Co wydarzyło się na wyspie Wake w grudniu 1941 roku?
Wygrała Japonia. Amerykański garnizon odparł pierwszy desant 11 grudnia 1941 roku i zatopił dwa niszczyciele, ale wzmocnione siły japońskie ze wsparciem lotnictwa pokładowego wylądowały 23 grudnia i jeszcze tego ranka komandor porucznik Winfield Cunningham poddał atol.1
Od 8 do 23 grudnia 1941 roku kilkuset amerykańskich marines, marynarzy i żołnierzy, wspieranych przez cywilnych robotników budowlanych, broniło odległego atolu Wake na Pacyfiku przed Cesarską Marynarką Wojenną Japonii. Walki zaczęły się kilka godzin po ataku na Pearl Harbor.2
Kto wygrał bitwę o Wake i dlaczego?
Wygrała Japonia. Garnizon odparł pierwszy desant 11 grudnia, ale był odcięty, jego myśliwce ginęły jeden po drugim, a odsiecz nie nadeszła. 23 grudnia znacznie większe siły, osłaniane przez dwa lotniskowce, wylądowały nocą na wyspie, której garnizon był zbyt mały, by jednocześnie obsadzać działa i walczyć jak piechota.3
Tło: przystanek na trasie przez Pacyfik
Wake to mały atol złożony z trzech niskich wysepek, Wake, Wilkes i Peale, położony od 2000 do 2300 mil na zachód od Hawajów. W 1935 roku linie Pan American Airways urządziły tu przystanek na trasie przez Pacyfik, a ich łodzie latające Clipper tankowały tu między Hawajami a Guamem. Komisja marynarki pod przewodnictwem admirała Arthura Hepburna zaleciła zbudowanie tu bazy lotniczej i okrętów podwodnych, a w 1941 roku cywilni wykonawcy budowali lotnisko, przystań wodnosamolotów i drogi. W grudniu było ich według marynarki 1146, a według innych relacji około 1200.4
Siły i dowódcy
Garnizon liczył 449 marines: oddział Wake z 1. Batalionu Obrony pod dowództwem majora Jamesa Devereux oraz 211. Dywizjon Myśliwski Piechoty Morskiej (VMF-211) majora Paula Putnama, którego 12 myśliwców Grumman F4F-3 Wildcat przyleciało 4 grudnia z lotniskowca „Enterprise”. Było z nimi 68 ludzi z marynarki i garstka radiooperatorów armii. Od 28 listopada najstarszym rangą oficerem był komandor porucznik Winfield Scott Cunningham, kierujący nową morską stacją lotniczą. Marines mieli sześć 5-calowych dział nadbrzeżnych i dwanaście 3-calowych przeciwlotniczych, ale żadnego radaru, a jak zauważa National WWII Museum, tylko około jednej trzeciej ludzi potrzebnych do obsadzenia całego uzbrojenia.5
Za atak odpowiadała japońska 4. Flota wiceadmirała Shigeyoshiego Inoue. Zespołem inwazyjnym dowodził kontradmirał Sadamichi Kajioka z lekkiego krążownika „Yubari”; miał jeszcze dwa lekkie krążowniki, sześć niszczycieli, dwa niszczyciele przerobione na okręty desantowe i 450 żołnierzy Specjalnych Morskich Sił Desantowych.6
8 grudnia: po drugiej stronie linii zmiany daty
Wake leży na zachód od międzynarodowej linii zmiany daty, więc niedzielny poranek 7 grudnia na Hawajach był na atolu już poniedziałkiem 8 grudnia. Wiadomość o ataku na Pearl Harbor dotarła tuż przed siódmą. Około południa japońskie dwusilnikowe bombowce z Wysp Marshalla, zależnie od źródła od 27 do 36 maszyn, nadleciały niezauważone pod osłoną chmur. Zniszczyły większość z ośmiu Wildcatów stojących na lotnisku i zabiły lub raniły mniej więcej połowę ludzi dywizjonu.7
Napastnikami były bombowce lądowe z wyspy Roi na atolu Kwajalein w archipelagu Marshalla, a huk przyboju zagłuszał ich silniki, dopóki nie znalazły się prawie nad głowami obrońców. Wracały niemal codziennie. Devereux kazał nocą przenieść baterię E i 10 grudnia bombowce uderzyły w jej puste stanowiska; ten sam nalot zdetonował ponad 100 ton dynamitu wykonawców składowanego przy nowym kanale na Wilkes, co zerwało maskowanie z pobliskich dział i uszkodziło dwie baterie.8
Spór dotyczy tego, jak bardzo pomogli cywilni robotnicy. Gregory Urwin, piszący dla National WWII Museum, podaje, że zgłosiło się ponad 400 z nich, a 186 weszło do obsług dział piechoty morskiej, podczas gdy inni naprawiali samoloty, napełniali worki z piaskiem i donosili gorące posiłki na stanowiska. Morison pisał natomiast, że spora grupa chciała zaciągnąć się do marines, a niektórzy obsługiwali samoloty i jedno działo, ale większość rozbiegła się po zaroślach i odmówiła pracy.9
11 grudnia: desant, który się nie udał
