Bitwa pod Sentą 1697: książę Eugeniusz u mostu na Cisie

W ciągu kilku godzin późnego popołudnia armia osmańska straciła wielkiego wezyra, działa i skarb. Była to ostatnia wielka bitwa w polu wojny, która zaczęła się czternaście lat wcześniej pod murami Wiednia, a wygrał ją trzydziestotrzyletni wódz, który trafił na służbę cesarską jako uciekinier z dworu Ludwika XIV.²

Tło: wojna, która przetaczała się przez Węgry

Wojna zaczęła się od tureckiego oblężenia Wiednia w 1683 roku. Przeciw Imperium Osmańskiemu stanęła Liga Święta: Austria, Polska, Wenecja i Rosja. Rok po roku wojska cesarskie wdzierały się w głąb Węgier, a Turcy odpowiadali kontruderzeniami, i w połowie lat dziewięćdziesiątych żadna ze stron nie potrafiła przesądzić o wyniku.³ › Odsiecz wiedeńska, 1683

Mustafa II, który wstąpił na tron w 1695 roku, chciał odzyskać to, co stracono po Wiedniu, i postanowił sam prowadzić armię. Dwie pierwsze wyprawy, w 1695 i 1696 roku, przyniosły mu zdobycze kosztem Austrii. W 1696 roku armia cesarska pod wodzą elektora saskiego Fryderyka Augusta została pobita pod Olaș koło Timișoary, a pozycja Habsburgów na południu Węgier wyglądała na słabą.⁴ › Bitwa pod Slankamenem, 1691

Armie i wodzowie

Eugeniusz urodził się w Paryżu 18 października 1663 roku jako syn hrabiego Soissons i Olimpii Mancini, siostrzenicy kardynała Mazarina. Ludwik XIV przeznaczył go do stanu duchownego i odmówił mu patentu oficerskiego, więc młody książę wyjechał z Francji do Wiednia i zaoferował swoją szpadę cesarzowi Leopoldowi I. Walczył w odsieczy Wiednia w 1683 roku, a czternaście lat później cesarz powierzył mu armię na Węgrzech.⁵

Dowództwo objął latem 1697 roku, według Marka C. Hermana w lipcu, według Mallesona pod koniec czerwca, i zastał wojsko bez żołdu i źle zaopatrzone. Leopold kazał mu działać ostrożnie, a Abdülkadir Özcan w artykule o Mustafie II pisze, że Eugeniusz miał jedynie zadanie obronne. Książę ściągnął rozproszone korpusy cesarskie, między innymi oddziały księcia Vaudémonta i hrabiego Rabutina z Siedmiogrodu, i ruszył wzdłuż Cisy. Herman ocenia połączoną armię na 50 000 ludzi; meldunki, które docierały do obozu osmańskiego, mówiły według Encyklopedii Islamu TDV o 60 000.⁶

Po stronie osmańskiej wyprawą dowodził osobiście sułtan, a na czele wojska stał wielki wezyr Elmas Mehmed Pasza. Jego biograf w Encyklopedii TDV, Mücteba İlgürel, ocenia, że wezyr słabo znał się na wojnie, twardo traktował otoczenie i niewiele dbał o cudze rady. Szacunki liczebności armii osmańskiej bardzo się różnią, a źródła wykorzystane w tym artykule nie są zgodne co do żadnej liczby.⁷

Kampania: wyścig wzdłuż Cisy

W sierpniu armia osmańska zebrała się pod Belgradem, gdzie rada sułtańska spierała się o cel wyprawy. W obozie cesarskim większość spodziewała się uderzenia na twierdzę Piotrowaradyn nad Dunajem. Tymczasem sułtan przeprawił się przez Dunaj pod Pančevem, pomaszerował nad Cisę i zdobył niewielką twierdzę Titel, wypierając z niej załogę.⁸ › Bitwa pod Petrovaradinem, 1716

