Bitwa pod Cecorą 1595: obóz Zamoyskiego nad Prutem

Nazwa Cecora kojarzy się w Polsce przede wszystkim z klęską: w 1620 roku zginął tu hetman Stanisław Żółkiewski, gdy jego wojsko zostało rozbite. Ćwierć wieku wcześniej, nad tym samym odcinkiem Prutu, armia Jana Zamoyskiego obroniła swój obóz przed chanem krymskim i wróciła do kraju z władcą, którego przyszła osadzić na tronie. Obie wyprawy otwierają i zamykają dwadzieścia pięć lat, w których Rzeczpospolita próbowała utrzymać Mołdawię jako przyjazne państwo buforowe między sobą a Turcją.²

Tło: księstwo między dwoma imperiami

Mołdawia ze stolicą w Jassach była chrześcijańskim księstwem pod zwierzchnictwem osmańskim: jej władcy, hospodarowie, płacili sułtanowi daninę i winni mu byli posłuszeństwo. W 1595 roku ten porządek się zachwiał. Turcja prowadziła wojnę z Habsburgami, a księstwa naddunajskie zostały wciągnięte w walkę przeciw niej. Książę siedmiogrodzki Zygmunt Batory doprowadził do zmiany na tronie w Jassach: usunięto propolskiego hospodara Arona, a władzę objął sprzymierzeniec Batorego, Stefan Răzvan (w polskich źródłach Rozwan).³

Do walk włączyli się też Kozacy z kresów Rzeczypospolitej, zapuszczając się pod turecką twierdzę Tehinię (Bender) nad Dniestrem. Porta odpowiedziała planem całkowitej likwidacji odrębności Mołdawii i zamiany jej w zwykłą prowincję osmańską. Jej namiestnikiem miał zostać Ahmed pasza, sandżakbej Tehinii i siostrzeniec chana krymskiego.⁴

Dla Rzeczypospolitej turecka prowincja nad Dniestrem, tuż przy granicy, była najgorszym z możliwych rozwiązań. Kanclerz i hetman wielki koronny Jan Zamoyski postanowił temu zapobiec i osadzić w Mołdawii przychylnego hospodara, póki główne siły sułtana wiązała wojna z Habsburgami. Działał za wiedzą króla: według Britanniki Zygmunt III zostawił mu w sprawach mołdawskich wolną rękę, a historyczka Ilona Czamańska dowodzi, że interwencja była polityką państwa, a nie prywatnym przedsięwzięciem hetmana.⁵

Armie i dowódcy

Kandydatem Zamoyskiego był Jeremi Mohyła (Ieremia Movilă), bojar mołdawski i osobisty przyjaciel hetmana, który od lat przebywał na emigracji w Rzeczypospolitej. 27 sierpnia 1595 roku, zanim wojsko wkroczyło do Mołdawii, Mohyła przysiągł, że po objęciu tronu uzna zwierzchnictwo króla polskiego.⁶

Wojsko było nieliczne. Jerzy Ronikier w leksykonie Bitwy polskie szacuje je na około 7 tysięcy żołnierzy, a Dariusz Milewski, który oparł się na diariuszach i kronikach wyprawy, liczy 7250. Obaj uwzględniają około 1500 piechoty łanowej, wystawionej z dóbr królewskich. Trzon stanowiła jazda, husaria i lżejsze chorągwie kozackie, wsparte piechotą i artylerią. Sam Zamoyski, wówczas 53-letni, był najbardziej doświadczonym wodzem Rzeczypospolitej i zwycięzcą spod Byczyny z 1588 roku.⁷ › Jan Zamoyski

Naprzeciw stanęli Tatarzy krymscy chana Gazi II Gireja wraz z oddziałami tureckimi Ahmeda paszy. Ronikier podaje, że chan miał około 20 tysięcy ludzi. Milewski pisze, że razem z Turkami było ich ponad 20 tysięcy, i odnotowuje szacunki sięgające nawet 70 tysięcy. Żadnej z tych liczb nie da się sprawdzić, a wykorzystane tu źródła nie podają wiarygodnych strat żadnej ze stron.⁸

Przebieg bitwy

Zamoyski dotarł do Jass, stolicy Mołdawii, i osadził tam Mohyłę na hospodarstwie. W mieście jednak nie został. Wojsko przeszło kawałek w dół rzeki i stanęło warownym obozem pod Cecorą (rum. Țuțora), na lewym brzegu Prutu, gdzie zakole rzeki osłaniało część pozycji.⁹

