Co wydarzyło się pod Caporetto?
24 października 1917 roku wojska austro-węgierskie, wzmocnione siedmioma dywizjami niemieckimi, przełamały włoską linię nad górnym Isonzo koło Caporetto. Armia włoska cofnęła się przez Friuli i zatrzymała dopiero nad Piawą w listopadzie, tracąc, zależnie od źródła, od 250 do 300 tysięcy jeńców. Jej szefa sztabu Luigiego Cadornę zastąpił Armando Diaz.1
Pociski zaczęły spadać o drugiej w nocy, wiele z nich z gazem. O świcie atakujący szli już dnami dolin pod włoskimi pozycjami na grzbietach, a do zmroku niektóre oddziały przeszły 25 kilometrów. W ciągu dwóch tygodni armia włoska, która przez dwa i pół roku jedenaście razy atakowała nad tą rzeką, straciła wszystko, co tu zdobyła, i walczyła o Wenecję.2
Caporetto to włoska nazwa Kobaridu, miasteczka nad Soczą, czyli Isonzo z map włoskich, w dzisiejszej Słowenii; Niemcy nazywali je Karfreit. Bitwa jego imienia nazywana jest także dwunastą bitwą nad Isonzo.3
Tło: jedenaście bitew nad Isonzo
Włochy przystąpiły do I wojny światowej przeciw Austro-Węgrom w maju 1915 roku. Naczelny wódz, generał Luigi Cadorna, w Trydencie trzymał się defensywy, a nad Isonzo atakował jedenaście razy, ponosząc ciężkie straty i zdobywając niewiele: mniej niż siedem mil, około jednej trzeciej drogi do Triestu.4
Jedenasta bitwa, w sierpniu i wrześniu 1917 roku, zdobyła dużą część płaskowyżu Bainsizza na północ od Gorycji i nadwerężyła armię austro-węgierską niemal do granic wytrzymałości. Wiedeń poprosił Berlin o pomoc. Austro-węgierskie dowództwo doszło do wniosku, że nie wytrzyma kolejnej włoskiej ofensywy, czy to późną jesienią, czy wiosną. Niemieckie naczelne dowództwo początkowo uważało front włoski za drugorzędny, ale zmieniło zdanie z obawy przed załamaniem Austro-Węgier; Ludendorff, jak cytuje go Britannica, zdecydował się na atak na Włochy, by zapobiec upadkowi Austro-Węgier.5
Armie i dowódcy
Atakujący. Niemcy wysłały nad górne Isonzo siedem dywizji. Razem z dywizjami austro-węgierskimi utworzyły nową 14. Armię pod niemieckim generałem Ottonem von Below. Britannica liczy w niej siedem dywizji niemieckich i osiem austro-węgierskich; encyklopedia 1914-1918-online sześć niemieckich i dziewięć austro-węgierskich. Armia miała przebić się przez górską barierę między Bovcem a Tolminem, z Caporetto pośrodku linii.6
Plan opierał się na zaskoczeniu. Przybycie nowej armii ukrywano, a Britannica pisze, że koncentracji nie wykryto, czemu sprzyjało słabe włoskie rozpoznanie lotnicze. History.com twierdzi natomiast, że Cadorna dowiedział się o ruchach austro-niemieckich z powietrza. Tak czy inaczej, gdy przyszedł atak, Włosi nie byli przygotowani.7
Wśród młodszych niemieckich oficerów był młody porucznik Erwin Rommel, który walczył już we Francji i Rumunii. Rickard odnotowuje, że na froncie włoskim zdobył w nocnej akcji Pour le Mérite, jedno z najwyższych niemieckich odznaczeń za męstwo.8
Obrońcy. Odcinka broniła włoska 2. Armia generała Luigiego Capella, który w sierpniu prowadził natarcie na Bainsizzę. Cadorna we wrześniu nakazał armiom przejście do obrony, ale jego dyrektywy były mgliste i nikt nie pilnował ich wykonania, a Capello, który wciąż chciał atakować, nie współpracował z pełnym zaangażowaniem. The World of the Habsburgs zauważa, że zrezygnowano z porządnych pozycji obronnych, a działa zostały w pierwszej linii.9
Przebieg w fazach
24 października: przełamanie. O drugiej w nocy zaczęło się przygotowanie artyleryjskie: godziny ostrzału gazowego, potem krótki i gwałtowny ogień na włoskie pozycje, wymierzony przede wszystkim w łączność. Następnie ruszyła piechota, nie gęstymi falami, lecz małymi, samodzielnymi grupami, które omijały punkty oporu i przenikały na tyły, używając granatów i miotaczy ognia. Pociski gazowe mierzono zwłaszcza w włoskie baterie wkute w zbocza gór. Atakujący przełamali front pod Bovcem i Tolminem, a niektóre oddziały przeszły pierwszego dnia 25 kilometrów.10
Z gór na równinę. Dywizje Belowa zeszły zachodnimi stokami gór, zagrażając włoskim armiom na północy i na południu. Udine, dawna kwatera włoskiego dowództwa, padło 28 października. Według encyklopedii 1914-1918-online atakujący byli niemal nad Tagliamento 29 października; według Britanniki czołowe oddziały dotarły tam 31 października. Klęska była tak zupełna, że zaskoczyła samych atakujących, którym zabrakło sił, by w pełni ją wykorzystać. Z rozbitym centrum Cadorna ocalił skrzydła pospiesznym odwrotem: gdy atakujący doszli do Tagliamento, włoska 3. Armia znad dolnego Isonzo była już za rzeką albo właśnie ją przekraczała.11