Potem Turcy jednak skręcili ku Piotrowaradynowi, a Eugeniusz forsownym marszem pospieszył go osłonić. Gdy nadszedł, armia sułtana znów zmieniła kierunek i ruszyła na północ w górę Cisy, ku Segedynowi i Siedmiogrodowi. Według Mallesona dezerter powiedział Eugeniuszowi, że ten marsz doradził przywódca węgierskich powstańców Imre Thököly; Encyklopedia TDV pisze, że Turcy chcieli połączyć się z jego Węgrami. Eugeniusz ruszył w pościg z jazdą na czele.⁹

Pod Sentą Turcy zatrzymali się, by przerzucić most przez rzekę. Encyklopedia TDV liczy 83 pontony, Herman mówi o sześćdziesięciu łodziach. Przez most przeszli sułtan, jego dwór i skarb. Źródła różnią się co do tego, kto został po tej stronie. Malleson pisze, że na bliższym brzegu, w okopach, stała jeszcze cała piechota i reszta jazdy z ponad setką dział. Relacje TDV mówią, że janczarzy, sipahowie i artyleria przeszli razem z sułtanem, a wielki wezyr, aga janczarów i inni wysocy dowódcy zostali z wojskami prowincjonalnymi.¹⁰

Przebieg bitwy

Jeniec. Rankiem 11 września lekka jazda Eugeniusza pojmała osmańskiego paszę. Pod groźbą śmierci, a według relacji TDV tortur, wyznał, że sułtan i tabory są już za rzeką, a część armii stoi jeszcze na tym brzegu. Eugeniusz pojechał z niewielką eskortą przodem, by na własne oczy zobaczyć obóz.¹¹

Podejście. Armia nadeszła w szyku bojowym po południu. Obóz osmański otaczały wały z fosą, a przy przyczółku mostu stała zapora z wozów. Odezwały się działa cesarskie, a ogólny szturm ruszył, gdy do zmroku zostały mniej więcej dwie godziny, jak pisze Malleson; relacja TDV umieszcza główne natarcie po szóstej wieczorem.¹²

Natarcie od czoła. Obrońcy wytrzymali. Relacja TDV opisuje dwa ataki na drugą linię i trzeci na podwójną zaporę z wozów spiętych łańcuchami, wszystkie odparte silnym ogniem. Także Malleson pisze, że cesarskie centrum i prawe skrzydło przez pewien czas nie mogły się przebić, zanim obrona zaczęła słabnąć.¹³

Punkt zwrotny: piaszczysta łacha

Decydujący cios przyszedł z cesarskiego lewego skrzydła. Wzdłuż brzegu, przy końcu osmańskich szańców, ciągnęła się piaszczysta łacha. Według Hermana i Mallesona oddziały lewego skrzydła obeszły nią umocnienia i wyszły Turkom na tyły. Malleson przypisuje to piechocie Guida Starhemberga, a relacja TDV opisuje jazdę księcia Vaudémonta, która uderzyła od strony Segedyna, skąd Turcy nie spodziewali się ataku i gdzie wały były najsłabsze.¹⁴

Obrona się rozsypała. Ludzie z obozu rzucili się do mostu, tratowali się przy zaporach wokół niego i wpadali do Cisy, w której wielu utonęło. Wielki wezyr próbował powstrzymać ucieczkę i zginął w tym zamęcie, według Britanniki i İlgürela z rąk własnych zbuntowanych żołnierzy. Cesarscy nie brali jeńców, a rzeź trwała jeszcze po zmroku.¹⁵

Następstwa

Liczby zależą od źródła. Malleson liczy około 20 000 zabitych Turków na polu i około 10 000 utopionych, Herman podaje 30 000 zabitych, a Encyklopedia TDV odnotowuje, że źródła austriackie mówią o około 30 000 poległych, niektóre kroniki osmańskie zaś o 7000 do 8000. Wśród zabitych byli wielki wezyr, kilku innych wezyrów i namiestnik Anatolii. Straty cesarskie wyniosły kilkuset ludzi: około 300 zabitych według Mallesona, 28 oficerów i 401 żołnierzy zabitych oraz ponad 1500 rannych według liczb przytaczanych przez Encyklopedię TDV.¹⁶

