20 czerwca 1783 roku pod Cuddalore na Wybrzeżu Koromandelskim w Indiach piętnaście francuskich okrętów liniowych bailliego de Suffren walczyło do zmroku z osiemnastoma okrętami brytyjskimi wiceadmirała sir Edwarda Hughesa. Żadna strona nie zdobyła okrętu, ale Hughes odpłynął potem do Madrasu. W Europie podpisano już wstępne warunki pokoju.
Bitwa pod Cuddalore
20 czerwca 1783 · 243 lata temu
Oblężenie z lądu i morza
Hajdar Ali, władca Majsuru i sojusznik Francji w Indiach, zmarł w grudniu 1782 roku. W marcu 1783 roku markiz de Bussy dołączył z wojskiem do Suffrena w Trincomalee, a Suffren wysadził te oddziały w Porto Novo na Wybrzeżu Koromandelskim. Bussy zajął pozycję w Cuddalore. Syn Hajdara, Tipu, walczył wtedy na Wybrzeżu Malabarskim i według Beatsona władze Madrasu uznały, że nadarza się okazja, by wyprzeć Francuzów z Karnatyku.1
Generał major James Stuart poprowadził armię madraską na południe i rozbił obóz nad morzem, na południe od Cuddalore. Statki zaopatrzeniowe zakotwiczyły w pobliżu armii, a okręty liniowe wiceadmirała sir Edwarda Hughesa osłaniały je od południa. 13 czerwca Stuart zaatakował francuskie linie przed miastem. W nocy obrońcy wycofali się za jego mury. Jak pisze Mahan, wszystko zależało teraz od działań flot. W. J. Wilson w History of the Madras Army podaje straty brytyjskie z tego dnia: 588 Europejczyków i 347 żołnierzy indyjskich zabitych i rannych; Robert Beatson pisze o niemal tysiącu zabitych, rannych i zaginionych. Wilson i John L. Smith Jr. piszą, że każda ze stron miała podobno około 11 000 ludzi.2
Suffren rusza na odsiecz
Bussy sprawował najwyższe dowództwo na lądzie i morzu, ale według Mahana nie rozkazał Suffrenowi opuścić Trincomalee, a nawet polecił mu nie wypływać, dopóki nie usłyszy, że armia została zamknięta w Cuddalore i zablokowana przez eskadrę brytyjską. Mahan podaje, że list dotarł 10 czerwca; eskadra wypłynęła 11 czerwca. Według J. S. Roux, który powołuje się na Trubleta de Villejégu z okrętu Flamand, admirał powiedział swoim kapitanom: „L'armée sous les murs de Goudeloure est perdue si nous n'allons à son secours” („Armia pod murami Cuddalore jest zgubiona, jeśli nie pójdziemy jej na pomoc”, przekład nasz).3
Gdy 13 czerwca pojawili się Francuzi, Hughes podniósł kotwice na redzie Porto Novo i stanął ponownie około pięciu mil od miasta. Po kilku dniach słabych, zmiennych wiatrów Suffren zakotwiczył pod Cuddalore wieczorem 17 czerwca, według Mahana o ósmej, według Cunata o wpół do dziewiątej. Wilson i Smith podają, że przybył 16 czerwca. Wtedy wziął na pokład 1200 żołnierzy garnizonu, by uzupełnić obsady dział.4
Według Beatsona do 8 czerwca na okrętach liniowych Hughesa chorowało 1125 ludzi, z czego 605 było w ostatnim stadium szkorbutu, i Hughes odesłał ponad sześciuset ludzi do szpitala marynarki w Madrasie na pokładzie San Carlos. Wilson pisze o blisko 2000 ludzi w szpitalu.5
Linia przeciw linii
