Kim był Jan Tarnowski?
Jan Amor Tarnowski (1488 do 1561) był od 1527 roku hetmanem wielkim koronnym, czyli dowódcą armii polskiej. Pod Obertynem 22 sierpnia 1531 roku pokonał armię mołdawską mniej więcej trzykrotnie liczniejszą od własnej. W 1535 roku zdobył na Moskwie Starodub, a w 1558 roku wydał traktat o wojnie „Consilium rationis bellicae”.1
Jego bitwy prowadzą od wojen z Moskwą po pogranicze mołdawskie. Jako młody człowiek walczył pod Orszą w 1514 roku. Jako hetman wielki koronny zwyciężył pod Obertynem w 1531 roku, w 1535 roku zdobył na Moskwie Homel i Starodub, a w 1538 roku oblegał mołdawską twierdzę Chocim nad Dniestrem.2
Młodość: rycerz renesansu
Tarnowski urodził się w 1488 roku w Tarnowie. Walczył pod Orszą nad Dnieprem w 1514 roku (według Mazura 8 września), gdzie armia polsko-litewska pokonała liczniejsze wojska moskiewskie, a następnie brał udział w ostatniej wojnie z zakonem krzyżackim i w walkach z Turkami na Węgrzech i Podolu.3
W przerwach między kampaniami dotarł do Portugalii, na dwór króla Manuela I. Relacje są rozbieżne. Komunikat Narodowego Banku Polskiego o monetach, opublikowany przez dzieje.pl, datuje podróż na lata 1518 do 1520 i podaje, że Tarnowski walczył z Maurami w służbie Manuela, a Mazur także wspomina o bojach z Arabami w Afryce Północnej. Andrzej Dziubiński, za portugalskim kronikarzem Damiãem de Góisem, datuje jego przybycie do Lizbony na 1516 rok i pisze, że Manuel pasował go na rycerza, ale Tarnowski do Afryki nie popłynął.4
Z czego słynął Jan Tarnowski?
Jan Tarnowski słynie przede wszystkim ze zwycięstwa pod Obertynem w 1531 roku, gdzie jego armia licząca około 5500 do 6000 żołnierzy pokonała około 17 000 Mołdawian i zachowała Pokucie dla Polski. Znany jest też jako autor „Consilium rationis bellicae” z 1558 roku, które Muzeum Wojska Polskiego nazywa najważniejszą polską pracą teoretyczno-wojskową XVI wieku.5
Jak Tarnowski wygrał pod Obertynem?
W 1530 roku hospodar mołdawski Piotr Raresz zajął Pokucie. Tarnowski odbił graniczne zamki, 19 sierpnia 1531 roku rozbił korpus mołdawski pod Gwoźdźcem, a 22 sierpnia stanął pod Obertynem naprzeciw głównych sił hospodara. Umocnił wzgórze taborem z wozów spiętych łańcuchami, przetrzymał wielogodzinny ostrzał artyleryjski, po czym rozbił Mołdawian jazdą i zdobył ich działa.6
Muzeum Wojska Polskiego opisuje, jak hetman sprowokował uderzenie jednego skrzydła mołdawskiego i rozbił je ogniem piechoty. Raresz błędnie odczytał ten ruch jako próbę wyrwania się z okrążenia i przesunął tam główne siły, osłabiając osłonę swoich dział; Muzeum Historii Polski również pisze, że hetman sprowokował go do rozdzielenia sił. Polska jazda zdobyła mołdawskie działa i obróciła je przeciw nieprzyjacielowi, a Tarnowski wyprowadził przez bramę obozu resztę kawalerii.7
Straty mołdawskie Muzeum Wojska Polskiego szacuje na prawie 7000 zabitych, a Mazur na ponad 7700; Muzeum Historii Polski pisze, że niemal połowa wojsk hospodara poległa lub trafiła do niewoli. Zwycięzcy wzięli około 1000 jeńców i całą mołdawską artylerię, Pokucie pozostało przy Polsce, a 7 listopada 1531 roku Tarnowski odbył triumfalny wjazd do Krakowa. Obertyn należy do klasycznych polskich zwycięstw wbrew przewadze wroga.8
Jak liczna była armia Tarnowskiego pod Obertynem?