Kajioka podszedł przed świtem 11 grudnia do południowego brzegu. Artylerzyści piechoty morskiej wstrzymywali ogień, nie zdejmując maskowania, aż okręt flagowy i trzy niszczyciele podeszły na około 4500 jardów; kilka minut po szóstej otworzyły ogień 5-calowe działa baterii A na cyplu Peacock. Wtedy „Yubari” otrzymał wiele trafień, a niszczyciel „Hayate”, trafiony przez baterię L na Wilkes, eksplodował i w ciągu kilku minut zatonął. Był to pierwszy japoński okręt nawodny zatopiony w tej wojnie przez siły USA. Kajioka wycofał się, nie wysadziwszy na ląd ani jednego żołnierza. Cztery ocalałe Wildcaty ścigały jego okręty, a bomby kapitana Henry'ego Elroda wywołały eksplozję niszczyciela „Kisaragi”, który zatonął. Był to jedyny desant wojny na Pacyfiku odparty przez artylerię nadbrzeżną.10
Odsiecz, która zawróciła
W Pearl Harbor admirał Husband Kimmel przygotował odsiecz. Zespół 14 kontradmirała Franka Jacka Fletchera, zbudowany wokół lotniskowca „Saratoga”, miał przerzucić na atol dywizjon myśliwców piechoty morskiej i osłaniać tender wodnosamolotów Tangier, który wiózł posiłki, amunicję i radar, a w drodze powrotnej miał zabrać cywilów i rannych. Fletchera spowalniało tankowanie okrętów. Waszyngton nie dodawał otuchy: szef operacji morskich nazwał Wake obciążeniem i upoważnił Pye’a do ewakuacji wyspy zamiast jej wzmacniania. 17 grudnia Kimmela odwołano, a tymczasowe dowództwo objął wiceadmirał William Pye. Gdy nad Wake pojawiły się japońskie samoloty pokładowe, Pye uznał ryzyko dla swoich jedynych trzech lotniskowców za zbyt duże i 22 grudnia czasu hawajskiego odwołał odsiecz. Fletcher był wtedy według Roberta Cressmana około 430 mil od Wake; monografia piechoty morskiej z 1947 roku podaje, że najbliżej, rankiem 23 grudnia, odsiecz znalazła się 425 mil od atolu.11
Pye rozumował, że skoro Japończycy wylądowali, wyspy nie da się uratować, a ryzykowanie zespołu lotniskowcowego przeciw nieprzyjacielowi nieznanej siły nie jest uzasadnione przy tak osłabionej Flocie Pacyfiku. Na „Saratodze” rozkaz przyjęto z konsternacją. Część sztabu Fletchera namawiała go, by go zignorował, a piloci piechoty morskiej, którzy mieli polecieć na Wake, płakali ze złości.12
23 grudnia: drugi desant
Admirał Yamamoto odkomenderował lotniskowce „Soryu” i „Hiryu”, weteranów Pearl Harbor, pod dowództwem kontradmirała Hiroakiego Abe, wraz z ciężkimi krążownikami, a do Kajioki dołączyły 2. Specjalne Morskie Siły Desantowe z Maizuru. Od 21 grudnia samoloty pokładowe bombardowały atol, a 22 grudnia zestrzeliły dwa ostatnie Wildcaty.13
Tym razem Kajioka trzymał okręty poza zasięgiem dział i wysadził desant nocą, bez przygotowania artyleryjskiego. Około 2.30 w nocy 23 grudnia dwa niszczyciele transportowe wyrzucono na rafę przy lotnisku, a barki desantowe ruszyły ku Wake i Wilkes. Artylerzyści i lotnicy bez samolotów walczyli jako piechota; wśród poległych był Elrod. Na Wilkes marines kapitana Wesleya Platta kontratakowali i rozbili tamtejszy desant.14
Najcięższe walki na samej Wake toczyły się wokół jednego 3-calowego działa na południe od pasa startowego. Podporucznik Robert Hanna z naprędce zebraną obsługą z marines i cywilów dobiegł do niego, gdy oba okręty patrolowe wjeżdżały na brzeg, i trafieniami z bliska podpalił jeden z nich. Lotnicy majora Putnama, którym nie zostały już samoloty, i kilku cywilów utworzyli wokół działa linię i przez wiele godzin bronili jej przed kilkuset Japończykami. Prawie wszyscy zginęli albo zostali ranni, a wśród poległych był Elrod.15
Punkt zwrotny: decyzja o kapitulacji
Japończycy przecięli linie telefoniczne, a odcięty w stanowisku dowodzenia Devereux uznał, że większość jego pozycji padła. Cunningham nadał do Pearl Harbor depeszę „Enemy on island. Issue in doubt.” (nieprzyjaciel na wyspie, wynik niepewny) i wiedział już, że w pobliżu nie ma przyjaznych okrętów. Wczesnym rankiem obaj oficerowie rozmawiali przez telefon i Cunningham zezwolił na kapitulację, by zapobiec dalszym ofiarom. Devereux wyruszył z sierżantem niosącym biały gałgan przywiązany do kija od szczotki i musiał chodzić od stanowiska do stanowiska, by przekonać swoich marines do przerwania ognia. Ostatni marines na Wilkes złożyli broń mniej więcej 11 godzin po rozpoczęciu desantu.16
Ilu ludzi zginęło na Wake?
