Kto wygrał bitwę pod Obertynem?
Bitwa pod Obertynem rozegrała się 22 sierpnia 1531 roku między armią polską liczącą około 6 tysięcy żołnierzy pod wodzą hetmana Jana Tarnowskiego a mniej więcej trzykrotnie liczniejszymi wojskami mołdawskimi hospodara Piotra Raresza. Tarnowski otoczył obóz pierścieniem wozów, odparł szturmy i ostrzał Mołdawian, a następnie uderzył jazdą i rozbił przeciwnika. Zwycięstwo przywróciło Polsce Pokucie i przyniosło Tarnowskiemu sławę.5
W 1530 roku hospodar mołdawski Piotr Raresz najechał Pokucie, a latem 1531 roku ruszył tam z armią znacznie większą od sił, jakimi Polska dysponowała w polu. Hetman Jan Tarnowski odpowiedział kilkoma tysiącami żołnierzy, pierścieniem wozów i przemyślanym planem.6
Sporne pogranicze
Pokucie, pogranicze między Dniestrem a górnym Prutem, na południe od Halicza, od dziesięcioleci było przedmiotem sporu między Polską a Mołdawią. Pod koniec 1530 roku Piotr Raresz ponownie je zajął. Król Zygmunt Stary zebrał niewielką armię zaciężną i powierzył dowództwo Janowi Tarnowskiemu.7
Mołdawia była niegdyś lennem Polski, ale po klęsce wyprawy Jana Olbrachta w lasach bukowińskich w 1497 roku znalazła się w orbicie wpływów osmańskich. Raresz, syn Stefana Wielkiego, w Polsce nazywany Petryłą, chciał uczynić ze swego państwa silny i niezależny kraj; lawirował między Polską a Turcją, współpracując zarazem z Habsburgami i Moskwą. Spór o Pokucie uregulowano w 1510 roku na korzyść Polski, a hospodar zamierzał to odwrócić.8
3 grudnia 1530 roku jego wojska przekroczyły granicę, zajęły kilka nadgranicznych zameczków, a 31 grudnia pobiły pod Chocimiem słabe polskie siły pograniczne. Polska zdobyła się na odpowiedź dopiero po mniej więcej pół roku, gdy wyczerpano środki dyplomatyczne i upewniono się co do zamiarów zwierzchnika Petryły, sułtana Sulejmana. Sejm w Piotrkowie uchwalił podatki na zaciąg wojska, a Tarnowski otrzymał rozkaz odzyskania Pokucia bez wkraczania do samej Mołdawii, którą Turcy uważali za swoje lenno.9
Tarnowski, hetman wielki koronny od 1527 roku, nie był nowicjuszem. W 1514 roku dowodził jednym z ochotniczych hufców w wielkim zwycięstwie polsko-litewskim pod Orszą, a później walczył z Tatarami i Turkami.10
Tabor
Wojsko zbierało się powoli. Aleksander Bołdyrew, badający rejestry popisowe, ustalił, że pierwsze oddziały stawiły się 19 lipca 1531 roku, a ostatnie dopiero 31 sierpnia, czyli dziewięć dni po bitwie. Mimo to Tarnowski w szybkiej kampanii odzyskał nadgraniczne zamki, a 19 sierpnia przyszedł z odsieczą obleganemu Gwoźdźcowi i rozbił około sześciotysięczny korpus mołdawski; według Mazura poległo z niego blisko 2 tysiące ludzi.11
Hetman uznał, że siły Raresza zostały osłabione, a związany królewskim zakazem wkraczania do Mołdawii zawrócił w stronę Halicza. Wtedy zwiadowcy donieśli, że za armią polską idą główne siły hospodara. Tarnowski zajął niewielkie, płaskie wzgórze nad wsią Obertyn i w ciągu nocy ustawił na nim tabor z wozów spiętych łańcuchami; obóz opierał się tyłem o las, więc nie można go było oskrzydlić.12
Mając przeciw sobie mniej więcej trzykrotnie liczniejszą armię, Tarnowski postanowił walczyć na wybranym przez siebie terenie pod Obertynem. Ustawił wozy w umocniony obóz, czyli tabor, który osłaniał piechotę i działa, a jazdę trzymał w gotowości wewnątrz.13
Szturm i kontratak
Bitwę otworzył kilkugodzinny pojedynek artyleryjski: 12 polskich dział przeciw 50 mołdawskim. Polacy ponosili dotkliwe straty, a oficerowie przynosili rannych przed oblicze hetmana, by wymusić rozkaz do ataku, lecz Tarnowski kazał trwać na miejscu i czekał na błąd przeciwnika.14
22 sierpnia Mołdawianie ostrzelali obóz z dział i ruszyli do szturmu na wozy. Polska piechota i artyleria wytrzymały. Gdy Raresz przesunął główne siły i pozostawił działa słabo osłonięte, Tarnowski rzucił jazdę z taboru na prawe skrzydło i centrum Mołdawian.15
Według rekonstrukcji Muzeum Wojska Polskiego hetman najpierw sprowokował lewe skrzydło jazdy mołdawskiej do uderzenia na silny oddział polskiej piechoty, którego celny ogień odparł szarżę, i posłał piechurom w sukurs kilka chorągwi jazdy. Raresz uznał to za próbę przebicia się Polaków i skierował tam główne siły, osłabiając osłonę swojej artylerii. Muzeum Historii Polski dodaje, że 50 dział mołdawskich stało na prawym skrzydle, a całą lekką jazdę hospodar skupił na lewym.16
Pogrom
Armia mołdawska załamała się i uciekła. Raresz zdołał zbiec, ale stracił całą artylerię i poniósł ciężkie straty, podczas gdy straty polskie były według większości relacji niewielkie.17
Mazur opisuje bitwę trwającą około pięciu godzin. Ranny Raresz uszedł z niewielkim pocztem, a pościg przerwano po około 10 kilometrach, bo król zabronił ścigania nieprzyjaciela na terytorium Mołdawii. Do niewoli trafiło około tysiąca ludzi, w tym logofet Toader, sześciu radców hospodarskich i osiemnastu znaczniejszych bojarów; Polacy zdobyli też cały obóz mołdawski i trzy chorągwie, w tym wielką chorągiew podarowaną Rareszowi przez sułtana.18
Jak liczne były armie pod Obertynem?
