Jan Karol Chodkiewicz: zwycięzca spod Kircholmu

Jan Karol Chodkiewicz należał do najwybitniejszych dowódców Europy początku XVII wieku. Był hetmanem Wielkiego Księstwa Litewskiego, a jego nazwisko na zawsze łączy się z jednym jesiennym dniem pod Kircholmem w 1605 roku, gdy niewielka armia polsko-litewska rozbiła kilkakrotnie liczniejsze wojsko szwedzkie. Resztę życia spędził na wojnach na wszystkich granicach Rzeczypospolitej, ze Szwecją, Moskwą i Turcją, a zmarł w oblężonym obozie nad Dniestrem, zanim ostatnia z tych wojen dobiegła końca.¹

Młodość

Niepewny jest nawet rok jego urodzenia. Britannica i duńska encyklopedia narodowa podają 1560, podobnie jak starsza literatura. Karol Żojdź, za ustaleniami Mariana Chachaja, sytuuje go między 25 września 1570 a 24 września 1571 roku, a wtedy zwycięzca spod Kircholmu miałby w dniu bitwy około trzydziestu pięciu lat, a nie ponad czterdzieści. Źródła różnią się także co do miejsca: Britannica wskazuje Stary Bychów nad Dnieprem, na terenie dzisiejszej Białorusi, a encyklopedia duńska Wilno.²

Pochodził z rodu Chodkiewiczów, ruskiego z pochodzenia i od dawna wpływowego w służbie Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jak wielu synów magnackich uczył się najpierw w kraju, a potem wyjechał na studia za granicę. W późniejszych latach sam fundował kościoły i klasztory. W 1599 roku został starostą żmudzkim i był to początek szeregu urzędów, które wyniosły go na szczyt państwa litewskiego.³

Rzemiosła wojennego uczył się pod okiem dwóch wielkich wodzów koronnych swoich czasów, Stanisława Żółkiewskiego i Jana Zamoyskiego. W 1600 roku wyróżnił się w wyprawie Zamoyskiego do Mołdawii, a rok później ruszył z nim na północ, do Inflant, gdzie Rzeczpospolita i Szwecja walczyły o wybrzeże Bałtyku i handel Rygi.⁴ › Jan Zamoyski: kanclerz, hetman i założyciel Zamościa

Wojna inflancka, 1601 do 1605

Gdy w 1602 roku Zamoyski wrócił do Polski, dowództwo w Inflantach przejął Chodkiewicz. Była to niewdzięczna służba. Britannica podkreśla, że walczył przy niedostatku zaopatrzenia i bez większego wsparcia ze strony sejmu i króla Zygmunta III Wazy, a biografia wydana przez Narodowy Bank Polski opisuje jego wojsko jako nieliczne, nieopłacone i zniechęcone. Mimo to w 1604 roku odniósł świetne zwycięstwo nad Szwedami pod Białym Kamieniem (Weissenstein, dziś Paide w Estonii), a w następnym roku otrzymał buławę wielką litewską.⁵

Kircholm, 1605

We wrześniu 1605 roku król Szwecji Karol IX oblegał Rygę i wyszedł z większością armii, by zniszczyć polsko-litewskie wojsko zagrażające oblężeniu. Do starcia doszło 27 września pod Kircholmem nad Dźwiną, powyżej Rygi, w dzisiejszym Salaspils na Łotwie. Chodkiewicz miał około 3600 żołnierzy. Siły szwedzkie Muzeum Historii Polski i Narodowy Bank Polski szacują na około 11 tysięcy, a litewski nadawca publiczny LRT na około 14 tysięcy.⁶ › Bitwa pod Kircholmem, 1605

Szwedzi stali na wzniesieniu, w mocnej pozycji, i Chodkiewicz nie zamierzał uderzać na nią wprost. Długo zwlekał, a potem kazał części wojska pozorować odwrót. Karol dał się nabrać i ruszył w pościg na równinę, rozluźniając szyki. Wtedy jazda polsko-litewska zawróciła i uderzyła, a husaria rozbiła najpierw szwedzką jazdę, a potem, jeden po drugim, osamotnione czworoboki piechoty.⁷

Skończyło się rzezią. Straty szwedzkie w zabitych szacuje się na blisko 9 tysięcy, Muzeum Historii Polski podaje od 8 do 9 tysięcy. Polacy i Litwini stracili od około 100 do 200 ludzi. Sam Karol IX z trudem uszedł z życiem, a wieść o zwycięstwie obiegła Europę. Kircholm stał się najsłynniejszym zwycięstwem husarii.⁸

Zwycięstwo bez owoców

Kircholm oddalił zagrożenie od Rygi, ale nie rozstrzygnął wojny. Skarb nie miał z czego płacić wojsku i wkrótce po bitwie nieopłaceni żołnierze zaczęli opuszczać hetmana albo się buntować. W kraju wybuchł rokosz szlachty przeciw Zygmuntowi III w latach 1606 i 1607, a Chodkiewicz stanął po stronie króla i walczył z rokoszanami. Potem wrócił do Inflant, gdzie Szwedzi, pomni Kircholmu, unikali otwartej bitwy i trzymali się miast i zamków.⁹ › Wojny Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Wojny z Moskwą

