Kim był Jan Zamoyski?
Jan Zamoyski (1542-1605) był od 1578 roku kanclerzem wielkim koronnym, a od 1581 roku hetmanem wielkim koronnym, najbliższym doradcą króla Stefana Batorego i założycielem Zamościa. 24 stycznia 1588 roku pod Byczyną rozbił wojska arcyksięcia Maksymiliana Habsburga i wziął go do niewoli, zapewniając polski tron Zygmuntowi III Wazie.
Zamoyski dowodził w polu przez dwie dekady. Kierował oblężeniem Pskowa w wojnie z Moskwą w latach 1581 i 1582, zwyciężył pod Byczyną w 1588 roku, powstrzymał wojska tatarskie i tureckie pod Cecorą w 1595 roku, pobił hospodara wołoskiego Michała Walecznego pod Bukowem w 1600 roku i w 1601 roku odebrał Szwedom Wolmar w Inflantach.1
Z czego słynął Jan Zamoyski?
Zamoyskiego pamięta się z trzech powodów. Jako hetman wielki koronny rozbił i wziął do niewoli arcyksięcia Maksymiliana pod Byczyną w 1588 roku, co rozstrzygnęło sporną elekcję. Jako kanclerz był najważniejszym mężem stanu za panowania Stefana Batorego, a później przywódcą opozycji wobec Zygmunta III. W 1580 roku założył Zamość, dziś wpisany na Listę światowego dziedzictwa UNESCO.2
Młodość i wykształcenie
Urodził się 19 marca 1542 roku w Skokówce koło Zamościa, w rodzinie średniej szlachty; karierę zaczynał, jak pisze Czesław Galek, jako skromny dziedzic kilku wiosek. Studiował w Paryżu, Strasburgu i Padwie, gdzie wybrano go rektorem. Po powrocie do kraju został sekretarzem króla Zygmunta II Augusta.3
Jak Zamoyski wpłynął na wolne elekcje?
Gdy w 1572 roku wygasła dynastia Jagiellonów, Zamoyski wyrósł na przywódcę średniej szlachty. Historyk Stefan Ciara przypisuje mu koncepcję elekcji viritim, w której króla wybiera osobiście każdy szlachcic, a nie węższe gremium. W 1575 roku szlachta obrała królem Stefana Batorego, który uczynił Zamoyskiego swoim głównym doradcą politycznym.4
Kanclerz i hetman Batorego
Król Stefan Batory mianował go kanclerzem wielkim koronnym w 1578 roku, a hetmanem wielkim koronnym w 1581 roku; Zamoyski stał się najbliższym współpracownikiem i doradcą króla. W wojnie z Moskwą o Inflanty kierował zimą 1581 i 1582 roku oblężeniem Pskowa. Twierdzy nie zdobyto i, według relacji Stefana Ciary, winą obarczano Zamoyskiego, ale rozejm kończący wojnę w 1582 roku przyznał Rzeczypospolitej Inflanty.5
Co wydarzyło się pod Byczyną?
Po śmierci Batorego skłócone stronnictwa wybrały w 1587 roku dwóch królów: obóz Zamoyskiego Zygmunta Wazę, a stronnictwo Zborowskich arcyksięcia Maksymiliana Habsburga. Zamoyski nie dopuścił Maksymiliana do Krakowa, gdzie 27 grudnia 1587 roku koronowano Zygmunta, a potem ruszył za nim w stronę Śląska i 24 stycznia 1588 roku pod Byczyną rozbił jego wojska i wziął go do niewoli.6
Wojska Maksymiliana próbowały 23 listopada 1587 roku zdobyć Kraków szturmem, ale bez powodzenia. Po koronacji hetman ruszył w pościg za wycofującym się arcyksięciem, który zatrzymał się w Byczynie, przy trakcie z Polski na Śląsk; tamtejsza bitwa zakończyła jego starania o polską koronę.7
Dlaczego Zamoyski poróżnił się z Zygmuntem III?
