Bitwa pod Małojarosławcem 1812: walka, która zawróciła Napoleona

Małojarosławiec to małe miasto na południowy zachód od Moskwy, w miejscu, gdzie droga do Kaługi przekracza niewielką rzekę Łużę. W 1812 roku miał około 1500 mieszkańców i kilkaset domów, w większości drewnianych. Rozegrała się tu jedna bitwa, trwająca około osiemnastu godzin, i ten jeden dzień przesądził, którą drogą Wielka Armia wyjdzie z Rosji, a więc w dużej mierze i o tym, co spotkało ją potem w śniegu.⁶

Tło: wymarsz z Moskwy

Napoleon wkroczył do Moskwy 14 września 1812 roku i na próżno czekał tam, aż car zawrze pokój. 19 października (7 października według kalendarza rosyjskiego) jego armia zaczęła opuszczać miasto, kierując się na południowy zachód. Chciał cofnąć się do swojej bazy w Smoleńsku, ale nie drogą, którą przyszedł, a którą dwie armie zdążyły już ogołocić; zamierzał iść przez Kaługę, gdzie Rosjanie zgromadzili wielkie zapasy żywności, i przez okolice nietknięte jeszcze wojną.⁷

Armia rosyjska spędziła tygodnie po Borodino w obozie pod Tarutino, na południe od Moskwy, a oddziały partyzanckie śledziły francuskie drogi. Gdy generał Iwan Dorochow doniósł, że kolumny Napoleona idą ku Borowskowi i nowej drodze kałuskiej, Kutuzow posłał 6. Korpus generała Dmitrija Dochturowa, by pierwszy dotarł do przeprawy pod Małojarosławcem, a wieczorem 23 października ruszyła za nim główna armia.⁸ › Bitwa pod Tarutino 1812

Armie i dowódcy

Straż przednią Francuzów prowadził książę Eugeniusz de Beauharnais, wicekról Włoch, ze swoim IV Korpusem, w dużej części włoskim: 13. Dywizją generała Alexisa Delzonsa, 14. Dywizją Broussiera, włoską 15. Dywizją Domenica Pina, która nie walczyła jeszcze w tej kampanii, i włoską Gwardią Królewską. Wieczorem nadeszły dwie dywizje z korpusu Davouta.⁹

Po stronie rosyjskiej od świtu bił się Dochturow; po południu do walki wszedł 7. Korpus generała Nikołaja Rajewskiego, a po nim kolejne korpusy, podczas gdy Kutuzow ściągał resztę armii na wzgórza na południe od miasta. Według Wasiljewa ponad połowę rosyjskiej piechoty walczącej na ulicach stanowili rekruci i pospolite ruszenie, które nigdy wcześniej nie było w ogniu.¹⁰

Ilu ludzi walczyło, zależy od tego, kogo się czyta. Ségur pisał, że 18 tysięcy Francuzów i Włochów pobiło 50 tysięcy Rosjan. Rosyjski historyk Aleksiej Wasiljew, opierając się na raportach pułków, liczy wieczorem około 20 tysięcy Francuzów i Włochów przeciw mniej więcej 30 tysiącom rosyjskich piechurów i artylerzystów, a w pobliżu czekały jeszcze większe siły obu armii.¹¹

Bitwa w fazach

23 października: puste miasto. Dywizja Delzonsa dotarła do Małojarosławca wieczorem, zajęła przeprawę przez Łużę i zastała miasto bez wojska. Dwa bataliony weszły do miasta, a reszta dywizji rozbiła biwak na bliższym brzegu.¹²

Przed świtem 24 października: uderza Dochturow. Wojska Dochturowa nadeszły po ciemku i od razu zaatakowały, wypierając oba bataliony z miasta nad rzekę. Rosyjskie działa na wzgórzach zaczęły ostrzeliwać nizinę, na której stali ludzie Delzonsa.¹³

Rano: ginie Delzons. Eugeniusz przybył w pośpiechu i rozkazał atakować. Delzons poprowadził swoją brygadę wąwozem do miasta i padł zabity; jego brat, który służył mu jako adiutant, rzucił się, by podnieść ciało, i sam został śmiertelnie ranny. Miasto zdobyto i znowu stracono.¹⁴

Nawet gdy ulice przepadały, Francuzi utrzymywali jeden punkt oparcia. Ségur pisze o grenadierach, którzy wybili strzelnice w murach kościoła przy głównej drodze i strzelali w bok każdej przechodzącej rosyjskiej kolumny; Wasiljew opisuje, jak Francuzi trzymali klasztor i stare wały grodziska za każdym razem, gdy samo miasto padało.¹⁵