Odwrót. Cadorna kazał armiom cofnąć się najpierw za Tagliamento, a potem za Piawę. Do 9 listopada, pisze Britannica, wszystkie włoskie siły, które pozostały pod rozkazami, były za Piawą, około 70 mil od frontu nad Isonzo; History.com podaje około 60 mil. Nowa linia osłaniała Wenecję.12
Punkt zwrotny: front bez głębi
Lokalne włamanie zamieniło się w katastrofę z powodu kształtu włoskiej obrony. Jones zwraca uwagę, że Włosi nie zbudowali obrony w głąb, więc w ciągu kilku godzin włamanie pod Bovcem stało się przełamaniem; encyklopedia 1914-1918-online podkreśla zerwaną łączność, która zostawiła oddziały bez rozkazów, i brak wyszkolonych odwodów.13
Linia, która w końcu wytrzymała, biegła wzdłuż Piawy. 9 listopada Cadornę odwołano, a jego miejsce zajął generał Armando Diaz. Na pomoc armii włoskiej zaczęły przybywać wojska brytyjskie i francuskie, według Britanniki po jednym korpusie brytyjskim i francuskim, według encyklopedii 1914-1918-online sześć dywizji francuskich i pięć brytyjskich.14
Nad Piawą armia włoska doszła do siebie. Britannica pisze, że najeźdźcy oderwali się od swoich taborów, a Włosi, zmobilizowani przez zagrożenie, utrzymali rzekę mimo bezpośrednich szturmów; Rickard, że Diaz odtworzył stabilny front i zajął się odbudową zaufania armii, która była bliska rozbicia.15
Następstwa: ilu ludzi straciły Włochy?
Straty są sporne, a spór dotyczy głównie jeńców i żołnierzy, którzy opuścili szeregi, a nie zabitych. Encyklopedia 1914-1918-online liczy 11 tysięcy zabitych, 29 tysięcy rannych, 300 tysięcy jeńców i około 300 tysięcy rozproszonych. History.com podaje około 40 tysięcy zabitych lub rannych, 280 tysięcy wziętych do niewoli i 350 tysięcy dezerterów; The World of the Habsburgs te same 40 i 280 tysięcy, ale tylko kilkadziesiąt tysięcy dezerterów. Britannica liczy 250 tysięcy jeńców i niemal dwa razy tyle innych strat. Encyklopedia 1914-1918-online szacuje straty atakujących na około 50 tysięcy zabitych i rannych.16
Nawet data końca jest różna: Rickard kończy bitwę 12 listopada, gdy linia nad Piawą się utrzymała, a Britannica śledzi walki do 19 grudnia, gdy śniegi zakończyły ataki w górach.17
We Włoszech klęska wydobyła na wierzch gniew i strach. Gwałtowne protesty antywojenne osiągnęły szczyt, a w Turynie i Mediolanie wojsko tłumiło bunty i demonstracje strzelaniną i wyrokami śmierci. Zarazem klęska wzmocniła narodową wolę oporu: Włochy prowadziły odtąd wojnę obronną, z większą liczbą zmobilizowanych i pomocą sojuszników, pod nowym rządem i nowym dowództwem.18
Dla państw centralnych zwycięstwo okazało się nietrwałe. Britannica ocenia, że natarciu brakowało strategicznego kontekstu, a The World of the Habsburgs, że przyniosło monarchii więcej zagrożeń niż korzyści: musiała teraz wyżywić kilkaset tysięcy jeńców, podczas gdy w jej własnych miastach brakowało żywności i opału. W czerwcu 1918 roku austro-węgierska ofensywa nad Piawą się nie powiodła.19 › Jak skończyła się I wojna światowa
Dziedzictwo i pamięć
Caporetto pozostaje najcięższą klęską w dziejach armii włoskiej, a sami Włosi zaczęli mówić o katastrofie Caporetto.20
Odwrót trafił też do literatury. W powieści Ernesta Hemingwaya „Pożegnanie z bronią”, wydanej w 1929 roku, amerykański oficer sanitarny Frederic Henry dezerteruje podczas włoskiego odwrotu po Caporetto, ledwie uchodząc przed rozstrzelaniem przez żandarmerię. Sam Hemingway przybył do Włoch jako ochotnik sanitarny Czerwonego Krzyża dopiero w 1918 roku, kilka miesięcy po opisanym odwrocie.21
Odwiedziny dziś
Kobarid pielęgnuje pamięć frontu. Na wzgórzu Gradič nad miastem stoi włoskie ossuarium, zbudowane wokół siedemnastowiecznego kościoła św. Antoniego i otwarte przez Benita Mussoliniego w 1938 roku; przeniesiono do niego szczątki 7014 znanych i nieznanych żołnierzy włoskich z okolicznych cmentarzy wojskowych.22
Muzeum w Kobaridzie, poświęcone frontowi nad Isonzo, otrzymało w 1993 roku Nagrodę Muzealną Rady Europy. Prowadzi też muzeum plenerowe na grzbiecie Kolovrat, gdzie odtworzono włoskie okopy trzeciej linii, stanowiska dział i punkty obserwacyjne, z widokiem na całą dolinę Soczy. Zarówno ossuarium, jak i muzeum na Kolovracie leżą na Ścieżce Pokoju, szlaku długości około 320 kilometrów, który biegnie dawnym frontem nad Isonzo od Alp po Adriatyk.23