Zamoyski osadził Zygmunta III na tronie, ale stosunki kanclerza z królem szybko się popsuły, bo inaczej widzieli zakres władzy monarszej. Zamoyski przeszedł do jawnej opozycji, gdy wyszły na jaw tajne rozmowy króla z Habsburgami o oddaniu im polskiej korony. Mimo to aż do śmierci zachował oba urzędy, kanclerski i hetmański.8
Co Zamoyski robił w Mołdawii?
Zamoyski przeprowadził dwie interwencje zbrojne w księstwach naddunajskich. W 1595 roku osadził na tronie mołdawskim Jeremiego Mohyłę i powstrzymał wojska tatarskie i tureckie pod Cecorą. W 1600 roku, gdy hospodar wołoski Michał Waleczny wypędził Mohyłę, przywrócił go na tron, pobił Michała pod Bukowem i osadził na tronie wołoskim brata Jeremiego, Szymona.9 › Bitwa pod Cecorą, 1595
Pierwsza wyprawa przypadła na niebezpieczny moment. Wspierany przez Habsburgów sojusz księstw naddunajskich zwrócił się przeciw Turcji, w Mołdawii usunięto propolskiego hospodara Arona, a na jego miejsce osadzono Stefana Rozwana, sprzymierzeńca Zygmunta Batorego z Siedmiogrodu, do Wołoszczyzny zaś wkroczyła armia osmańska. Badacze opisują wynik spotkania pod Cecorą różnie: według Pawła Tyszki Zamoyski powstrzymał chana krymskiego Gazi II Gireja i zawarł z nim porozumienie uznające Mohyłę, a według Ilony Czamańskiej bitwa była nierozstrzygnięta, z pewną przewagą Polaków, a ugodę wynegocjowano z dowódcą osmańskim Ahmedem paszą.10
Pięć lat później ten układ się rozpadł. Michał Waleczny jesienią 1599 roku pokonał politycznego sojusznika Zamoyskiego, księcia Siedmiogrodu Andrzeja Batorego, którego kilka dni później zabito, a w maju 1600 roku wkroczył do Mołdawii i rozbił Mohyłę. Zwycięstwo Zamoyskiego przywróciło Mohyłę na tron, ale panowanie Szymona na Wołoszczyźnie trwało krótko: Czamańska datuje jego wyparcie na czerwiec 1601 roku, a Tyszka pisze, że władztwo utracił do 1602 roku. Czamańska dowodzi, że interwencje te służyły polityce Rzeczypospolitej, a nie były prywatnymi przedsięwzięciami Zamoyskiego.11
Inflanty, 1601
W 1600 roku Rzeczpospolita wszczęła wojnę ze Szwecją o Inflanty, jedną z długich wojen Rzeczypospolitej, a Zamoyski dowodził tam wojskiem koronnym. W 1601 roku jego armia oblegała i zdobyła Wolmar (Valmierę), którego szwedzka załoga skapitulowała w grudniu.12
Dlaczego Zamość nazywa się miastem idealnym?
Zamoyski założył Zamość w 1580 roku jako miasto prywatne i ośrodek swoich dóbr, zaplanowane według włoskich teorii renesansowego miasta idealnego. Włoski architekt Bernardo Morando zaprojektował całe miasto, od układu ulic i fortyfikacji po najważniejsze budowle. Stare Miasto w Zamościu wpisano na Listę światowego dziedzictwa UNESCO w 1992 roku.13
Miasto było sercem ogromnej fortuny: Ciara i Galek zaliczają Zamoyskiego do największych właścicieli ziemskich Rzeczypospolitej. Trzon dóbr związał w Ordynację Zamojską, majątek niepodlegający podziałom między spadkobierców, który w okrojonej postaci przetrwał do reformy rolnej 1944 roku.14
Akademia Zamojska rozpoczęła nauczanie w 1595 roku (Zintegrowana Platforma Edukacyjna datuje jej założenie na 1594 rok) i działała do 1784 roku. Zdaniem Stefana Ciary miała to być szkoła obywatelska, kształcąca kadry dla państwa.15
Jakim wodzem był Zamoyski?
