22 czerwca 1941 roku Niemcy napadły na Związek Radziecki w ramach operacji „Barbarossa”, rzucając ponad trzy miliony żołnierzy w trzech grupach armii na szerokim froncie i osiągając niemal pełne zaskoczenie taktyczne. Tego samego dnia w 1476 roku szwajcarscy Konfederaci rozgromili pod Morat (Murten) armię Karola Śmiałego, księcia Burgundii.
Operacja „Barbarossa”
22 czerwca 1941 roku Niemcy napadły na Związek Radziecki, rozpoczynając operację „Barbarossa”, i uderzyły na szerokim froncie biegnącym na południe od Bałtyku. Studium armii amerykańskiej z 1955 roku podaje, że inwazja zaczęła się o 3.00, i stwierdza: „The Germans achieved complete tactical surprise” (Niemcy osiągnęli pełne zaskoczenie taktyczne; przekład nasz); Muzeum Pamięci Holokaustu Stanów Zjednoczonych pisze o niemal pełnym zaskoczeniu taktycznym, a Niemieckie Muzeum Historyczne o wyraźnie zaskoczonym Związku Radzieckim.1
Liczebność sił inwazyjnych podaje się nieco różnie. Muzeum Pamięci Holokaustu liczy ponad trzy miliony niemieckich żołnierzy w trzech grupach armii, wspieranych przez 650 000 żołnierzy z Finlandii i Rumunii; Niemieckie Muzeum Historyczne podaje 153 dywizje z nieco ponad trzema milionami żołnierzy, 3600 czołgów i 600 000 pojazdów mechanicznych oraz 600 000 ludzi z państw sojuszniczych; amerykańska historia wojskowa „Moscow to Stalingrad” podaje, że naczelne dowództwo wojsk lądowych przeznaczyło do operacji 3 050 000 ludzi i 148 dywizji oraz 600 000 pojazdów mechanicznych.2
Grupa Armii „Północ” uderzyła z Prus Wschodnich przez państwa bałtyckie na Leningrad, Grupa Armii „Środek” na Mińsk, Smoleńsk i Moskwę, a Grupa Armii „Południe” na Kijów. Pierwsze walki toczyły się w dużej mierze na wschodnich ziemiach przedwojennej Polski, zajętych przez Związek Radziecki w 1939 roku, gdzie stacjonowała część Armii Czerwonej: Grupa Armii „Środek” skoncentrowała się na wschód od Warszawy, a do końca czerwca jej grupy pancerne zamknęły w okrążeniu wojska radzieckie między Białymstokiem a Mińskiem.3
Na zapleczu frontu Einsatzgruppen SS i policji rozpoczęły masowe rozstrzeliwania Żydów i funkcjonariuszy komunistycznych. Niemieckie natarcie dotarło na przedpola Moskwy, gdzie na początku grudnia 1941 roku utknęło, a radziecka kontrofensywa odrzuciła Niemców. Nasze zestawienie największych bitew frontu wschodniego omawia jej bitwy osobno.4
Morat, 1476: odwet za Grandson
W marcu 1476 roku Szwajcarzy rozgromili Karola pod Grandson. Książę odbudował armię w Lozannie. Według Historycznego Słownika Szwajcarii chciał wziąć odwet za Grandson i zdobyć w Murten umocnioną bazę do dalszych wypadów na Berno i Fryburg. Historyczny Słownik szacuje jego armię na ponad 20 000 żołnierzy z wielkim taborem, historyk Charles Oman zaś na mniej więcej 20 000.5
Historyczny Słownik podaje, że w kwietniu 1476 roku Berno i Fryburg wzmocniły swoją załogę w Murten o 1500 ludzi pod wodzą Adriana von Bubenberga i 100 pod wodzą Wilhelma von Affry. Oman także mówi o 1500 Berneńczykach zamkniętych w miasteczku, które umieszcza zaledwie trzydzieści mil od Berna. Według Historycznego Słownika oblężenie rozpoczęło się 9 czerwca, a załoga odparła kolejne ataki, w tym szturm 17 czerwca poprzedzony silnym ostrzałem z nowo przybyłych dział.6
Atak w dzień świąteczny
Armia odsieczy zebrała się w sile około 24 000 ludzi według Historycznego Słownika; Oman pisze o dwudziestu pięciu tysiącach szwajcarskich pikinierów. Przybyli też sojusznicy: kapitanowie z Lucerny wymieniają osobiście księcia Lotaryngii i austriackiego namiestnika z jego rycerstwem, a Oman pisze o kilkuset kopiach przyprowadzonych przez Renégo Lotaryńskiego i austriacką szlachtę. Historyczny Słownik liczy łącznie ponad 1400 jeźdźców.7
Według Historycznego Słownika dowódcy wyznaczyli atak na 22 czerwca, dzień Dziesięciu Tysięcy Rycerzy, który przypominał Berneńczykom ich zwycięstwo pod Laupen 21 czerwca 1339 roku. Pisarz miejski Bazylei Nicolaus Rüsch także datował bitwę na dzień dziesięciu tysięcy rycerzy, natomiast kapitanowie z Lucerny dziękowali „marterenn der zechen tusent” (dziesięciu tysiącom męczenników).8
