Bitwa koło Falklandów 1914: odwet za Coronel

Pięć tygodni po najcięższej od ponad stu lat porażce Royal Navy wzięła odwet. Pod Coronelem, u wybrzeży Chile, 1 listopada 1914 roku Eskadra Wschodnioazjatycka admirała Maximiliana von Spee zatopiła dwa brytyjskie krążowniki z całymi załogami. 8 grudnia ta sama eskadra płynęła ku Falklandom w przekonaniu, że zniszczy stację węglową. Zastała tam dwa krążowniki liniowe i do zmroku cztery z jej pięciu okrętów wojennych leżały na dnie południowego Atlantyku.²

Tło: odpowiedź na Coronel

Eskadra von Spee stacjonowała przed wojną w Tsingtao, niemieckiej kolonii na wybrzeżu Chin. Gdy wybuchła wojna, admirał poprowadził swoje dwa krążowniki pancerne, „Scharnhorsta” i „Gneisenau”, przez Pacyfik, z dala od floty japońskiej i silniejszych okrętów brytyjskich na wodach azjatyckich, zbierając po drodze trzy krążowniki lekkie. Pod Coronelem 1 listopada jego działa kalibru 8,2 cala przewyższały zasięgiem niemal wszystko, czym dysponował kontradmirał Christopher Cradock, a okręt flagowy Cradocka „Good Hope” i „Monmouth” poszły na dno z całymi załogami; Britannica szacuje liczbę zabitych na około 1800, wśród nich samego Cradocka.³ › Bitwa pod Coronelem, 1914

Klęska wywołała w Wielkiej Brytanii oburzenie, a Admiralicja działała szybko. Nowy Pierwszy Lord Morski, admirał sir John Fisher, wzmocnił brytyjskie eskadry na całym Atlantyku, a okręty brytyjskie i japońskie zbierały się na Pacyfiku, by zamknąć von Spee drogę powrotu. Przede wszystkim jednak Fisher zabrał z Grand Fleet dwa krążowniki liniowe. 5 listopada depesza do admirała Jellicoe oznajmiała, że Pierwszy Lord Morski potrzebuje „Invincible” i „Inflexible”, by odzyskać kontrolę, a dowództwo na południowym Atlantyku i Pacyfiku obejmie wiceadmirał sir Doveton Sturdee.⁴

Siły i dowódcy: dwie eskadry

Krążowniki liniowe były idealnym narzędziem. Szybsze od krążowników pancernych von Spee i uzbrojone każdy w osiem dział 12-calowych wobec jego 8,2-calowych, mogły same wybierać dystans i walczyć poza zasięgiem jego dział. Siły Sturdeego obejmowały też krążowniki pancerne „Carnarvon”, „Cornwall” i „Kent”, krążowniki lekkie „Bristol” i „Glasgow”, ocalały spod Coronelu, oraz stary pancernik „Canopus”. Eskadra dotarła do Port Stanley 7 grudnia i zaczęła bunkrować węgiel, nie mając pojęcia, gdzie są Niemcy.⁵

Von Spee miał pięć okrętów wojennych: flagowy „Scharnhorst”, „Gneisenau” oraz krążowniki lekkie „Leipzig”, „Nürnberg” i „Dresden”, a za nimi węglowce. Po Coronelu opłynął przylądek Horn i postanowił po drodze zaatakować stację węglową i radiostację na Falklandach. John Rickard nazywa to poważnym błędem. Corbett, brytyjski historyk oficjalny, zauważa, że do niemieckiego admirała nie dotarła żadna wiadomość o przybyciu krążowników liniowych.⁶

Bitwa krok po kroku

Poranne zaskoczenie

Rankiem 8 grudnia posterunek obserwacyjny na Sapper Hill zameldował o dwóch zbliżających się okrętach. Były to „Gneisenau” i „Nürnberg”, wysłane przodem, by zniszczyć radiostację. Okręty Sturdeego zostały zaskoczone podczas bunkrowania w ciasnym porcie, gdzie nie mogły wykorzystać zasięgu swoich dział; odczepiono węglowce, podniesiono parę i eskadra szykowała się do wyjścia. Niebezpieczeństwo minęło około 9.20, gdy stary pancernik „Canopus”, osadzony na mieliźnie w porcie jako fort i naprowadzany przez obserwatora na lądzie, oddał dwie salwy z dział 12-calowych. Pociski padły za blisko, ale Niemcy nie spodziewali się pancernika. Gdy zaś dostrzegli nad dymem w porcie trójnożne maszty krążowników liniowych, zawrócili całą naprzód.⁷