Tarnowski miał od około 5,5 do 6 tysięcy ludzi: mniej więcej 4,5 tysiąca jazdy, od 1100 do 1200 piechoty i 12 dział. Raresz przyprowadził około 17 tysięcy żołnierzy, głównie lekkiej jazdy, i 50 dział; niektóre szacunki mówią nawet o 20 tysiącach. Mołdawianie mieli więc mniej więcej trzykrotną przewagę liczebną i czterokrotną w artylerii.19
Rejestry popisowe, w zestawieniu Przemysława Mazura, wykazują 4452 jeźdźców w 24 chorągwiach, 1136 piechurów i 32 jeźdźców w 10 rotach pieszych oraz 12 dział, łącznie 5648 ludzi. Muzeum Historii Polski zaokrągla tę liczbę do niewiele ponad 5500, a Muzeum Wojska Polskiego oraz Bołdyrew i Łopatecki podają około 6 tysięcy.20
Straty są mniej pewne. Muzeum Wojska Polskiego szacuje liczbę zabitych Mołdawian na prawie 7 tysięcy, Mazur na ponad 7,7 tysiąca, a Muzeum Historii Polski pisze, że poległa lub dostała się do niewoli blisko połowa wojsk hospodara. Oficjalne straty polskie wyniosły 256 zabitych, co według Mazura jest liczbą zaniżoną co najmniej dwukrotnie.21
Dlaczego Tarnowski walczył z taboru?
Ponieważ miał przeciw sobie mniej więcej trzykrotnie liczniejszą armię szybkiej, lekkiej jazdy. Krąg spiętych łańcuchami wozów na wzgórzu dawał piechocie i działom osłonę, zabezpieczał skrzydła i tyły, a hetmanowi pozwalał wybrać chwilę, w której wypuści cięższą jazdę przez bramy obozu na zmęczonego i rozproszonego przeciwnika.22
Mazur opisuje, jak Tarnowski potraktował tabor jak szyk bojowy: jazda przed przednią bramą stanowiła jedno skrzydło, a jazda przed tylną drugie. Pod koniec życia hetman opisał ten sposób walki w dziele Consilium rationis bellicae, wydanym w 1558 roku, które stało się podstawową lekturą pokoleń polskich dowódców. Obertyn należy do klasycznych polskich zwycięstw wbrew przewadze.23
Znaczenie Obertyna
Obertyn przywrócił Polsce Pokucie i należy do najważniejszych zwycięstw Tarnowskiego, którego Zygmunt Stary mianował w 1527 roku hetmanem wielkim koronnym. Bitwa stała się wzorem polskiej sztuki wojennej, łączącej obronę w taborze z rozstrzygającym kontratakiem jazdy; tę taktykę Tarnowski opisał później we własnych pismach o wojnie.24
7 listopada 1531 roku hetman odbył triumfalny wjazd do Krakowa, prowadząc zdobyczne działa i znaczniejszych jeńców. W 1532 roku zawarto rozejm, potwierdzony w 1533 roku bezpośrednim układem z sułtanem; według Muzeum Historii Polski układ ten, mimo powtarzających się konfliktów granicznych, zapewnił Polsce pokój ze strony Imperium Osmańskiego na 87 lat.25
Raresz nie zrezygnował. Na początku 1538 roku najechał Podole i rozbił nad Seretem polskie oddziały obrony potocznej, a latem tego roku Tarnowski poprowadził nową armię, liczoną przez historyków na około 18 do 19,4 tysiąca żołnierzy, pod Chocim nad Dniestrem, twierdzę, o którą walczono później także w 1621 i 1673 roku. Bołdyrew zauważa, że oblężenie zakończyło się rokowaniami, a nie zdobyciem zamku, lecz cel strategiczny wyprawy został osiągnięty.26
Jak pamięta się bitwę pod Obertynem?
Przede wszystkim poprzez postać Jana Tarnowskiego. Bitwa rozsławiła jego imię w Polsce, ale jak zauważa Mazur, nie przeszła do legendy narodowej i dziś mało kto o niej pamięta. Przetrwała w renesansowej kronice, w kilku pracach naukowych oraz w hołdach składanych hetmanowi w jego mieście i na polskich monetach.27
Kronikarz Marcin Bielski, uczestnik kampanii 1531 roku, opisał żołnierzy mołdawskich w swojej kronice wydanej w Krakowie w 1564 roku, z której pochodzi drzeworyt otwierający ten artykuł. Do podstawowych nowszych opracowań należą monografia Antoniego Czołowskiego wydana we Lwowie w 1931 roku, w 400. rocznicę bitwy, oraz Obertyn 1531 Marka Plewczyńskiego (1994). W 2011 roku, w 450. rocznicę śmierci hetmana, Tarnów obchodził Rok Hetmana Jana Tarnowskiego, a Narodowy Bank Polski uhonorował go złotą i srebrną monetą z serii „Hetmani Rzeczypospolitej”.28
Sam Obertyn jest dziś wsią liczącą około 3,5 tysiąca mieszkańców w obwodzie iwanofrankiwskim na zachodniej Ukrainie, na północ od Kołomyi, między Dniestrem a Prutem.29
.jpg){kind=link}