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; The World of the Habsburgs, „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”; Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”. ↩
- Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; Simon Jones, „The Gas Attack at Caporetto, 24th October 1917”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Luigi Cadorna”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; The World of the Habsburgs, „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”. ↩
- Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Erwin Rommel”; John Rickard, „Erwin Rommel, 1891-1944”. ↩
- Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; Encyclopaedia Britannica, „Capello, Luigi”; The World of the Habsburgs, „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”. ↩
- Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; Simon Jones, „The Gas Attack at Caporetto, 24th October 1917”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”; The World of the Habsburgs, „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”. ↩
- Simon Jones, „The Gas Attack at Caporetto, 24th October 1917”; Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; The World of the Habsburgs, „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; John Rickard, „Armando Diaz, 1861-1928, Italian General”; Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; John Rickard, „Armando Diaz, 1861-1928, Italian General”. ↩
- Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; History.com Editors, „Battle of Caporetto”; The World of the Habsburgs, „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”. ↩
- John Rickard, „Armando Diaz, 1861-1928, Italian General”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”. ↩
- History.com Editors, „Battle of Caporetto”; The World of the Habsburgs, „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”; Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”. ↩
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”; The World of the Habsburgs, „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”; John Rickard, „Armando Diaz, 1861-1928, Italian General”; Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”. ↩
- Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”; The World of the Habsburgs, „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”. ↩
- Haley Bracken, „A Farewell to Arms”; John F. Kennedy Presidential Library and Museum, „World War I (EH@JFK)”. ↩
- Muzeum w Kobaridzie, „Italian Charnel House”; Organizacja turystyczna Doliny Soczy, „Italian charnel house”. ↩
- Muzeum w Kobaridzie, „History of the museum”; Muzeum w Kobaridzie, „Outdoor museum Kolovrat”; Culture.si, „Walk of Peace in the Soča Region Foundation”; Organizacja turystyczna Doliny Soczy, „Italian charnel house”. ↩
Źródła
- Encyclopaedia Britannica, „Battle of Caporetto”
- The World of the Habsburgs (Schloß Schönbrunn Kultur- und Betriebsges.m.b.H.), „Pyrrhic Victory and Failure on the Isonzo”
- Anna Grillini, „Caporetto, Battle of”, 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War, 2015 (otwarte przez Wayback Machine)
- History.com Editors, „Battle of Caporetto”
- Simon Jones, historyk, „The Gas Attack at Caporetto, 24th October 1917”
- Encyclopaedia Britannica, „Luigi Cadorna”
- Encyclopaedia Britannica, „Erwin Rommel”
- John Rickard, HistoryOfWar.org, „Erwin Rommel, 1891-1944”
- Encyclopaedia Britannica, wyd. 12 (1922), t. 30, w serwisie Wikisource, „Capello, Luigi”
- John Rickard, HistoryOfWar.org, „Armando Diaz, 1861-1928, Italian General”
- Haley Bracken, Encyclopaedia Britannica, „A Farewell to Arms”
- John F. Kennedy Presidential Library and Museum, kolekcja Ernesta Hemingwaya, „World War I (EH@JFK)”
- Muzeum w Kobaridzie (Kobariški muzej), „Italian Charnel House”
- Organizacja turystyczna Doliny Soczy, „Italian charnel house”
- Muzeum w Kobaridzie (Kobariški muzej), „History of the museum”
- Muzeum w Kobaridzie (Kobariški muzej), „Outdoor museum Kolovrat”
- Culture.si (portal Ministerstwa Kultury Republiki Słowenii), „Walk of Peace in the Soča Region Foundation”
,_by_Giulio_Aristide_Sartorio.jpg){kind=link}