Sturdee wyszedł w morze o 10 rano. Zła pogoda ostatnich dni ustąpiła, morze było spokojne, a widoczność wyjątkowo dobra; von Spee mogła uratować tylko niepogoda na południu. Krążowniki liniowe miały przewagę szybkości i w niespełna trzy godziny znalazły się w zasięgu.⁸

Von Spee staje do walki

Tuż przed pierwszą po południu krążowniki liniowe otworzyły ogień z około 16 tysięcy jardów do ostatniego niemieckiego okrętu, „Leipziga”. Około 13.20 von Spee podjął decyzję: zwrócił swoje dwa krążowniki pancerne do walki, a krążownikom lekkim kazał się rozproszyć i uciekać ku wybrzeżom Ameryki Południowej, by dać im czas. Sturdee przewidział taki manewr; jego krążowniki ruszyły za niemieckimi krążownikami lekkimi, a „Invincible” i „Inflexible” zwróciły się przeciw „Scharnhorstowi” i „Gneisenau”.⁹

Pierwsza wymiana ognia nie przyniosła rozstrzygnięcia. „Invincible” został trafiony około 13.45, gdy znalazł się na skraju zasięgu niemieckich dział, i Sturdee odbił w bok; do 14.00 dystans wzrósł do ponad 16 tysięcy jardów i obie strony przerwały ogień. Von Spee ruszył na południe, ku złej pogodzie, i zaczął się drugi pościg. Od około 14.45 krążowniki liniowe znów się zbliżyły i główna walka toczyła się na dystansach od 16 do 12 tysięcy jardów, a dym z kominów brytyjskich okrętów snuł się wzdłuż ich własnej linii strzału i niemal uniemożliwiał celne strzelanie obu stronom.¹⁰

Koniec krążowników pancernych

W końcu brytyjskie pociski 12-calowe zrobiły swoje. „Scharnhorst”, płonący i z ciężkim przechyłem, strzelał niemal do końca; wkrótce po 16.00 przewrócił się i zatonął z całą załogą, a z nim von Spee. Britannica i Royal Navy odnotowują, że w bitwie zginęło też dwóch jego synów. Krążowniki liniowe przeniosły ogień na „Gneisenau”, a powolny „Carnarvon” wreszcie zdążył się do nich przyłączyć.¹¹

„Gneisenau” przyjmował trafienie za trafieniem, aż stanął z ciężkim przechyłem; około 18.00 przewrócił się i zatonął, a zawory denne otworzyła własna załoga. Brytyjskie okręty podeszły, by wyławiać rozbitków z lodowatej wody. Liczby się różnią: Corbett podaje około 200 uratowanych z 850-osobowej załogi, Rickard 190 z 764, a kapitan „Invincible” zanotował, że jego okręt wyłowił 108 ludzi, z których czternastu zmarło.¹²

Krążowniki liniowe ucierpiały niewiele. „Invincible” został trafiony około dwudziestu razy bez poważnych uszkodzeń. Corbett pisze, że w ich załogach nie było ani jednej ofiary; Western Front Association, na podstawie dziennika okrętowego „Inflexible” i notatek jego lekarza, wymienia jednego zabitego, marynarza Neila Livingstone'a z obsługi działa 4-calowego, trafionego, gdy 8,2-calowy pocisk ze „Scharnhorsta” uderzył w główny bom ładunkowy.¹³