Niewielka. Mazur, opierając się na rejestrach popisowych, liczy łącznie 5648 ludzi, Muzeum Wojska Polskiego około 6000, a Muzeum Historii Polski nieco ponad 5500: około 4500 jazdy, około 1150 do 1200 piechoty i 12 dział. Piotr Raresz przyprowadził około 17 000 ludzi, głównie lekkiej jazdy, i 50 dział.9
Największe zwycięstwa Jana Tarnowskiego
Jego największym zwycięstwem był Obertyn w 1531 roku, poprzedzony trzy dni wcześniej rozbiciem korpusu mołdawskiego pod Gwoźdźcem. W wojnie z Moskwą w latach 1534 do 1537 dowodził armią koronną wysłaną na pomoc Litwie; wspólnie z hetmanem wielkim litewskim Jerzym Radziwiłłem zdobył Homel, a następnie, w 1535 roku, twierdzę Starodub.10
Muzeum Wojska Polskiego nazywa go zwycięzcą spod Obertyna i zdobywcą Staroduba, komunikat NBP zalicza go do największych polskich wodzów, a norweska encyklopedia narodowa określa go jako wybitnego wodza i stratega. Zobacz też naszą listę największych polskich wodzów.11
Nie każda kampania kończyła się zwycięstwem. Gdy na początku 1538 roku Raresz najechał Podole i rozgromił nad Seretem polskie wojska obrony potocznej, Tarnowski poprowadził blisko dwudziestotysięczną armię pod Chocim nad Dniestrem; szacunki historyków wahają się od około 18 000 do 19 400 żołnierzy. Oblężenie zakończyły rokowania, zanim zamek został zdobyty.12
Jakie urzędy sprawował Jan Tarnowski?
Nominację na hetmana wielkiego koronnego, czyli dowódcę armii koronnej, Tarnowski otrzymał na sejmie krakowskim w 1527 roku; Muzeum Wojska Polskiego zaznacza, że dokument precyzyjnie określał kompetencje hetmana i tym samym zamykał proces kształtowania się tego urzędu. Sprawował go do 1559 roku, a od 1536 roku był także kasztelanem krakowskim.14
W 1540 roku wzniósł w Tarnopolu nad Seretem, dziś ukraińskim Ternopilu, twierdzę chroniącą przed najazdami tatarskimi. Miasto powstało jako prywatne, a jego nazwa pochodzi od nazwiska założyciela.15
Charakter i styl dowodzenia
Oba muzea opisują wodza, który umiał czekać: pod Obertynem bitwę otworzył kilkugodzinny pojedynek artyleryjski, zanim hetman sprowokował Raresza do decydującego błędu. Przemysław Mazur widzi w nim pomost między dwiema epokami wojowania. Tarnowski potraktował tabor jak szyk bojowy, z jazdą przed przednią i tylną bramą jako dwoma skrzydłami, a wschodnie szable i tatarskie łuki łączył z ciężką jazdą, mieczami, rusznicami i działami. Muzeum Wojska Polskiego wiąże wynik z zawodowym charakterem jego wojska, przeciwstawiając je gorzej uzbrojonym oddziałom mołdawskim.16
Czym było Consilium rationis bellicae?
„Consilium rationis bellicae” to traktat Tarnowskiego o prowadzeniu wojny, wydrukowany w Tarnowie przez Łazarza Andrysowicza w 1558 roku z rozkazu i nakładem samego hetmana. Muzeum Wojska Polskiego nazywa go najważniejszą polską pracą teoretyczno-wojskową XVI wieku, a historyk Zdzisław Spieralski najwybitniejszym zabytkiem piśmiennictwa wojskowego w Polsce okresu renesansu.17
Jego dzieło przeżyło go w osobliwy sposób. Późniejszy traktat „Rada sprawy wojennej”, długo przypisywany Janowi Zamoyskiemu, tak wiernie powtarza „Consilium”, że może być tylko jego przeróbką albo odrębną redakcją. Stanisław Herbst dowodził w 1956 roku, że to redakcja samego Tarnowskiego, napisana jeszcze przed unią lubelską, a Zdzisław Spieralski przyznał mu w 1957 roku rację, dodając, że podstawą badań może być tylko pierwsze wydanie z 1558 roku.18
Jak zmarł Jan Tarnowski?