Od południa do wieczora: płonące miasto. Przez cały dzień obie strony rzucały na ulice świeże oddziały. Włosi Pina zdobyli miasto, pułki Rajewskiego ich wyparły, włoska gwardia pułkownika Peraldiego wdarła się z powrotem, a wokół płonęły drewniane domy. Ségur opisuje ludzi walczących wręcz wśród płomieni, aż razem spadali w ogień. Źródła nie zgadzają się, kiedy miasto zostało ostatecznie zdobyte: według Rickarda Rosjanie oddali je wkrótce po południu, według Wasiljewa, który oparł się na raportach rosyjskich, ostatnie oddziały rosyjskie wyparto dopiero po zmroku, gdy nadeszły dwie dywizje Davouta. Walka trwała w sumie około osiemnastu godzin.¹⁶

Ogień niszczył nie mniej niż działa. Pociski podpaliły drewniane domy, a zarówno Ségur, jak i Wasiljew opisują rannych, którzy spłonęli tam, gdzie upadli.¹⁷

Nawet to, gdzie był wtedy Napoleon, budzi spór. Wasiljew umieszcza go już o jedenastej rano na wzgórzu na północ od rzeki, skąd przez lunetę śledził walkę; Ségur pisze, że cesarz i Davout dotarli na pole bitwy dopiero o zmroku, gdy ogień już cichł.¹⁸

Nikt nie wie na pewno, ile razy Małojarosławiec przechodził z rąk do rąk. Kutuzow meldował carowi, że jego wojska zajmowały miasto osiem razy i tyle samo razy je oddawały, i osiem podaje też encyklopedia Brockhausa i Efrona; Rickard pisze o co najmniej siedmiu, a może nawet dwunastu razach, a Ségur liczy pięć francuskich natarć na wzgórza.¹⁹

Punkt zwrotny: droga do Kaługi

Francuzi utrzymali ruiny, ale Kutuzow utrzymał drogę. Wieczorem armia rosyjska stanęła półkolem na południe od miasta, zamykając wszystkie drogi na południe i południowy zachód, a następnej nocy cofnęła się nieco dalej, na silną pozycję na wzgórzach. Napoleon miał przed sobą zamkniętą drogę.²⁰

Rankiem 25 października Napoleon wyjechał obejrzeć pozycję rosyjską. Kozacy z korpusu Płatowa przecięli drogę za francuską strażą przednią i omal nie wzięli go do niewoli: jeden z nich podjechał na około dwadzieścia jardów według Rickarda, na czterdzieści kroków według Ségura.²¹

Tego dnia Napoleon zwołał naradę wojenną z marszałkami w chłopskiej chacie w Gorodni. Mógł przebijać się na południe obok Kutuzowa, skręcić na zachód przez Medyń albo zawrócić na północ i iść obok Borodino do Smoleńska drogą, którą przyszedł. Wybrał to ostatnie.²² › Napoleon Bonaparte

Następstwa: straty

Jak na tak małe pole bitwy cena była wysoka. Eugeniusz meldował o stracie około 3500 ludzi, w tym 400 zabitych, a włoski oficer Laugier o ponad 4000; Ségur podaje siedmiu generałów i 4000 Włochów zabitych lub rannych, Rickard od 4000 do 6000 strat, a Wasiljew, licząc od strat wśród oficerów, szacuje rzeczywiste straty francuskie i włoskie nawet na 7000.²³

Rosyjskie liczby są równie rozbieżne. Kutuzow meldował o 3000 ludzi; wykazy strat samej armii, jak pokazują Siergiej Szwiedow i Wasiljew, dają od 6665 do 6887. Encyklopedia Brockhausa i Efrona podsumowuje to jako ponad 5000 po każdej stronie. Spłonęło niemal całe miasto.²⁴

Dziedzictwo i pamięć

Obie strony ogłosiły się zwycięzcami. Francuzi i Włosi utrzymali pole i uznali dzień za swój, a Ségur nawet po latach nazywał go zwycięstwem. Historycy rosyjscy mówią o strategicznym zwycięstwie Kutuzowa: Wielka Armia nigdy nie dotarła do Kaługi i jej magazynów.²⁵

Droga na północ prowadziła przez ziemie, które dwie armie już ogołociły z żywności. Encyklopedia Brockhausa i Efrona pisze, że zwrot ku Wiaźmie zamiast ku nietkniętym okolicom Kaługi przyspieszył zagładę armii Napoleona; po drodze wojsko przeszło znowu przez pobojowisko pod Borodino, co zarówno Rickard, jak i Ségur opisują jako straszny cios dla ducha armii. To, co zaczęło się jako planowy odwrót, stało się odwrotem spod Moskwy.²⁶

Małojarosławiec pamięta. Od lat dziewięćdziesiątych historycy co roku zjeżdżają do miasta na konferencje o wojnie 1812 roku, a referaty z tych spotkań, pióra Wasiljewa, Szwiedowa i innych, sięgają do raportów i wykazów samej armii rosyjskiej.²⁷ › Największe bitwy napoleońskie