20 czerwca wiatr wciąż wiał z zachodu i dawał Francuzom pozycję nawietrzną, więc Hughes postanowił przyjąć bitwę. Suffren, którego Cunat i Roux tytułują bailli, zaatakował piętnastoma okrętami liniowymi osiemnaście okrętów Hughesa. Obie floty uszykowały się w linię na lewym halsie. W relacji Mahana Brytyjczycy szli kursem na północ, a Francuzi odpadli wszyscy naraz i stanęli w dryfie na ich nawietrznym trawersie, tuż w zasięgu strzału na wprost. Według Cunata i Roux Suffren kierował bitwą z fregaty Cléopâtre, a nie ze swojego okrętu flagowego Héros; Roux tłumaczy to królewskim rozkazem, który nakazywał głównodowodzącym przechodzić w czasie bitwy na fregatę.6
Według Beatsona czołowy okręt francuski otworzył ogień cztery minuty po czwartej po południu, po jednym strzale próbnym, a Brytyjczycy odpowiedzieli około dwudziestu minut później. Mahan i Cunat podają początek bitwy na kwadrans po czwartej. Cunat opisuje, jak 50-działowy Flamand wszedł niemal w linię brytyjską, gdzie ogień z Exetera i Inflexible’a zabił jego kapitana, Perriera de Salvert; zginął też Dupas de la Mancelière, kapitan Ajaksa.7
Kanonada skończyła się wraz z zapadnięciem zmroku: według Beatsona o siódmej, gdy Francuzi się wycofali, według Mahana o wpół do siódmej. Żadna ze stron nie zdobyła okrętu. Beatson odnotowuje, że kilka okrętów brytyjskich, zwłaszcza Gibraltar i Isis, miało poważnie uszkodzone kadłuby, maszty i olinowanie.8
„Lof, Lof”
Charles Cunat, były oficer francuskiej marynarki, który znał tę historię od porucznika z okrętu Vengeur, pisze, że kula przecięła linę tuż nad dłonią Suffrena, gdy trzymał się jej na pokładzie Cléopâtre. Suffren się zachwiał, a kiedy kazał sternikowi odpaść jeszcze bliżej nieprzyjaciela, kapitan fregaty Rosily zakomenderował zamiast tego „Lof, Lof” („Ostrzyć, ostrzyć”, przekład nasz). W wersji Cunata Rosily zapytał go: „voulez-vous donc exposer inutilement votre vie et compromettre la gloire et les intérêts de la France?” („czyż chcecie, panie, niepotrzebnie narażać życie i zaprzepaścić chwałę i interesy Francji?”, przekład nasz). Według Cunata Suffren podał młodemu kapitanowi rękę i pozwolił wyprowadzić fregatę poza linię, skąd jego sygnały były lepiej widoczne.9
Straty
Mahan podaje straty brytyjskie: 99 zabitych i 434 rannych. Beatson wymienia trzech poruczników, jednego mastera (oficera nawigacyjnego) i 94 ludzi zabitych oraz dwóch poruczników i 431 ludzi rannych.10
Straty francuskie Mahan określa na 102 zabitych i 386 rannych. Cunat podaje 200 zabitych i 386 rannych, a Roux pisze, że eskadra straciła 200 ludzi i miała 386 rannych.11
„Oto nasz zbawca”
22 czerwca floty znów dostrzegły się w pobliżu Pondicherry, ale do drugiej bitwy nie doszło. Wody prawie już nie było, a według Beatsona „near a third of the crew of each ship” („blisko jedna trzecia załogi każdego okrętu”, przekład nasz) nie była w stanie stanąć na stanowiskach bojowych, więc Hughes odpłynął do Madrasu, gdzie zakotwiczył 25 czerwca.12
Suffren zakotwiczył pod Cuddalore po południu 23 czerwca i z powrotem wysadził na ląd pożyczonych żołnierzy. Wilson i „Annual Register” za rok 1783, cytowany przez Smitha, dodają około 2400 ludzi z floty. Cunat pisze, że Bussy, czekający ze sztabem, wziął Suffrena za rękę i przedstawił go oficerom słowami: „Messieurs, voilà notre sauveur” („Panowie, oto nasz zbawca”, przekład nasz).13