Relacje różnią się co do godziny. Historyczny Słownik podaje, że atak nastąpił około południa, gdy ustały ulewne deszcze, a Rüsch napisał „umb mittag zyt” (około południa); Kronika skandaliczna, wydana po angielsku razem z pamiętnikami Philippe’a de Commynes’a, podaje, że było to między dziesiątą a jedenastą rano. Oman pisze, że Karol przez sześć godzin czekał w szyku bojowym, po czym, ponieważ dzień był deszczowy i ciemny, odesłał główne siły do obozu, zostawiając w umocnieniach kilka tysięcy ludzi, tuż przed pojawieniem się straży przedniej Konfederatów. Historyczny Słownik pisze, że Karol, choć ostrzegany kilka dni wcześniej, został całkowicie zaskoczony.9
Przez palisadę
Według Historycznego Słownika Konfederaci nacierali w trzech zgrupowaniach pikinierów, halabardników i strzelców. Mediolański poseł Panigarola, który przebywał przy armii burgundzkiej, widział dwa wielkie oddziały piechoty z hufcem jazdy pośrodku. Straż przednia Konfederatów wyszła z lasu pod Murten na palisadę, za którą stały burgundzkie działa, opanowała stanowiska dział i odparła pojedyncze kontrataki. Armia burgundzka załamała się i uciekła.10
Panigarola pisał do księcia Mediolanu z Salins 8 lipca, że ręczy za swoją relację, „perche propriis oculis vidi e foi al facto, e tanto ananzi che mi sepe costare caro e la vita” („bo widziałem to na własne oczy i byłem przy walce, i to tak daleko z przodu, że mogło mnie to drogo kosztować, nawet życie”; przekład nasz). Klęskę wyjaśnił krótko: „per essere cola improvisti, si perse il campo” („ponieważ zastano ich tam nieprzygotowanych, pole bitwy zostało stracone”; przekład nasz).11
Jezioro pełne zabitych
Zwycięzcy nie oszczędzali nikogo. Oman pisze, że tylna straż Konfederatów stratowała albo zepchnęła do jeziora oblegającą miasto od południa piechotę, w większości włoską, i z sześciotysięcznego oddziału nie ocalał prawie nikt. Korpus sabaudzki hrabiego Romont, stojący na północ od miasta, zdołał ujść, jak pisze Oman, marszem na tyłach Konfederatów.12
O siódmej wieczorem kapitanowie z Lucerny pisali do domu z obozu burgundzkiego pod Murten, że uderzyli na księcia, który według ich rachunku miał ponad pięćdziesiąt tysięcy ludzi, „vnd haben Im da die flucht angewonnen, vnd so lang bestritten, damit wir Im so uil Lüten erslagen vnd ertrenckt haben, daz von ir vile wegen die zal so bald noch nieman wissen mag, biß morn sondag, dz wir die walstatt witer erschouwen werden” („i zmusiliśmy go tam do ucieczki, i walczyliśmy z nim tak długo, że tylu jego ludzi zabiliśmy i potopiliśmy, iż z powodu ich mnogości nikt nie może jeszcze znać ich liczby, póki jutro, w niedzielę, nie obejrzymy dalej pobojowiska”; przekład nasz).13
Szacunki wciąż się różnią. Historyczny Słownik przytacza od 8000 do 20 000 poległych Burgundczyków wobec kilkuset zabitych i rannych Konfederatów. Kapitanowie z Glarus pisali, że niektórzy szacowali zabitych i utopionych na około 10 000, a zabitych lub rannych Konfederatów było bardzo niewielu; Rüsch liczył ponad 17 000 zabitych i mniej niż stu poległych po stronie Konfederatów, choć więcej rannych. Panigarola oceniał stratę na 8000 do 10 000 ludzi, licząc wszelkiego rodzaju ludzi ciągnących za obozem. Kronika skandaliczna podaje, że heroldowie naliczyli 22 500 Burgundczyków zabitych na miejscu, nie licząc ogromnej liczby poległych w pogoni. Historyczny Słownik dodaje, że relacje zgodnie mówią o śmierci większości burgundzkiej piechoty, podczas gdy większość jeźdźców zdołała ujść.14
Łupy i pamięć
Wszystkie działa Karola i jego obóz wpadły w ręce zwycięzców. Historyczny Słownik pisze, że ponad 3000 kobiet z taboru rozdzielono jak ludzki łup, czemu kroniki berneńskie poświęcają szczególną uwagę, a o ich dalszym losie wiadomo niewiele. Według Historycznego Słownika Karol uciekł do Franche-Comté, a potem zwrócił się przeciw Lotaryngii. Zginął w bitwie pod Nancy w styczniu 1477 roku, według Historycznego Słownika 5 stycznia.15
Historyczny Słownik pisze, że współcześni od razu zrozumieli, iż potęga Burgundii została złamana. Według Historycznego Słownika Fryburg i Berno zbudowały w 1486 roku kostnicę z kaplicą dla poległych Burgundczyków; rozbudowaną w 1506 roku zniszczyły w 1798 roku wojska francuskie, a w 1822 roku władze Fryburga postanowiły wznieść pomnik w formie obelisku. O Grandson piszemy na stronie 2 marca, a tło epoki przybliża zestawienie największych bitew średniowiecza.16