Historycy oceniają jego dowodzenie niejednoznacznie. Stefan Ciara zapisuje mu na plus zwycięską wojnę moskiewską i bitwę pod Byczyną, przypomina jednak, że oblężenie Pskowa się nie powiodło. Zdaniem Ciary największym atutem Zamoyskiego było dobieranie zdolnych podkomendnych, przede wszystkim protegowanego Stanisława Żółkiewskiego, który później sam został hetmanem.16
Jego dowodzenie sięgało daleko poza pole bitwy. Historyk Paweł Tyszka, który zbadał jego korespondencję, podkreśla, że jako hetman wielki koronny musiał strzec granicy południowo-wschodniej przed najazdami tatarskimi i tureckimi, i na podstawie tej korespondencji opisuje sieć informatorów na dworze hospodara mołdawskiego, dzięki której hetman na bieżąco znał sytuację na pograniczu, w Imperium Osmańskim i w Chanacie Krymskim.17
Jak zmarł Jan Zamoyski?
Jan Zamoyski zmarł w Zamościu 3 czerwca 1605 roku, w wieku 63 lat, wciąż jako kanclerz i hetman wielki koronny. Pozostawił po sobie miasto Zamość, Akademię, która działała do 1784 roku, oraz Ordynację Zamojską, dzięki której jego dobra pozostały niepodzielone aż do reformy rolnej 1944 roku.18
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski”; Stefan Ciara w rozmowie z Michałem Szukałą, „Prof. S. Ciara”; Marta Kasprowska-Jarczyk, „De Bicinensi Proelio. O bitwie byczyńskiej”; Paweł Tyszka, „Kanały informacyjne kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego na dworze hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły w latach 1595-1605”; Ilona Czamańska, „Czy naprawdę były to awantury? Interwencje polskie w Mołdawii w latach 1595-1616”; Royal Collection Trust, „View of the siege of Wolmar, 1601”. ↩
- Encyclopedia of Ukraine, „Zamoyski, Jan”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Marta Kasprowska-Jarczyk, „De Bicinensi Proelio. O bitwie byczyńskiej”; Czesław Galek, „Patriotyzm Jana Tomasza Zamoyskiego”; Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Lublinie, „Lista Dziedzictwa UNESCO”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski”; Encyclopedia of Ukraine, „Zamoyski, Jan”; Stefan Ciara w rozmowie z Michałem Szukałą, „Prof. S. Ciara”; Czesław Galek, „Patriotyzm Jana Tomasza Zamoyskiego”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „U Jana Zamoyskiego w Zamościu”. ↩
- Stefan Ciara w rozmowie z Michałem Szukałą, „Prof. S. Ciara”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „U Jana Zamoyskiego w Zamościu”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski”; Encyclopedia of Ukraine, „Zamoyski, Jan”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski”; Encyclopedia of Ukraine, „Zamoyski, Jan”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Stefan Ciara w rozmowie z Michałem Szukałą, „Prof. S. Ciara”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „U Jana Zamoyskiego w Zamościu”. ↩
- Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Byczyną”; Marta Kasprowska-Jarczyk, „De Bicinensi Proelio. O bitwie byczyńskiej”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”. ↩
- Marta Kasprowska-Jarczyk, „De Bicinensi Proelio. O bitwie byczyńskiej”; Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Byczyną”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Stefan Ciara w rozmowie z Michałem Szukałą, „Prof. S. Ciara”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski”. ↩
- Paweł Tyszka, „Kanały informacyjne kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego na dworze hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły w latach 1595-1605”; Ilona Czamańska, „Czy naprawdę były to awantury? Interwencje polskie w Mołdawii w latach 1595-1616”. ↩
- Paweł Tyszka, „Kanały informacyjne kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego na dworze hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły w latach 1595-1605”; Ilona Czamańska, „Czy naprawdę były to awantury? Interwencje polskie w Mołdawii w latach 1595-1616”. ↩
