Stanisław Żółkiewski: hetman, który zajął Moskwę

Życie Żółkiewskiego prowadzi od dworu ostatniego Jagiellona przez mury Kremla po samotną śmierć na stepie nad Dniestrem. Odniósł najsłynniejsze zwycięstwo jazdy w polskich dziejach, traktatem osadził polskiego królewicza na tronie carów i patrzył, jak własny król marnuje tę zdobycz. Potomni uczynili z niego wzór obywatela-żołnierza, który oddał życie za ojczyznę; współcześni, jak przypomina Muzeum Historii Polski, widzieli w nim także porywczego i budzącego spory polityka.²

Młodość

Stanisław Żółkiewski urodził się najpewniej w 1547 roku w Turynce pod Lwowem, w województwie ruskim, w średniozamożnej rodzinie szlacheckiej o długiej tradycji wojskowej. Jego ojciec, również Stanisław, piastował z początku pomniejsze urzędy, a później został wojewodą ruskim; był klientem rodu Zamoyskich, a ta znajomość ukształtowała całą karierę syna.³

W przeciwieństwie do synów magnackich nie studiował za granicą. Uczył się w szkole katedralnej we Lwowie i dużo czytał na własną rękę, przede wszystkim o historii starożytnej i sprawach wojskowych. W 1566 roku trafił na dwór królewski pod opiekę krewnego, starszego o pięć lat Jana Zamoyskiego, a w 1573 roku pojechał z nim do Paryża w poselstwie, które ogłosiło Henrykowi Walezemu jego wybór na króla Polski.⁴

W cieniu Zamoyskiego

Za Stefana Batorego Zamoyski został hetmanem wielkim i kanclerzem, a Żółkiewski piął się razem z nim. Jako rotmistrz walczył w wojnie ze zbuntowanym Gdańskiem w 1577 roku, a w latach 1579-1582 brał udział w inflanckich kampaniach Batorego przeciw Moskwie, często na stanowiskach dowódczych. W 1584 roku wykonał rozkaz Zamoyskiego i pojmał banitę Samuela Zborowskiego, którego egzekucja stała się jednym z największych skandali politycznych epoki.⁵

Po śmierci Batorego arcyksiążę Maksymilian Habsburg próbował siłą odebrać tron nowemu królowi, Zygmuntowi III Wazie. Pod Byczyną 24 stycznia 1588 roku armia Zamoyskiego pobiła go i wzięła do niewoli. Żółkiewski wyróżnił się zdobyciem habsburskiego sztandaru, ale został ciężko ranny w nogę i do końca życia utykał. W nagrodę otrzymał w 1588 roku buławę polną koronną, czyli stanowisko zastępcy dowódcy wojsk koronnych, a w 1590 roku miejsce w senacie jako kasztelan lwowski.⁶ › Jan Zamoyski

Hetman polny

Razem z Zamoyskim interweniował w 1595 roku w Mołdawii, by osadzić tam przychylnego hospodara Jeremiego Mohyłę, i w pierwszej bitwie pod Cecorą (Țuțorą) zwycięsko walczył z Tatarami i Turkami. W 1596 roku zdławił na Ukrainie powstanie kozackie Seweryna Nalewajki. W 1600 roku znów ruszył z Zamoyskim do Mołdawii, a w 1602 roku podążył za nim na północ, do Inflant, na wojnę ze Szwecją.⁷ › Bitwa pod Cecorą, 1595

Śmierć Zamoyskiego w 1605 roku uczyniła z Żółkiewskiego pierwszego żołnierza Korony, lecz nie jej politycznego przywódcę. Gdy Mikołaj Zebrzydowski poprowadził szlachtę do zbrojnego rokoszu przeciw królowi, Żółkiewski stanął po stronie Zygmunta i był jednym z dowódców, którzy pobili rokoszan pod Guzowem (5 lipca 1607 roku, według Muzeum Wojska Polskiego), a potem nawoływał do zgody. Został wojewodą kijowskim, ale stronnicy rokoszu nigdy mu tego nie wybaczyli, co później utrudniało mu utrzymanie wojska w ryzach.⁸

Kłuszyn

W 1609 roku Zygmunt III uderzył na pogrążone w wielkiej smucie Państwo Moskiewskie i obległ Smoleńsk; Żółkiewski, który przestrzegał przed wojną bez należytego przygotowania, objął dowództwo w polu. Chciał szybko maszerować na Moskwę zamiast stać pod twierdzą, a oblężenie ciągnęło się miesiącami. Gdy armia rosyjska pod wodzą Dymitra Szujskiego, brata cara Wasyla IV, ruszyła na odsiecz Smoleńskowi ze szwedzkimi najemnikami Jacoba De la Gardie, Żółkiewski uprosił króla o niewielkie siły i wyszedł jej naprzeciw.⁹

Pod obleganą rosyjską twierdzą Carowe Zajmiszcze zostawił dla niepoznaki garść Kozaków, nocą przeszedł przez lasy z jazdą i paroma działkami i 4 lipca 1610 roku uderzył na obóz nieprzyjaciela pod Kłuszynem. Siły stron podaje się różnie: uchwała Sejmu z 2019 roku mówi o około 3 tysiącach jazdy, głównie husarii, przeciw ponad 30 tysiącom Rosjan i Szwedów, a Muzeum Historii Polski o armii wroga niemal pięciokrotnie liczniejszej. W kilkugodzinnej walce husaria rozbiła jazdę rosyjską i szwedzką, a pozostawiona sama sobie piechota najemna skapitulowała. Zwycięstwo, jak pisze Muzeum, było owocem niezwykłej energii hetmana.¹⁰ › Bitwa pod Kłuszynem, 1610