Interwencja Rzeczypospolitej w Moskwie pociągnęła Chodkiewicza na wschód. Gdy polsko-litewska załoga na Kremlu znalazła się w oblężeniu, hetman w latach 1611 i 1612 próbował przyjść jej z odsieczą. Nie zdołał się przebić i musiał się wycofać.¹⁰

W 1616 roku otrzymał województwo wileńskie, szczyt swojej kariery senatorskiej. Rok później znów ruszył na wschód, tym razem z królewiczem Władysławem Wazą, synem Zygmunta III, który wciąż rościł sobie prawo do carskiej korony. Wyprawa lat 1617 i 1618 dotarła pod Moskwę, lecz szturmy zawiodły i oblężenie zarzucono. Walki zakończył rozejm w Dywilinie w 1618 roku.¹¹

Chocim, 1621: ostatnia kampania

W 1620 roku wojsko koronne zostało rozbite przez Turków pod Cecorą, a rok później sułtan Osman II ruszył na północ z ogromną armią turecką i tatarską. Rzeczpospolita wystawiła nowe wojsko i powierzyła dowództwo Chodkiewiczowi, już staremu żołnierzowi o nadwątlonym zdrowiu. Zgromadził je pod Chocimiem, zamkiem nad Dniestrem, gdzie dołączyli do niego Kozacy zaporoscy hetmana Piotra Konaszewicza-Sahajdacznego. Siły osmańskie szacuje się na około 150 tysięcy (Internet Encyclopedia of Ukraine) do około 220 tysięcy (LRT), a wojska Rzeczypospolitej razem z Kozakami na około 70 tysięcy.¹² › Bitwa pod Chocimiem, 1621

Walki rozpoczęły się 2 września 1621 roku. Obrońcy, osłonięci polowymi umocnieniami, odpierali szturm za szturmem. Hetman nie doczekał końca. Zdrowie, od lat słabe, zawiodło go we wrześniu i 24 września 1621 roku zmarł w oblężonym obozie. Oblężenie trwało dalej bez niego, a 9 października 1621 roku sułtan zawarł pokój. Ofensywa osmańska na Rzeczpospolitą została zatrzymana.¹³

Styl dowodzenia

Chodkiewicz wygrywał małymi armiami. Pod Kircholmem nie zaatakował silniejszego przeciwnika na wybranym przez niego terenie, lecz czekał, a pozorowanym odwrotem ściągnął Szwedów z ich stanowiska, by jazda mogła uderzyć na nich w ruchu, gdy szyki się rozciągnęły. O wyniku przesądziły cierpliwość i wyczucie chwili, nie liczebność.¹⁴

Wiedział też, kiedy się okopać. Pod Chocimiem, wobec wroga znacznie liczniejszego niż pod Kircholmem, nie szukał walnej bitwy, lecz utrzymywał warowny obóz i pozwalał Turkom wykrwawiać się w szturmach. Przez całą karierę dowodził wojskiem, któremu brakowało żołdu i zaopatrzenia, a utrzymanie takiej armii w polu i w ryzach było częścią jego kunsztu w tym samym stopniu co sama szarża.¹⁵

Śmierć, pogrzeb i rodzina

Pod koniec życia Chodkiewicz poślubił Annę Alojzę Ostrogską z wielkiego książęcego rodu Ostrogskich na Wołyniu. Po śmierci jego ciało przewieziono do Ostroga, gniazda jej rodu. Wdowa ufundowała tam kościół i kolegium jezuitów, a kościół miał być mauzoleum hetmana i jego żony.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

Kircholm rozsławił Chodkiewicza w całej Europie już za życia, a poeci, malarze i pisarze sławili go i później. Duńska encyklopedia narodowa zauważa, że jego czyny opiewa kilka klasycznych dzieł literatury polskiej, a malarze wracali do niego długo po jego śmierci, jak Józef Brandt w Bitwie pod Chocimiem z 1867 roku. Chocim pamięta się nie tylko w Polsce i na Litwie: Internet Encyclopedia of Ukraine podkreśla, że główny ciężar walk ponieśli tam Kozacy.¹⁷

W 2021 roku, w czterechsetną rocznicę jego śmierci, Litwa ogłosiła rok jego imienia, a na ścianie dziedzińca Pałacu Chodkiewiczów w Wilnie, w którym mieści się dziś Wileńska Galeria Obrazów Litewskiego Narodowego Muzeum Sztuki, odsłonięto brązową płaskorzeźbę hetmana, ufundowaną przez litewską fundację jego imienia.¹⁸ › Najwięksi polscy wodzowie

Zobacz jego najważniejszy dzień w tekście o bitwie pod Kircholmem, sprawdź, co jeszcze wydarzyło się 27 września w historii wojskowości, albo poznaj jego rywala do sławy w wojsku koronnym, Stanisława Żółkiewskiego.

Na podstawie uznanych opracowań historycznych; gdy źródła się różnią, zaznaczamy to. Zobacz nasze zasady redakcyjne.

Jak jego husaria wypadała na tle zachodniej jazdy z pistoletami? Przeczytaj tekst Husaria kontra kirasjerzy.