- Paweł Tyszka, „Kanały informacyjne kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego na dworze hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły w latach 1595-1605”; Ilona Czamańska, „Czy naprawdę były to awantury? Interwencje polskie w Mołdawii w latach 1595-1616”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski”; Michał Szukała, „«Gra o koronę» - premiera filmu o Janie Zamoyskim na antenie TVP Historia”; Royal Collection Trust, „View of the siege of Wolmar, 1601”. ↩
- Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Lublinie, „Lista Dziedzictwa UNESCO”; Czesław Galek, „Patriotyzm Jana Tomasza Zamoyskiego”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „U Jana Zamoyskiego w Zamościu”; Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. B. Morando w Zamościu, „Patron szkoły”. ↩
- Stefan Ciara w rozmowie z Michałem Szukałą, „Prof. S. Ciara”; Czesław Galek, „Patriotyzm Jana Tomasza Zamoyskiego”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski”; Encyclopedia of Ukraine, „Zamostia Academy”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „U Jana Zamoyskiego w Zamościu”; Stefan Ciara w rozmowie z Michałem Szukałą, „Prof. S. Ciara”. ↩
- Stefan Ciara w rozmowie z Michałem Szukałą, „Prof. S. Ciara”; Paweł Tyszka, „Kanały informacyjne kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego na dworze hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły w latach 1595-1605”. ↩
- Paweł Tyszka, „Kanały informacyjne kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego na dworze hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły w latach 1595-1605”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski”; Encyclopedia of Ukraine, „Zamoyski, Jan”; Czesław Galek, „Patriotyzm Jana Tomasza Zamoyskiego”; Encyclopedia of Ukraine, „Zamostia Academy”. ↩
Źródła
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Jan Zamoyski” (po litewsku)
- Stefan Ciara w rozmowie z Michałem Szukałą (PAP), dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Prof. S. Ciara: Jan Zamoyski był człowiekiem renesansu”, 19 marca 2017
- Marta Kasprowska-Jarczyk, Anna Kultys, Dariusz Rott, Agnieszka Tułowiecka (oprac.), „De Bicinensi Proelio. O bitwie byczyńskiej”, „Śląskie Studia Polonistyczne” 2017, nr 2 (10), Uniwersytet Śląski
- Paweł Tyszka (Zamek Królewski w Warszawie), „Kanały informacyjne kanclerza i hetmana wielkiego koronnego Jana Zamoyskiego na dworze hospodara mołdawskiego Jeremiego Mohyły w latach 1595-1605”, „Rocznik Filozoficzny Ignatianum” 31, nr 3 (2025), s. 51 do 71
- Ilona Czamańska (Uniwersytet im. Adama Mickiewicza w Poznaniu), „Czy naprawdę były to awantury? Interwencje polskie w Mołdawii w latach 1595-1616”, „Balcanica Posnaniensia” 28, nr 2 (2021), s. 57 do 79
- Royal Collection Trust, „View of the siege of Wolmar, 1601” (RCIN 721119, po angielsku)
- Encyclopedia of Ukraine (Canadian Institute of Ukrainian Studies), t. 5 (1993), „Zamoyski, Jan” (po angielsku)
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „Burzliwa elekcja”
- Czesław Galek, „Patriotyzm Jana Tomasza Zamoyskiego”, Biografistyka Pedagogiczna 3 (2018), nr 1
- Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Lublinie, gov.pl, „Lista Dziedzictwa UNESCO”
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (Ministerstwo Edukacji), „U Jana Zamoyskiego w Zamościu”
- Muzeum Historii Polski, „Bitwa pod Byczyną”
- Michał Szukała (PAP), dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „«Gra o koronę» - premiera filmu o Janie Zamoyskim na antenie TVP Historia”, 19 marca 2022 (z krótkim biogramem)
- Państwowe Liceum Sztuk Plastycznych im. B. Morando w Zamościu, gov.pl, „Patron szkoły”
- Encyclopedia of Ukraine (Canadian Institute of Ukrainian Studies), t. 5 (1993), „Zamostia Academy” (po angielsku)
.jpg){kind=link}