25 czerwca brytyjski generał dowodzący armią pod Cuddalore pisał, jak cytuje go Mahan, że jego „mind was on the rack without a moment's rest since the departure of the fleet, considering the character of M. de Suffren, and the infinite superiority on the part of the French now that we are left to ourselves” („umysł nie zaznał chwili spokoju od odejścia floty, zważywszy na charakter pana de Suffren i nieskończoną przewagę Francuzów teraz, gdy zostaliśmy sami”, przekład nasz). Tego samego dnia garnizon zrobił wypad na linie brytyjskie i został odparty. Jego dowódca, kawaler de Damas, dostał się do niewoli. Według Wilsona i Smitha do niewoli trafił również sierżant Bernadotte, późniejszy król Szwecji. Wilson szacuje straty francuskie w tym wypadzie na 450 ludzi.14
Pokój pod flagą parlamentarną
W Madrasie Hughes otrzymał nieoficjalną, ale według Beatsona „authentic” („autentyczną”, przekład nasz) wiadomość, że podpisano i ratyfikowano preliminaria pokojowe. 27 czerwca wysłał pod flagą parlamentarną fregatę Medea z listami do Suffrena i Bussy’ego, a 29 czerwca dotarła ona do Cuddalore. Wilson datuje koniec działań wojennych na 2 lipca, a Mahan na 8 lipca. Beatson pisze, że Medea wróciła do Madrasu 4 lipca z odpowiedzią francuskich dowódców, którzy zgodzili się na wstrzymanie działań na morzu i na lądzie.15
Mahan nazwał to starcie ostatnią bitwą wojny morskiej rozpoczętej w 1778 roku, stoczoną pięć miesięcy po podpisaniu preliminariów pokojowych, i uznał je za zwycięstwo Francuzów zarówno taktyczne, jak i strategiczne, bo słabsza flota utrzymała pole bitwy i rozstrzygnęła los Cuddalore. Smith uważa bitwę w gruncie rzeczy za nierozstrzygniętą, zaliczaną do zwycięstw francuskich dlatego, że Brytyjczycy przerwali walkę. Gdy dwa miesiące później oficjalne depesze dotarły do Suffrena w Pondicherry, napisał on (w angielskiej wersji, którą przytacza Mahan): „God be praised for the peace! for it was clear that in India, though we had the means to impose the law, all would have been lost” („Bogu niech będą dzięki za pokój! Było bowiem jasne, że w Indiach, choć mieliśmy środki, by narzucić swoją wolę, wszystko byłoby stracone”, przekład nasz).16
Także tego dnia
Bitwa pod Höchst
20 czerwca 1622 · 404 lata temu
W czasie wojny trzydziestoletniej armia Ligi Katolickiej Tilly’ego dopadła pod Höchst nad Menem wojska Chrystiana Brunszwickiego w trakcie przeprawy. Odwrót po moście zamienił się w paniczną ucieczkę, wielu żołnierzy utonęło, a protestanci ponieśli klęskę.
1757: według Thomasa Carlyle’a Fryderyk Wielki przed wschodem słońca 20 czerwca zdjął oblężenie Pragi po klęsce pod Kolinem; król pomaszerował na wschód, a marszałek Keith z taborami i artylerią ruszył przez Budyně ku Litomierzycom. Zob. nasz artykuł Bitwa pod Kolinem.17
1866: Włochy wypowiedziały wojnę Austrii. Według austriackiej historii oficjalnej pułkownik Bariola dostarczył o ósmej rano na austriackie placówki przed Mantuą list La Marmory, datowany w Cremonie 20 czerwca; zapowiadał on rozpoczęcie działań wojennych trzy dni po tej dacie. Zob. nasz artykuł Bitwa pod Custozą.18
