Bitwa pod Czałdyranem 1514: prochowe starcie w Persji

Pod Czałdyranem starły się dwa imperia podzielone religią, sunniccy Osmanowie i szyiccy Safawidzi. O wyniku przesądziło, w ocenie TDV İslâm Ansiklopedisi, przede wszystkim dowodzenie Selima i jego ruchome działa.²

Tło

Na początku XVI wieku Ismail, założyciel dynastii Safawidów, zbudował w Iranie nowe państwo oparte na islamie szyickim. Jego kaznodzieje znajdowali posłuch wśród turkmeńskich plemion Anatolii, kyzyłbaszów, na terytorium samego Imperium Osmańskiego, a rząd osmański widział w ich lojalności wobec szacha bezpośrednie zagrożenie.³

Ismail nie robił wiele, by uspokoić sąsiada. Po zwycięstwie nad Uzbekami w 1510 roku kazał zrobić z czaszki ich władcy, Muhammada Szajbani-chana, czarę do picia i wysłał ją osmańskiemu sułtanowi Bajazydowi II.⁴

Zagrożenie przerodziło się w otwarty bunt. W 1511 roku powstanie Szahkulu porwało wielu kyzyłbaszów w Anatolii, a w 1512 roku, w czasie osmańskiej wojny domowej o tron, safawidzki agent Nur Ali Halife zajął miasto Tokat i kazał odczytać tam piątkową modlitwę w imieniu Ismaila.⁵

Wojna domowa zakończyła się zwycięstwem Selima, który w 1512 roku zmusił do abdykacji ojca, Bajazyda II, a potem rozprawił się z braćmi i ich roszczeniami. Jeden z jego bratanków, książę Murad, uciekł na dwór Ismaila, a osmański poseł wysłany po jego wydanie został zabity.⁶ › Selim I

Selim przygotował tę wojnę jako świętą. Uzyskał od uczonych religijnych fatwy zezwalające na wyprawę przeciw szyickim Safawidom, a przed wymarszem kazał wytropić i zabić około 40 tysięcy kyzyłbaszów w Anatolii, by zabezpieczyć tyły armii.⁷

Armie i dowódcy

Selim ruszył na wschód wiosną 1514 roku z ogromną armią. Creasy, idąc za zapisami osmańskimi, ocenia ją na 140 tysięcy ludzi na przeglądzie w Sivas, a Encyclopaedia Iranica podaje tę samą liczbę na granicy. Selim zostawił 40 tysięcy z nich między Sivas a Kayseri, jako odwód na wypadek powstania kyzyłbaszów albo, jak twierdzi jeden z osmańskich historyków, z braku żywności, tak że na pole bitwy dotarło około 100 tysięcy, jak podaje TDV İslâm Ansiklopedisi.⁸

Jej siła nie polegała tylko na liczebności. Janczarowie w centrum mieli broń palną, armia ciągnęła potężny park artylerii, a skrzydła tworzyła jazda lenna Anatolii pod Sinanem Paszą i Rumelii, czyli prowincji europejskich, pod Hasanem Paszą. Sam Selim zajął miejsce w centrum, za janczarami, z jazdą swojej gwardii.⁹

Armia Ismaila składała się głównie z jazdy, jeźdźców kyzyłbaszów z plemion turkmeńskich uzbrojonych w buzdygany, łuki i włócznie. Jej liczebność jest niepewna: Encyclopaedia Iranica podaje około 40 tysięcy, a według TDV İslâm Ansiklopedisi armia szacha była co najmniej tak liczna jak osmańska, a bitwę otworzyła szarża 40 tysięcy jego doborowych jeźdźców. Ismail podzielił jeźdźców na dwa skrzydła: prawym dowodził sam, lewe powierzył Muhammadowi-chanowi Ustadżlu, byłemu namiestnikowi Diyarbakır.¹⁰

Przebieg bitwy

Safawidzi nie wyszli najeźdźcom naprzeciw na granicy. Cofali się i pustoszyli kraj przed nimi, paląc zbiory i schronienia, a ogromna armia osmańska z trudem się wyżywiała. Janczarowie zaczęli się burzyć. Gdy jeden z dowódców, Hamdam Pasza, namawiał sułtana do odwrotu, Selim kazał go stracić na miejscu, a gdy janczarowie podnieśli otwarty tumult, wjechał między nich i zawstydził ich tak, że wrócili do szeregów.¹¹

Obaj władcy walczyli też słowami. Selim słał listy, w których drwił z Ismaila, że unika bitwy; Ismail odpowiedział, że listy musiał pisać jakiś sekretarz, który przedawkował opium, i dołączył do odpowiedzi szkatułkę tego narkotyku.¹²

W końcu Ismail stanął do walki na równinie Czałdyran koło Choju. Dwaj jego dowódcy, którzy znali Osmanów, Muhammad-chan Ustadżlu i Nur Ali Halife, namawiali go, by uderzył, zanim nieprzyjaciel się rozwinie; szach, przekonany przez innego doradcę, odmówił, uznając, że atak na nieprzygotowanego wroga byłby niegodny. Iranica ocenia, że ten błąd, który pozwolił Osmanom przygotować obronę, drogo kosztował Safawidów.¹³

Selim natomiast kazał walczyć od razu po przybyciu. TDV İslâm Ansiklopedisi pisze, że obawiał się zwolenników kyzyłbaszów we własnych szeregach, gdyby zwlekał. Ustawił z przodu działa skute łańcuchami, janczarów w centrum za barykadą z wozów, a lekką piechotę, azabów, przed działami jako zasłonę.¹⁴

