corbetta, 3650 według Naval Historical Society of Australia. Dowodził nim Karl von Müller.⁶

Największym alianckim okrętem w porcie był rosyjski krążownik pancernopokładowy „Żemczug” o wyporności około 3100 ton (Corbett podaje 3130, John Rickard z HistoryOfWar.org 3080), uzbrojony w osiem dział 120 mm, cięższych niż działa „Emdena”. Wrócił właśnie z przeszukiwania Andamanów i Nikobarów, gdzie tropił węglowce rajdera, i wszedł do Penangu na prace przy maszynach: według Corbetta na tydzień przeglądu, według The Vibes na naprawę kotłów.⁷

Jego dowódca, Iwan Czerkasow, zszedł na ląd i nocował w hotelu Eastern and Oriental w George Town. Na pokładzie większość załogi przebywała pod pokładem, prawie żadne działo nie było gotowe do strzału, a porządnej wachty nie wystawiono. Rickard pisze, że przy działach leżało tylko dwanaście pocisków.⁸

Francuzi mieli w Penangu stary okręt torpedowy „D'Iberville” i trzy niszczyciele. Tego ranka „D'Iberville” przechodził przegląd maszyn, dwa niszczyciele stały przy nabrzeżu, a trzeci, „Mousquet”, był w morzu na nocnym patrolu.⁹

Bitwa, faza pierwsza: podejście

Müller wyznaczył atak na pierwsze światło dnia, z podniesionym fałszywym czwartym kominem. Relacje różnią się co do godziny: oficjalna historia Corbetta i dziennik New Straits Times mówią o piątej rano, malezyjski The Star o 4.30.¹⁰

Podstęp się udał. Dozór portowy przepuścił okręt bez wezwania. Francuzi opowiedzieli potem Niemcom, że wzięli go za brytyjski krążownik HMS „Yarmouth”, i tak samo piszą malezyjskie relacje. Corbett dodaje, że „Emden” niósł banderę wziętą za brytyjską, czemu Hellmuth von Mücke, oficer z jego pokładu, w swoich wspomnieniach stanowczo zaprzeczył.¹¹

Faza druga: „Żemczug” w pułapce

Wśród oświetlonych statków handlowych Niemcy wypatrzyli jeden ciemny kadłub i z odległości kilkuset metrów rozpoznali „Żemczug”. „Emden” podniósł niemiecką banderę i wystrzelił torpedę, która trafiła rosyjski okręt w rufę. Działa ostrzelały przednią część krążownika, gdzie spała załoga.¹²

„Emden” przeszedł obok kotwicowiska, zawrócił ostro i ponownie minął płonący krążownik. Z bliska odpalił drugą torpedę, która trafiła pod mostkiem i odpaliła komorę amunicyjną. „Żemczug” przełamał się na pół i zatonął w kilka sekund, a gdy dym opadł, nad wodą sterczał tylko wierzchołek masztu. Corbett i penangijska historia okrętu zgodnie oceniają, że cały atak trwał około kwadransa.¹³

Czy Rosjanie odpowiedzieli ogniem, pozostaje sporne. Mücke wspominał pociski świszczące z kilku stron i padające między statki handlowe, i pisał, że strzelał także „Żemczug”. Corbett, opierając się na raportach brytyjskich, twierdzi, że przy rosyjskich działach prawie nikogo nie było, a „Emden” przeszedł bez szwanku.¹⁴

Miejscowi malajscy rybacy wypłynęli pod ostrzałem, by wyciągać rosyjskich marynarzy z wody, a dołączyły do nich łodzie z portu.¹⁵

Punkt zwrotny, faza trzecia: wraca „Mousquet”

Zamiast walczyć z torpedowcami w ciasnym porcie, Müller skierował się na otwarte morze. Po drodze „Emden” ostrzelał szybki statek wchodzący do portu, który okazał się rządową łodzią pilotową, i zatrzymał brytyjski parowiec „Glenturret”, wiozący amunicję i podnoszący flagę ostrzegawczą ładunku wybuchowego.¹⁶