Historycy marynarki i piechoty morskiej liczą 49 poległych marines, 3 marynarzy i 70 cywilów; National WWII Museum podaje 46 marines i 3 marynarzy. Zabitych Japończyków było według Cressmana i NHHC co najmniej 381, a według muzeum od 900 do 1000. Morison, historyk marynarki, ostrożnie szacował straty japońskie na 820 zabitych i 333 rannych. Japończycy stracili dwa niszczyciele i ponad 20 samolotów; monografia z 1947 roku dolicza do tego dwa okręty patrolowe wyrzucone na brzeg 23 grudnia.17
Jeńcy i 98 cywilów
Większość marines, marynarzy i cywilów wywieziono do obozów jenieckich w Chinach i Japonii. Monografia z 1947 roku liczy 368 marines, 60 marynarzy, 5 żołnierzy i 1104 cywilów wziętych do niewoli. Podobnie jak obrońców Bataanu kilka miesięcy później, czekały ich lata głodu i pracy przymusowej.18
Blisko 100 robotników zatrzymano na Wake do pracy. W październiku 1943 roku, po amerykańskich nalotach, dowódca atolu kontradmirał Shigematsu Sakaibara, obawiając się desantu, kazał zabić 98 z nich; amerykańska Służba Ryb i Dzikiej Przyrody datuje egzekucję na 5 października. Po wojnie Sakaibara został osądzony i powieszony.19
Spojrzenie japońskie
Dla Cesarskiej Marynarki porażka z 11 grudnia była rzadkim niepowodzeniem w miesiącu zwycięstw. Według słów przytaczanych przez Cressmana zespół Kajioki wycofał się „humbled by sizeable casualties” (upokorzony znacznymi stratami), a dowódca 4. Floty ostrzegał, że jego siły są niewystarczające; Połączona Flota odpowiedziała, kierując tam dwa lotniskowce. Japonia utrzymała Wake do końca wojny, choć od 1942 roku wyspa była bombardowana z powietrza. 65. Oddział Ochrony skapitulował 4 września 1945 roku, a japońskie archiwum JACAR odnotowuje 1093 żołnierzy armii i 897 marynarki repatriowanych z atolu.20
Pamięć amerykańska
Wiadomość z 11 grudnia podniosła morale Amerykanów, a po upadku Wake prasa okrzyknęła wyspę „Alamo Pacyfiku”. Film wytwórni Paramount „Wake Island” z 1942 roku, nominowany do Oscara dla najlepszego filmu, kończy się walką marines do ostatniego człowieka, choć prawdziwy garnizon skapitulował. W samej marynarce zawrócenie odsieczy pozostało sporne. Tym, którzy później dowodzili, że Fletcher powinien był mimo wszystko płynąć dalej, Cressman odpowiada, że Fletcher nie widział przeciwnika i nie miał pojęcia, na jakie siły może trafić.21
Mity i historiografia
Najsłynniejsza legenda to zuchwała depesza „Send us more Japs” (przyślijcie nam więcej Japońców). Komentatorzy powtarzali ją w tamtych dniach, ale według Coxa było to szyfrowe wypełnienie, czyli bezsensowne słowa dodawane do zaszyfrowanych depesz, by zmylić kryptologów nieprzyjaciela. Drugi spór dotyczy dowodzenia. Jak zauważa Cox, zarówno Cunningham, jak i Devereux przypisywali sobie później rozkaz wstrzymania ognia 11 grudnia, a relacja Cunninghama podkreśla, że to on był dowódcą wyspy „in every sense of the word” (w pełnym znaczeniu tego słowa); obaj otrzymali Krzyż Marynarki. Cox uważa, że dowódcy być może skapitulowali przedwcześnie, podczas gdy monografia z 1947 roku uznała kapitulację za rozsądną wobec obecności cywilów i braku odsieczy. Cox widzi też w planie Kimmela pierwowzór pułapki zastawionej później pod Midway.22
Wake dzisiaj
Amerykanie wrócili na Wake, gdy japoński garnizon skapitulował 4 września 1945 roku. Obiekty atolu z czasów II wojny światowej 16 września 1985 roku uznano za Narodowy Pomnik Historyczny (National Historic Landmark). Wyspy są czynną instalacją Sił Powietrznych USA, a na koralowym głazie przy masowym grobie wciąż widnieje napis „98 US PW 5-10-43”, jak podaje Służba Ryb i Dzikiej Przyrody.23
