Bitwa pod Tarutino 1812: atak, po którym Napoleon opuścił Moskwę

Tarutino nie było wielką bitwą, ale przyszło w punkcie zwrotnym kampanii 1812 roku. Od połowy września Napoleon siedział w Moskwie, czekając, aż car zawrze pokój, a armia rosyjska odpoczywała i rosła w siłę na południowy zachód od miasta. 18 października ta armia uderzyła. Po jednym dniu Wielka Armia była już na drodze z Moskwy.²

Moskwa i obóz pod Tarutino

Napoleon wkroczył do Moskwy 14 września, jak podaje Ségur, i czekał tam, aż Aleksander I odpowie na jego propozycje pokoju. Car nigdy nie odpowiedział. Feldmarszałek Michaił Kutuzow utrzymywał wobec Francuzów pozory przyjaźni, a sam zbierał rekrutów i przeniósł armię pod Tarutino, przy drodze kałuskiej na południowy zachód od miasta. Stała tam między Moskwą a Kaługą i osłaniała to, co Kutuzow w raporcie dla cara o utracie Moskwy nazwał „żyznymi prowincjami południa” (przekład nasz).³ › Napoleon Bonaparte

Naprzeciw stał marszałek Joachim Murat ze strażą przednią: korpusami jazdy i V Korpusem księcia Józefa Poniatowskiego, polskim korpusem Wielkiej Armii. Bogdanowicz ocenia ją na nie więcej niż 20 tysięcy ludzi, w tym do 8 tysięcy jazdy, ze 187 działami, rozłożonych po obu brzegach rzeczki Czerniszny pod Winkowem, około sześćdziesięciu wiorst od Moskwy. Ségur pisze, że zaproponowany przez Kutuzowa rozejm obowiązywał na placówkach, dopóki jakiś Kozak nie strzelił do Murata, a ten nie ogłosił go za zerwany. Według Ségura i Bogdanowicza sam Murat ostrzegał Napoleona, że jego pozycja jest niebezpieczna; Ségur pisze, że lesisty teren na lewym skrzydle wystawiał go na atak z flanki i od tyłu.⁴

Plan

Według Bogdanowicza plan przygotował kwatermistrz generalny Kutuzowa, pułkownik Karl Toll, po rozpoznaniu lasów na lewym skrzydle Francuzów, a Kutuzow zgodził się na niego dopiero po długich wahaniach. Generał Levin von Bennigsen dostał dowództwo wojsk, które miały obejść pozycję francuską, główne siły pod osobistym dowództwem Kutuzowa miały uderzyć od czoła, a oddziały partyzanckie Dorochowa i Fignera ruszyć na Woronowo, na tyły Francuzów. Wszystko zależało od tego, czy kolumny nadejdą jednocześnie. Nie nadeszły: Bogdanowicz pisze, że 2. Korpus Piechoty pokonywał nocą niespełna 15 wiorst przez około dwanaście godzin i dotarł na skraj lasu dopiero o siódmej rano.⁵

18 października: zaskoczenie pod Tieterinką

Bitwa zaczęła się około siódmej rano, gdy Kozacy generała Orłowa-Denisowa, w obawie przed wykryciem, ruszyli z lasu do ataku pod Tieterinką. Bogdanowicz pisze, że spadli na biwaki Sebastianiego, zaskoczyli dywizję kirasjerów, odrzucili trzy jej pułki i zdobyli 38 dział, ale zamiast ścigać, zaczęli grabić francuski tabor, co pozwoliło kirasjerom ochłonąć. Według Ségura rosyjskie oddziały zajęły już gościniec na tyłach Murata, jego jedyną drogę odwrotu.⁶

Francuzi nie wpadli w panikę. Ségur pisze, że Poniatowski stawił na prawym skrzydle chwalebny opór, a Murat ze swoimi karabinierami „nadludzkim wysiłkiem” (przekład nasz) powstrzymał natarcie generała Karla Baggowuta na lewe skrzydło Francuzów. Sam Baggowut, jak pisze Bogdanowicz, zginął od jednego z pierwszych strzałów. Murat zebrał wojska pod Spas-Kuplą i cofnął się do Woronowa. Na lewym skrzydle, przy którym był Kutuzow, wojska dostały rozkaz zatrzymania się nad Czerniszną, a feldmarszałek odrzucił prośby Miłoradowicza i Jermołowa o zgodę na atak.⁷

Zwycięstwo czy stracona szansa?

Źródła różnią się co do strat. Bogdanowicz zastrzega, że nic pewnego nie da się powiedzieć, ale podaje liczby z większości relacji: od 500 do 1000 zabitych i rannych oraz 1500 wziętych do niewoli Francuzów, a do tego zdobyty sztandar, 38 dział i 40 jaszczy amunicyjnych; wśród zabitych byli generałowie Déry i Fischer. Straty rosyjskie według wykazu podpisanego przez pułkownika Kikina sięgnęły 1200 ludzi. Ségur, po stronie francuskiej, przytacza pierwszy meldunek, który dotarł do Napoleona w Moskwie: dwanaście dział, dwadzieścia jaszczy amunicyjnych i trzydzieści wozów taboru stracone, dwóch generałów zabitych i trzy lub cztery tysiące ludzi straconych.⁸

Plan zawiódł. Bogdanowicz pisze, że rosyjscy generałowie, zwłaszcza Konownicyn i Toll, byli bardzo niezadowoleni, bo ich zdaniem można było zniszczyć całą francuską straż przednią, choć bitwa wywarła na wojska rosyjskie bardzo korzystny wpływ. Ségur ze swej strony przyznaje, że „krótko mówiąc, zwycięstwo” należało do Rosjan (przekład nasz). Spór zaczął się od razu. Bennigsen podejrzewał Kutuzowa, że celowo wstrzymał lewe skrzydło, by odebrać mu chwałę rozstrzygającego sukcesu. Według Bogdanowicza, gdy feldmarszałek gratulował mu zwycięstwa, przyjął to bardzo chłodno i nawet nie zsiadł z konia, tłumacząc się kontuzją, a swój raport zaczął od stwierdzenia, że miał zaszczyt bitwę rozpocząć, prowadzić i zakończyć.⁹

Dlaczego Tarutino ma znaczenie

Bez względu na liczby skutek był wyraźny. Napoleon już wcześniej szykował się do opuszczenia Moskwy, jak pisze Bogdanowicz, a Ségur opisuje, jak na wieść o Tarutino posypały się jego rozkazy i jeszcze przed zmrokiem armia była w ruchu. Sam Napoleon opuścił Moskwę przed świtem 19 października; Ségur liczy w wychodzącej kolumnie 140 tysięcy ludzi, w tym sto tysięcy żołnierzy zdolnych do walki, i ponad 550 dział. Według Bogdanowicza Napoleon zamierzał ruszyć na południe, na Kaługę, i tam przezimować albo cofać się przez nietknięte wojną ziemie, ale po zaciętej bitwie pod Małojarosławcem 24 października zawrócił na spustoszony szlak, którym przyszedł.¹⁰ › Bitwa pod Małojarosławcem, 1812

Kutuzow świętował bitwę jak rozstrzygające zwycięstwo, a Aleksander I nagrodził go złotą szpadą z diamentami i wieńcem laurowym; Bennigsen otrzymał diamentowe insygnia Orderu Świętego Andrzeja i 100 tysięcy rubli. Dla Polaków z V Korpusu, którzy utrzymali linię, zaczynał się długi i straszny odwrót. Historia ich wodza kończy się rok później pod Lipskiem, o czym piszemy w biografii Józefa Poniatowskiego.¹¹