Rankiem 23 sierpnia jeźdźcy safawidzcy uderzyli na oba osmańskie skrzydła. Ismail zamierzał objechać działa i wziąć janczarów od tyłu. Na prawym skrzydle osmańskim Sinan Pasza cofnął azabów prosto przez linię dział, a działa otworzyły ogień do ścigających ich jeźdźców. Muhammad-chan Ustadżlu padł jako jeden z pierwszych, a lewe skrzydło Safawidów poszło w rozsypkę.¹⁵

Na drugim skrzydle sam Ismail się przebił. Rozbił jazdę rumelijską, a jej dowódca Hasan Pasza zginął. Przez pewien czas lewe skrzydło osmańskie było w zamęcie.¹⁶

Dlaczego Osmanowie wygrali bitwę pod Czałdyranem?

Kryzys rozstrzygnęły działa i janczarowie. Selim posłał świeże siły na rozbite lewe skrzydło, janczarowie weszli do walki, a wyczerpana już jazda safawidzka nie mogła przełamać piechoty strzelającej zza barykady. Ismail kilka razy szarżował na osmańskie centrum i za każdym razem był odrzucany z ciężkimi stratami.¹⁷

Wtedy Ismail upadł ranny, a Osmanowie zaczęli go otaczać. Zarówno TDV İslâm Ansiklopedisi, jak i Creasy opowiadają, jak jeden z jego towarzyszy, Mirza Ali, ruszył na nieprzyjaciela z okrzykiem, że to on jest szachem, i został pojmany zamiast niego, a Ismaila posadzono na innego konia i wywieziono z pola bitwy. Iranica pisze, że szach uciekł z około 300 ludźmi; armia safawidzka rozpadła się za nim.¹⁸

Relacje zgadzają się co do głównych przyczyn klęski. Osmanowie mieli artylerię, ruchome działa, które TDV İslâm Ansiklopedisi zalicza do czynników rozstrzygających, przeciw armii złożonej głównie z jazdy. Muszkieterowie janczarscy zatrzymywali szarże jazdy, które docierały do linii. Działa i piechota stały za barykadą, ustawioną bez pośpiechu, bo Ismail postanowił czekać.¹⁹

Skutki

Osmanowie zajęli obóz Safawidów ze skarbem Ismaila i jego haremem, a Selim kazał stracić pojmanych dowódców safawidzkich. Straty były ciężkie po obu stronach. Wśród poległych Osmanów TDV İslâm Ansiklopedisi wymienia beglerbega Rumelii i dziesięciu namiestników prowincji, sandżakbejów, a Creasy czternastu sandżakbejów.²⁰

Na początku września Selim wkroczył do Tebrizu, według TDV İslâm Ansiklopedisi 5 września, według Iraniki 7 września. Został tam niewiele ponad tydzień i wysłał rzemieślników z miasta do Stambułu. Chciał przezimować w Karabachu i wznowić wojnę na wiosnę, ale spalona ziemia i trudy marszu wyczerpały armię, a janczarowie zmusili go do odwrotu.²¹ › Największe bitwy imperium osmańskiego

Wyprawa i tak się opłaciła. Diyarbakır i znaczna część kurdyjskich ziem wschodniej Anatolii przeszły w ręce Osmanów, którzy urządzili je z pomocą historyka Idrisa z Bitlisu, a turkmeńskie księstwo Dulkadir zostało przyłączone.²²

Podbój Dulkadiru wciągnął Selima w konflikt z mameluckimi sułtanami Egiptu i Syrii, którzy byli jego protektorami. Sułtan zwrócił się przeciw nim, pobił ich pod Aleppo 24 sierpnia 1516 roku i pod Kairem w styczniu 1517 roku i podporządkował Syrię i Egipt władzy osmańskiej. Czałdyran otworzył drogę do największych podbojów jego panowania.²³ › Bitwa pod Mohaczem, 1526

Dziedzictwo i pamięć

Dla Ismaila klęska była osobistą tragedią. Iranica pisze, że pogrążył się w żałobie i nigdy więcej nie poprowadził wojsk do bitwy, a więź między szachem jako półboskim duchowym przewodnikiem a jego kyzyłbaszami została zerwana.²⁴

Dla Iranu strata była także strategiczna: Osmanowie przejęli kontrolę nad szlakami jedwabiu z Tebrizu do Aleppo i do Bursy, a według TDV İslâm Ansiklopedisi szerzenie się wpływów szyickich w Anatolii zostało w dużej mierze zatrzymane.²⁵

Wojna nie skończyła się pod Czałdyranem. Według TDV İslâm Ansiklopedisi Selim zdobył 19 maja 1515 roku twierdzę Kemah, a nie ufając Ismailowi, kazał uwięzić posłów, którzy przywieźli listy szacha z propozycją pokoju.²⁶

TDV İslâm Ansiklopedisi przypisuje zwycięstwo przede wszystkim dowodzeniu Selima i ruchomym działom, które dało się obrócić tam, gdzie były potrzebne. Inne bitwy, w których działa spotkały się z jazdą, to Mohacz w 1526 roku i Nagashino w 1575 roku.²⁷

Sprawdź swoją wiedzę o Czałdyranie i innych wojnach sułtanów w quizie o osmańskich bitwach albo zagraj w dzisiejszą Bitwę dnia.