Jan Tarnowski zmarł 16 maja 1561 roku w Wiewiórce koło Tarnowa, w wieku około 73 lat, wciąż jako kasztelan krakowski. Pochowano go w Tarnowie, a jego trumna prawdopodobnie nadal spoczywa w krypcie Tarnowskich pod prezbiterium katedry tarnowskiej, pod pomnikiem nagrobnym wzniesionym dla niego i jego syna Krzysztofa.19
Pomnik jest dziełem włoskiego rzeźbiarza Giovanniego Marii Padovana i mierzy 13,8 metra wysokości. VisitMalopolska opisuje go jako największe dzieło tego artysty, a według depeszy PAP piętrowy nagrobek uchodzi za najbardziej monumentalny w Europie.20
Jak dziś pamięta się Jana Tarnowskiego?
Przede wszystkim jako zwycięzcę spod Obertyna i autora „Consilium”. W 2026 roku Narodowy Bank Polski wyemitował złotą monetę o nominale 500 zł i srebrną o nominale 10 zł z jego wizerunkiem w serii „Hetmani Rzeczypospolitej”. Historyk Przemysław Mazur zauważa jednak, że Obertyn, choć rozsławił imię hetmana, nie przeszedł do legendy narodowej.22
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Store norske leksikon, „Jan Tarnowski”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Tarnowski”; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Zdobycie Staroduba”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Tarnowski”; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”; Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Obertynem”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Zdobycie Homla”; dzieje.pl, „Złote i srebrne monety kolekcjonerskie „Jan Tarnowski” z serii NBP „Hetmani Rzeczypospolitej””; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Początek oblężenia Chocimia”; Aleksander Bołdyrew, „Przemarsz armii koronnej pod Chocim podczas kampanii letniej 1538 roku w świetle dokumentacji skarbowo-wojskowej”. ↩
- Store norske leksikon, „Jan Tarnowski”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Tarnowski”; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Orszą”; dzieje.pl, „Złote i srebrne monety kolekcjonerskie „Jan Tarnowski” z serii NBP „Hetmani Rzeczypospolitej””. ↩
- dzieje.pl, „Złote i srebrne monety kolekcjonerskie „Jan Tarnowski” z serii NBP „Hetmani Rzeczypospolitej””; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Andrzej Dziubiński, „Polski rycerz w Maroku w XV wieku”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”; Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Obertynem”; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „W Wiewiórce niedaleko Tarnowa zmarł Jan Tarnowski”; Zdzisław Spieralski, „W sprawie jednej kwestii wojskowego piśmiennictwa renesansu”; Store norske leksikon, „Jan Tarnowski”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Obertynem”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”; Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Obertynem”; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Obertynem”. ↩
- Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”; Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Obertynem”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Tarnowski”; dzieje.pl, „Złote i srebrne monety kolekcjonerskie „Jan Tarnowski” z serii NBP „Hetmani Rzeczypospolitej””; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Zdobycie Homla”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Zdobycie Staroduba”. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „W Wiewiórce niedaleko Tarnowa zmarł Jan Tarnowski”; dzieje.pl, „Złote i srebrne monety kolekcjonerskie „Jan Tarnowski” z serii NBP „Hetmani Rzeczypospolitej””; Store norske leksikon, „Jan Tarnowski”. ↩
- Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”; Aleksander Bołdyrew, „Przemarsz armii koronnej pod Chocim podczas kampanii letniej 1538 roku w świetle dokumentacji skarbowo-wojskowej”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Początek oblężenia Chocimia”. ↩
- Store norske leksikon, „Jan Tarnowski”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Tarnowski”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „W Wiewiórce niedaleko Tarnowa zmarł Jan Tarnowski”; VisitMalopolska, „Monument to Three Jans, Tarnów Cathedral”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Orszą”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Zdobycie Homla”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Zdobycie Staroduba”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Początek oblężenia Chocimia”; Aleksander Bołdyrew, „Przemarsz armii koronnej pod Chocim podczas kampanii letniej 1538 roku w świetle dokumentacji skarbowo-wojskowej”; Encyclopedia of Ukraine, „Ternopil”; Yad Vashem, Pinkas Hakehillot. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Nominacja Jana Tarnowskiego na hetmana”; dzieje.pl, „Złote i srebrne monety kolekcjonerskie „Jan Tarnowski” z serii NBP „Hetmani Rzeczypospolitej””; Store norske leksikon, „Jan Tarnowski”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Tarnowski”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „W Wiewiórce niedaleko Tarnowa zmarł Jan Tarnowski”. ↩