W październiku nadciągnął chan z całą swoją siłą, wsparty przez Turków Ahmeda paszy. Zarówno Ronikier, jak i Milewski datują walki na 18 do 20 października 1595 roku, z rozstrzygającym natarciem 19 października, gdy armia chana otoczyła polską pozycję.¹⁰

Dzień zaczął się od utarczek przed obozem, w których jeźdźcy tatarscy ścierali się z polskimi oddziałami. Potem Tatarzy ruszyli do szturmu na sam obóz.¹¹

Punkt zwrotny

Szturm załamał się po wypadzie z obozu. Zamoyski wyprowadził przez bramę husarię i część lekkich chorągwi i rzucił je na napastników, którzy zostali odparci. Historycy różnie oceniają ten wynik. Milewski przypisuje zwycięstwo sile ognia obozu, przede wszystkim artylerii, oraz talentom dowódczym Zamoyskiego; Czamańska uważa bitwę za nierozstrzygniętą, z pewną przewagą Polaków.¹²

Tak czy inaczej chan przekonał się, że obozu nie zdobędzie tanim kosztem, i jego strona zaproponowała rokowania. Ahmed pasza, jak zgodnie zauważają obaj historycy, był gotów do porozumienia.¹³

W zawartym układzie strona turecka uznała Jeremiego Mohyłę za hospodara Mołdawii, zamiast zamieniać kraj w prowincję, a chan obiecał wyjednać u sułtana potwierdzenie nowego władcy.¹⁴

Następstwa

Zamoyski odprowadził większość wojska do kraju, ale zostawił w Mołdawii polskie chorągwie do obrony nowego hospodara. Okazały się potrzebne już po kilku tygodniach. W grudniu 1595 roku Stefan Răzvan wrócił z wojskiem siedmiogrodzkim i 12 grudnia został pobity pod Suczawą przez wojska polsko-mołdawskie pod wodzą starosty kamienieckiego Jana Potockiego. Răzvana stracono, wbijając go na pal.¹⁵

Po walce przyszła dyplomacja. Posłowie Mohyły przybyli na sejm 1597 roku, a w traktacie z sułtanem wynegocjowanym w 1598 roku Turcy zgodzili się utrzymać Mohyłę na tronie, dopóki będzie wierny Porcie, i pozwolić, by następcą został jego syn. Formalnie, jak ujmuje to Paweł Tyszka, hospodar zależał odtąd zarówno od króla polskiego, jak i od sułtana.¹⁶

Ten układ został wystawiony na próbę w 1600 roku, gdy hospodar wołoski Michał Waleczny najechał Mołdawię i wypędził Mohyłę z tronu. Zamoyski ruszył ponownie, przywrócił swojego protegowanego, pobił Michała i na pewien czas objął polskimi wpływami także Wołoszczyznę.¹⁷

Dziedzictwo i pamięć

Na krótką metę Cecora dała Rzeczypospolitej to, czego chciała, bez wojny z Turcją. Dalszy ciąg był mniej szczęśliwy. Po śmierci Jeremiego Mohyły Mołdawię ogarnęła wojna domowa. Trzy jego córki wyszły za mąż za przedstawicieli wielkich rodów polskich, Wiśniowieckich, Koreckich i Potockich, a ich mężowie prowadzili kolejne wyprawy do księstwa na rzecz pretendentów z rodu Mohyłów. Czamańska dowodzi, że i one były powiązane z polityką państwa; według dzieje.pl zostawiły Mołdawię spustoszoną i słabszą niż wcześniej.¹⁸

Otoczenie Zamoyskiego zapamiętało wyprawę jako jeden z jego wielkich czynów. Portret otwierający ten artykuł, namalowany w XVIII wieku i przechowywany w Muzeum Narodowym w Krakowie, otacza starego hetmana scenami jego dokonań, a jedna z nich nosi podpis Moldavia in fidem recepta, czyli Mołdawia przyjęta pod zwierzchnictwo.

Precedens okazał się niebezpieczny. We wrześniu 1620 roku hetman Stanisław Żółkiewski wkroczył z wojskiem do Mołdawii i stanął obozem pod Cecorą nad Prutem, tak jak niegdyś Zamoyski. Tym razem uderzyła na niego wielka armia turecko-tatarska, polskie wojsko zostało rozbite w odwrocie, a stary hetman zginął. O dalszym ciągu tej wojny opowiada artykuł o bitwie pod Chocimiem w 1621 roku.¹⁹ › Stanisław Żółkiewski