Pościg za krążownikami lekkimi

„Glasgow” i „Cornwall” dopadły „Leipziga”. „Glasgow” otworzył ogień około 15.00 i zmusił go do zwrotu; za każdym razem, gdy „Leipzig” odwracał się do salwy burtowej, tracił dystans, a od około 16.15 do walki włączył się „Cornwall”. Niemiecki krążownik walczył dalej, płonąc od dziobu po rufę, aż po 19.00 jego działa ucichły. Zatonął o 21.23 i uratowano zaledwie osiemnastu jego ludzi. „Glasgow” stracił jednego zabitego, „Cornwall” nie miał strat.¹⁴

„Kent”, bez szybkiego krążownika lekkiego do pomocy, ścigał „Nürnberga”. Załoga maszynowni rozpędziła go do około 25 węzłów, a w zużytych kotłach „Nürnberga” pękły dwa, co zmniejszyło jego prędkość. W walce, która nastąpiła, „Nürnberg” trafił „Kenta” blisko czterdzieści razy, a jeden pocisk podpalił ładunki w kazamacie działa 6-calowego. Niemiecki krążownik zatonął około 19.25; łodzie „Kenta” znalazły w lodowatym morzu tylko siedmiu żywych. Corbett liczy na „Kencie” czterech zabitych i dwunastu rannych; dokumenty lekarza okrętowego, cytowane przez Western Front Association, wymieniają ośmiu ludzi, którzy zginęli lub zmarli później z ran, w większości ofiary pożaru w kazamacie.¹⁵

„Bristol” i krążownik pomocniczy „Macedonia” dopadły i zatopiły dwa niemieckie węglowce, bez ofiar w ludziach. Uciekł tylko „Dresden”, najszybszy z niemieckich okrętów, który skrył się w niepogodzie nadciągającej z południa.¹⁶

Punkt zwrotny

O bitwie przesądzono, zanim padł pierwszy strzał: gdy Admiralicja wysłała na południowy Atlantyk dwa krążowniki liniowe, a te dotarły na miejsce dzień przed von Spee. Gdy Niemcy zawrócili spod Port Stanley, uratować mogła ich tylko zła pogoda, a dzień pozostał pogodny. Chwilą, która ukształtowała resztę, był zwrot von Spee do walki o 13.20: poświęcił swoje dwa duże okręty, by dać szansę krążownikom lekkim, a Corbett, historyk przeciwnika, napisał, że ta decyzja przyniosła jemu i jego marynarce najwyższy honor.¹⁷

Następstwa

Eskadra Wschodnioazjatycka przestała istnieć. Britannica podaje straty brytyjskie na 10 zabitych i 19 rannych, bez utraty okrętu, a niemieckie na około 1900 zabitych i 215 wziętych do niewoli, z sześcioma zatopionymi jednostkami; według Royal Navy zginęło 1871 Niemców. „Dresden” ukrywał się w kanałach południowego Chile do marca 1915 roku, gdy został wytropiony i zniszczony na wodach chilijskich.¹⁸

Dla Niemiec bitwa zakończyła wojnę nawodną na oceanach świata. Rickard pisze, że po Falklandach i końcu „Dresdena” główne niemieckie zagrożenie morskie poza Morzem Północnym stanowiły U-Booty. Wielkiej Brytanii przywróciła prestiż floty w trudnym momencie wojny: Britannica zauważa, że nazywano ją najważniejszą bitwą morską wojny ze względu na to, jak podniosła morale aliantów.¹⁹

Dziedzictwo i pamięć

Na Falklandach o bitwie nigdy nie zapomniano. Jej rocznica, 8 grudnia, to Battle Day, święto wolne od pracy na wyspach, obchodzone co roku nabożeństwem przy pomniku w Stanley. Odsłonięty w 1927 roku pomnik przedstawia postać Zwycięstwa z gałązką palmy i kulą w dłoniach, patrzącą na morze w stronę miejsca bitwy; uważa się go za najdalej na południe wysunięty pomnik I wojny światowej na świecie.²⁰

Pole bitwy dziś

Bitwa rozegrała się na morzu, ale jej punkt wyjścia wciąż można zobaczyć. Pomnik z 1914 roku stoi przy Ross Road w Stanley, na zachód od Government House, zwrócony na wschód, ku wodom, na których dostrzeżono eskadrę von Spee, i co roku w grudniu odbywa się przy nim nabożeństwo Battle Day.²¹