- Encyclopedia of Ukraine, „Ternopil”; Yad Vashem, Pinkas Hakehillot. ↩
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”; Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Obertynem”; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”. ↩
- Stanisław Herbst, „Dwie kwestie wojskowego piśmiennictwa renesansu”; Zdzisław Spieralski, „W sprawie jednej kwestii wojskowego piśmiennictwa renesansu”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „W Wiewiórce niedaleko Tarnowa zmarł Jan Tarnowski”; Store norske leksikon, „Jan Tarnowski”. ↩
- Stanisław Herbst, „Dwie kwestie wojskowego piśmiennictwa renesansu”; Zdzisław Spieralski, „W sprawie jednej kwestii wojskowego piśmiennictwa renesansu”. ↩
- Store norske leksikon, „Jan Tarnowski”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Tarnowski”; Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „W Wiewiórce niedaleko Tarnowa zmarł Jan Tarnowski”; VisitMalopolska, „Monument to Three Jans, Tarnów Cathedral”; dzieje.pl, „Krypta biskupów w Bazylice Katedralnej otwarta przez cały listopad”. ↩
- VisitMalopolska, „Tombstone of House Tarnowscy in the Nativity of the Blessed Virgin Mary Basilica, Tarnów”; dzieje.pl, „Krypta biskupów w Bazylice Katedralnej otwarta przez cały listopad”. ↩
- VisitMalopolska, „Tombstone of House Tarnowscy in the Nativity of the Blessed Virgin Mary Basilica, Tarnów”; dzieje.pl, „Krypta biskupów w Bazylice Katedralnej otwarta przez cały listopad”. ↩
- dzieje.pl, „Złote i srebrne monety kolekcjonerskie „Jan Tarnowski” z serii NBP „Hetmani Rzeczypospolitej””; Monitor Polski; Przemysław Mazur, „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”. ↩
Źródła
- Store norske leksikon, „Jan Tarnowski”
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Tarnowski” (po litewsku)
- Przemysław Mazur, Urząd Miasta Tarnowa (tarnow.pl, cykl „Taka jest historia”), „Bitwa pod Obertynem w 1531 r. - wielki sukces hetmana Tarnowskiego”
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Obertynem”
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Zdobycie Staroduba”
- Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Obertynem”
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Zdobycie Homla”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski / PAP), „Złote i srebrne monety kolekcjonerskie „Jan Tarnowski” z serii NBP „Hetmani Rzeczypospolitej””
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Początek oblężenia Chocimia”
- Aleksander Bołdyrew, „Przemarsz armii koronnej pod Chocim podczas kampanii letniej 1538 roku w świetle dokumentacji skarbowo-wojskowej”, „Acta Universitatis Lodziensis. Folia Historica” 104 (2019), DOI 10.18778/0208-6050.104.04
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Bitwa pod Orszą”
- Andrzej Dziubiński, „Polski rycerz w Maroku w XV wieku”, „Przegląd Historyczny” 57, z. 3 (1966), s. 444 do 446
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „W Wiewiórce niedaleko Tarnowa zmarł Jan Tarnowski”
- Zdzisław Spieralski, „W sprawie jednej kwestii wojskowego piśmiennictwa renesansu”, „Przegląd Historyczny” 48, z. 4 (1957), s. 771 do 780
- VisitMalopolska (Małopolska Region), „Monument to Three Jans, Tarnów Cathedral” (po angielsku)
- Encyclopedia of Ukraine (Canadian Institute of Ukrainian Studies), „Ternopil” (po angielsku)
- Yad Vashem, Pinkas Hakehillot: Encyclopedia of Jewish Communities, Poland, vol. 2 (Jerusalem, 1980), English translation by Shlomo Sneh on JewishGen, „Tarnopol” (po angielsku)
- Muzeum Wojska Polskiego w Warszawie, „Nominacja Jana Tarnowskiego na hetmana”
- Stanisław Herbst, „Dwie kwestie wojskowego piśmiennictwa renesansu”, „Przegląd Historyczny” 47, z. 4 (1956), s. 783 do 786
- dzieje.pl (PAP), „Krypta biskupów w Bazylice Katedralnej otwarta przez cały listopad”
- VisitMalopolska (Małopolska Region), „Tombstone of House Tarnowscy in the Nativity of the Blessed Virgin Mary Basilica, Tarnów” (po angielsku)
- Monitor Polski 2026, poz. 240, „Zarządzenie nr 2/2026 Prezesa Narodowego Banku Polskiego z dnia 19 lutego 2026 r.” (monety z serii „Hetmani Rzeczypospolitej”: Jan Tarnowski)