Moskwa i stracona korona

Kłuszyn otworzył drogę do Moskwy i obalił Wasyla Szujskiego, którego bojarzy zmusili do zrzeczenia się tronu. Żółkiewski dotarł do stolicy i podpisał z bojarami układ, na mocy którego carem ogłoszono syna Zygmunta, królewicza Władysława, pod warunkiem przyjęcia prawosławia. Polskie wojska zajęły Kreml. Britannica nazywa to chwilą, w której bojarzy obrali Władysława carem.¹¹

Zygmunt odrzucił układ: nie chciał wysłać młodego syna do Moskwy, a koronę carską pragnął dla siebie. Britannica ocenia, że weto króla zmarnowało tę szansę i zostawiło w Rosjanach osad nienawiści do Polski. Żółkiewski złożył dowództwo i wrócił do kraju, zabierając ze sobą zdetronizowanego cara i jego braci; 29 października 1611 roku przedstawił ich królowi i sejmowi w Warszawie, gdzie złożyli Zygmuntowi hołd. Potem spisał własną relację z wojny, „Początek i progres wojny moskiewskiej”, krytyczną wobec polityki króla. Polska załoga na Kremlu skapitulowała w listopadzie 1612 roku.¹²

Ostatnie lata

Na południu Żółkiewski spędził ostatnią dekadę życia na obronie granicy przed Tatarami i na prowadzeniu polityki wobec Mołdawii i Turcji. Nie dopuścił do otwartej wojny z Turkami i zawierał z nimi ugody, między innymi w 1617 roku. W 1618 roku otrzymał wreszcie urzędy, które niegdyś dzierżył Zamoyski: buławę wielką koronną i pieczęć kanclerza wielkiego. Daty różnią się w zależności od źródła: Encyclopedia of Ukraine podaje, że hetmanem wielkim był od 1613 roku.¹³

W tym samym roku wyprawa przeciw tatarskim najeźdźcom zakończyła się upokorzeniem pod Oryninem, gdy dowódcy odmówili przyłączenia się do jego obozu, a Tatarzy uszli z jasyrem. Autorytet hetmana słabł, a on sam miał już ponad siedemdziesiąt lat.¹⁴

Styl dowodzenia

Żółkiewski był śmiały aż do brawury: pod Kłuszynem marsz z zaskoczenia i atak na znacznie silniejszego przeciwnika przyniosły zwycięstwo. Był przede wszystkim dowódcą jazdy. Dużo czytał o dawnych wojnach i traktował wojnę jako sprawę przygotowania: przestrzegał króla przed rozpoczęciem wojny z Moskwą bez pieniędzy i politycznego zaplecza.¹⁵

Jego stałym kłopotem były pieniądze i posłuszeństwo. Wojsk królewskich było za mało i rzadko dostawały żołd, więc hetman często płacił żołnierzom z własnej kieszeni i musiał polegać na prywatnych wojskach magnatów, którzy nie musieli go słuchać. Oba artykuły Muzeum Historii Polski widzą w tym jego słabość: w przeciwieństwie do Zamoyskiego brakowało mu politycznego wyczucia, by utrzymać taką koalicję, co przyczyniło się do ostatecznej klęski.¹⁶

Śmierć pod Cecorą

W 1620 roku, gdy rosło napięcie z Turcją, stary hetman poprowadził źle przygotowaną armię do Mołdawii na wyprawę uprzedzającą i stanął obozem pod Cecorą, gdzie walczył dwadzieścia pięć lat wcześniej. Armia poniosła tam ciężką porażkę, a Żółkiewski próbował wyprowadzić ją ku polskiej granicy, lecz w czasie odwrotu wojsko się rozpadło. Zginął w nocy z 6 na 7 października 1620 roku (Encyclopedia of Ukraine podaje 7 października).¹⁷

Jego głowę posłano jako trofeum do Konstantynopola. Ciało sprowadzono do kraju i pochowano w kolegiacie w rodzinnej Żółkwi.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Śmierć siedemdziesięciotrzyletniego hetmana walczącego do końca uczyniła z Żółkiewskiego bohatera narodowego. Kolejne pokolenia stawiały go za wzór cnót obywatelskich, a w XIX i na początku XX wieku jego śmierć stała się ulubionym tematem malarzy, takich jak Walery Eljasz-Radzikowski. W 2019 roku Sejm ustanowił rok 2020 Rokiem Hetmana Stanisława Żółkiewskiego, zaliczając go do najwybitniejszych wodzów w dziejach polskiego oręża.¹⁹

Współcześni historycy malują pełniejszy obraz. Nie odmawiając mu talentu, Muzeum Historii Polski opisuje wodza, który był zarazem przebiegłym, a czasem kierującym się własnym interesem politykiem swojej epoki i warstwy, w ostatnich latach wyszydzanym przez przeciwników.²⁰

Przeczytaj o jego mistrzu Janie Zamoyskim, o współczesnym mu Janie Karolu Chodkiewiczu, zwycięzcy spod Kircholmu, albo o innych największych polskich wodzach.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.