Następnego ranka zwycięzcy weszli do porzuconego obozu na drugim brzegu. Zdobyli całą artylerię osmańską, skarb, tysiące koni i wołów, a także pieczęć, którą nosił wielki wezyr. Sułtan zdążył już odjechać do Timișoary.¹⁷

Eugeniusz nie poszedł na Timișoarę. Malleson pisze, że uznał porę roku i bagnisty teren za nieodpowiednie; według relacji TDV Austriacy, sami poturbowani, nie odważyli się na nowe uderzenie. Zamiast tego jesienią poprowadził rajd do Bośni i dotarł do Sarajewa, które złupiono i spalono.¹⁸

Pieczęć wielkiego wezyra sułtan oddał Amcazade Hüseyinowi Paszy z rodu Köprülü. Oba imperia były wyczerpane i oba rządy chciały zakończyć wojnę. Za pośrednictwem Anglii i Niderlandów delegaci spotkali się w Karłowicach (Sremski Karlovci) nad Dunajem i po 72 dniach rokowań 26 stycznia 1699 roku podpisali traktaty.¹⁹

Austria dostała całe Węgry z wyjątkiem Banatu Temeszwarskiego, a także Siedmiogród. Wenecja zatrzymała Peloponez i większą część Dalmacji, a Polska odzyskała Podole. Rosja zawarła w Karłowicach tylko rozejm, a Azow uzyskała osobnym traktatem w 1700 roku. Britannica zauważa, że po raz pierwszy Turcy negocjowali z koalicją państw europejskich i przyznali się do porażki.²⁰

Dziedzictwo i pamięć

Historycy widzą w Sencie punkt zwrotny. Według Britanniki zwycięstwo uczyniło z Austrii pierwszą potęgę Europy Środkowej, według Hermana zrobiło z Eugeniusza europejskiego bohatera walk z Turkami. Malleson w 1888 roku nazwał Sentę ostatnim i rozstrzygającym ciosem dwustuletniej wojny, po którym Turcy już nigdy nie najeżdżali ziem cesarza, a jedynie bronili tego, co mieli.²¹

Po stronie osmańskiej niemal wszystkie źródła obwiniają wielkiego wezyra, pisze İlgürel. Klęska złamała też samego sułtana: Britannica i Özcan zgodnie piszą, że odsunął się od spraw państwa i oddał polowaniom. Artykuł TDV o Sencie przytacza zdanie części historyków, że armia uniknęłaby katastrofy, gdyby się okopała zamiast przeprawiać, bo Eugeniusz nie był gotów do walnej bitwy i chciał przede wszystkim odsieczy dla Segedyna. W tym ujęciu Senta była zwycięstwem, którego nie spodziewał się nawet sam Eugeniusz.²²

Zwycięstwo świętowano od razu: sztych z 1697 roku ogłaszał Eugeniusza zwycięzcą na Węgrzech, a w Londynie prawie czterdzieści lat później rycina George'a Bickhama młodszego, widoczna na początku tego artykułu, wciąż sprzedawała bitwę jako jedną z chwał Anglii, z błędną datą 1696. Eugeniusz wygrał później pod Blenheim, Turynem i Belgradem, a jego zwycięstwa nad Turkami, jak zauważa Britannica, raz na zawsze zabezpieczyły Węgry dla Habsburgów.²³ › Bitwa pod Blenheim, 1704

Senta dziś

Dawna Zenta to dziś miasto Senta w Wojwodinie, w północnej Serbii, na prawym brzegu Cisy. W mieście stoi pomnik bitwy.²⁴