Bitwa pod Custozą 1866: klęska Włochów z ręki arcyksięcia Albrechta

W 1866 roku Włochy jako sojusznik Prus wystąpiły przeciw Austrii, by wkroczyć do Wenecji Euganejskiej, wciąż należącej do Habsburgów. Ich armię, jak wyjaśnia włoska historia oficjalna, budowano od 1859 roku wokół dawnej armii sardyńskiej, wcielając do niej wojska Toskanii i Emilii, żołnierzy rozwiązanej armii Królestwa Obojga Sycylii i oficerów południowej armii Garibaldiego. W pierwszych latach armia zwalczała bandytyzm na południu, a ta sama historia ocenia, że przyniosło to więcej szkody niż pożytku wyszkoleniu taktycznemu i dyscyplinie, zwłaszcza w przypadku oficerów, których do dowodzenia nie przygotowało żadne prawdziwe doświadczenie regularnej wojny.²

Dwie armie, żadnego planu

Na papierze Włochy były znacznie silniejsze. Enciclopedia Italiana wydawnictwa Treccani podaje, że zmobilizowały armię ponad dwukrotnie większą od austriackiej Armii Południowej, skupionej w większości wokół Werony pod dowództwem arcyksięcia Albrechta. Siły włoskie były jednak podzielone na dwie części: dwanaście dywizji nad Mincio pod bezpośrednimi rozkazami La Marmory, faktycznego wodza naczelnego w imieniu króla Wiktora Emanuela II, i osiem nad dolnym Padem pod generałem Enrikiem Cialdinim. Obu operacji nie łączyło żadne jasne porozumienie, a Cialdini nie zaczął jeszcze przeprawy przez Pad, gdy doszło do bitwy.³

Wojnę wypowiedziano 20 czerwca. La Marmora był przekonany, że Austriacy pozostaną w defensywie za Adygą, opierając się na czworoboku twierdz Werona, Peschiera, Mantua i Legnago, i nie będą szukać bitwy. Zaniedbał rozpoznanie i rozciągnął dywizje na zbyt szerokim froncie. W rzeczywistości Albrecht ruszył naprzód. Zamierzał uderzyć przez wzgórza morenowe na południe od jeziora Garda w kierunku Valeggio i zaskoczyć Włochów w trakcie przeprawy przez Mincio.⁴

Marsz, który stał się bitwą

Nad ranem 24 czerwca ruszyły dwa włoskie korpusy, I pod generałem Giacomem Durandem i III pod generałem Morozzem della Roccą, rozchodząc się wachlarzem ku Adydze w czymś, co La Marmora uważał za zwykły marsz. I Korpus od razu wpadł w kłopoty. Dywizje wybierały złe drogi i blokowały się nawzajem, a straż przednia 5. Dywizji generała Sirtoriego, zmylona przez wskazówki miejscowych, skręciła na Oliosi zamiast na San Rocco i wpadła na austriacki V Korpus, podczas gdy główne siły dywizji maszerowały dalej bez straży przedniej, aż dostały się pod ogień nad potokiem Tione.⁵

O 7 rano, według Treccani, na lewym skrzydle włoskim walczyło 18 000 Włochów z 48 działami przeciw 32 000 Austriaków z 68 działami, bez nadziei na szybką pomoc. Generał Villarey zginął, prowadząc kontratak na Monte Cricol. Kapitan austriackiej kawalerii z około setką ułanów wpadł na 1. Dywizję generała Cerale, wciąż maszerującą w kolumnie na drodze, i wywołał w niej panikę. Tymczasem generał Pianell, którego 2. Dywizję zostawiono na zachód od Mincio do pilnowania Peschiery, z własnej inicjatywy przerzucił przez rzekę brygadę Aosta. Uderzyła ona w flankę austriackiej dywizji odwodowej, a w tym natarciu, jak odnotowuje Treccani, włoscy bersaglierzy zniszczyli batalion austriacki, który stracił 9 oficerów i 726 żołnierzy.⁶

Walka o wzgórza

W centrum dwie austriackie brygady zaatakowały o 9 rano sardyńskich grenadierów na Monte Croce i dwukrotnie zostały odparte, tracąc według Treccani około tysiąca ludzi i 80 oficerów. Świeże brygady austriackie zajęły jednak o 10 wzgórza Custozy, a dywizja grenadierów generała Brignonego cofnęła się, choć grupy grenadierów utrzymały się we wsi. O 10.30 na wzgórza skierowano 9. Dywizję generała Giuseppe Govonego, a jego bersaglierzy wraz z grenadierami podpułkownika Boniego wyparli Austriaków z Custozy.⁷

Włosi wciąż mieli czym wygrać. Pod Villafrancą, w zasięgu dział, Della Rocca trzymał bezczynnie 36 batalionów i 30 szwadronów. Govone i generał Cugia błagali go o ich wysłanie, a później książę Humbert i generał Nino Bixio prosili o pozwolenie pójścia do walki, ale Della Rocca nie dostał nowych rozkazów i nie chciał ruszyć wojsk, które kazano mu trzymać pod Villafrancą. La Marmora przez wiele godzin nie wydawał rozkazów. Treccani pisze, że zajmował się drobiazgami należącymi do młodszych oficerów, a potem błąkał się za linią ognia, i w rezultacie był nieobecny w bitwie, którą miał kierować; według francuskiego publicysty Charles’a de Mazade’a, który pisał w 1867 roku, już o 10.30 odjeżdżał, by przygotować odwrót na Goito.⁸

Ostatni wysiłek arcyksięcia

Po przerwie w walce o 15.30 Albrecht przygotował to, co austriacki raport oficjalny nazwał najwyższym wysiłkiem, i o 17 uderzył na dywizję Govonego na wzgórzu Belvedere, walczącą od siedmiu godzin. Obrońcy zostali przytłoczeni. Della Rocca nakazał ogólny odwrót, a ostatnie oddziały włoskie, dywizja Bixia, opuściły równinę pod Villafrancą o 21.30. Austriacy nie ścigali Włochów: według ich oficjalnej historii ludzie i konie byli wyczerpani upałem, brakiem wody i trudem walki, niemal wszystkie oddziały były już w ogniu, a więc o pościgu nie mogło być mowy.⁹

Klęska dowódców

Straty po obu stronach były ciężkie. Austriacka historia oficjalna podaje stratę austriacką na 7956 ludzi, w tym 1500 wziętych do niewoli, częściowo rannych, a włoską na 8145, w tym ponad 4000 jeńców bez ran. Włoska historia oficjalna liczy 7403 włoskich oficerów i żołnierzy zabitych, rannych, wziętych do niewoli i zaginionych, a stratę austriacką podaje na 7956. Ocena Treccani brzmi: Custoza nie była klęską włoskich żołnierzy, którzy walczyli dzielnie, lecz bolesną lekcją niedostatków najwyższych dowództw, a strategicznie nie była rozstrzygająca, bo armia już po kilku dniach była w stanie wznowić ofensywę. Utracone 20 dni przed wkroczeniem do Wenecji oznaczały jednak, jak przekonuje encyklopedia, spóźnione przybycie do wschodniego Friuli, niezadowolenie Prus i granicę, która ciążyła Włochom aż do 1918 roku.¹⁰