Zanim oddział abordażowy zdążył przejąć zdobycz, w półmroku pojawił się kolejny okręt wojenny. Kuter odwołano, a „Emden” zawrócił na spotkanie. Był to francuski niszczyciel „Mousquet”, który wracał z nocnego patrolu i nie wiedział, co się stało.¹⁷

Mały niszczyciel nie miał szans. Wystrzelił dwie torpedy, obie chybiły, a salwy „Emdena” zmiotły mu pokład. Według Corbetta zatonął w siedem minut, według Mückego „w kilka minut”.¹⁸

„Emden” zatrzymał się i spuścił łodzie z lekarzami, by podjąć francuskich rozbitków. Ich liczba różni się nieznacznie: 36 marynarzy i jeden oficer w relacji Naval Historical Society of Australia, 33 Francuzów i jeden ranny oficer u Mückego. Gdy w porcie za jego rufą zaczęły się ruszać francuskie okręty, „Emden” wyszedł na pełne morze.¹⁹

Sporny jest nawet jego kurs. Rickard pisze, że uciekł na południe, Corbett, że na północ, a Mücke, że pełną szybkością na zachód.²⁰

Następstwa

Na „Emdenie” nie było ani jednego rannego. Straty rosyjskie podawane są różnie. New Straits Times liczy zabitego midszypmena i 80 marynarzy, blog historyczny British Malaya 82 zabitych z 348 ludzi załogi, The Vibes 88, a oficjalna historia Corbetta jednego oficera i 90 marynarzy zabitych oraz dwóch oficerów i 106 marynarzy rannych. Rannymi zajął się szpital w George Town.²¹

Po kilku dniach Müller przekazał francuskich jeńców na zdobyty brytyjski parowiec i puścił ich wolno.²²

Kapitan Czerkasow zapłacił za klęskę. Sąd wojenny uznał go za winnego rażącego zaniedbania, zdegradował go i skazał na więzienie.²³

Wypad niewiele przedłużył karierę „Emdena”. 9 listopada 1914 roku australijski krążownik lekki HMAS „Sydney” dopadł go przy Wyspach Kokosowych. Po walce artyleryjskiej, którą Corbett ocenia na godzinę i czterdzieści minut, płonący „Emden” wszedł na rafę wyspy North Keeling.²⁴ › 9 listopada w historii wojskowości

Dziedzictwo i pamięć

Penang był jednym z epizodów, które rozsławiły „Emdena”, a wraz z nim rycerską opinię Müllera. Rickard nazywa ratowanie załogi „Mousqueta” typowym dla jego postępowania w całym rejsie, a Mücke z dumą cytował angielską relację, która chwaliła jego dowódcę za to, że zatrzymał się po rozbitków, choć liczyła się każda minuta.²⁵

Rosyjskie relacje podają inną datę. New Straits Times umieszcza zatonięcie 15 października, według kalendarza juliańskiego, którym Rosja posługiwała się w 1914 roku. W kalendarzu gregoriańskim był to 28 października.²⁶

O rosyjskich poległych nie zapomniano. Marynarzy z „Żemczuga” pochowano na cmentarzu chrześcijańskim przy Western Road w George Town, gdzie nad ich grobem stoi dziś kamienny pomnik z okrętową kotwicą. Blog British Malaya datuje jego odsłonięcie na grudzień 1975 roku, New Straits Times na luty 1976. Napis dedykuje go oficerom i marynarzom krążownika od wdzięcznej ojczyzny.²⁷

Członkowie rosyjskiej społeczności w Malezji wciąż przychodzą tam składać wieńce, a przy grobie odprawia się prawosławne nabożeństwo żałobne.²⁸

Penang dzisiaj

Pomnik można odwiedzić na cmentarzu chrześcijańskim przy Western Road w George Town, starym mieście Penangu. Nie wszystkie ciała wydobyto z wraku, więc w grobie spoczywa tylko część załogi.²⁹ › 28 października w historii wojskowości