Kim był Stefan Batory?
Stefan Batory (István Báthory, 1533-1586) był węgierskim szlachcicem, który w 1571 roku został księciem Siedmiogrodu, a w 1576 roku królem Polski i wielkim księciem litewskim. W 1577 roku zmusił do ugody Gdańsk, w 1579 roku zdobył Połock, w 1580 roku Wielkie Łuki, obległ Psków, a w 1582 roku zmusił Iwana Groźnego do oddania Inflant.1
Wojenna droga Batorego prowadzi od bitwy z wojskami Gdańska pod Lubiszewem w 1577 roku do trzech wypraw na Moskwę: pod Połock w 1579 roku, pod Wielkie Łuki w 1580 roku i na Psków od 1581 roku. Były one częścią długiej walki o Inflanty, opisanej w naszym przewodniku po wojnach Rzeczypospolitej.2
Młodość: siedmiogrodzki szlachcic
István Báthory urodził się 27 września 1533 roku w Szilágysomlyó (dziś Șimleu Silvaniei w Rumunii) jako syn Stefana Batorego, wojewody siedmiogrodzkiego, i Katarzyny Telegdi; litewska encyklopedia VLE podaje 28 września. Jego starszym bratem był Krzysztof. Młodość spędził na dworze Ferdynanda I Habsburga w Wiedniu, a studiował na uniwersytecie w Padwie.3
Po powrocie na Węgry przeszedł z obozu Habsburgów na stronę królowej Izabeli Jagiellonki i jej syna Jana Zygmunta Zapolyi i został komendantem twierdzy w Waradynie (według dzieje.pl w 1559 roku, według Magyar Életrajzi Lexikon w 1564 roku). Wysłany jako poseł do cesarza, w 1565 roku został z rozkazu Maksymiliana II zatrzymany i przetrzymany przez dwa lata.4
Po śmierci Jana Zygmunta w 1571 roku Batory uzyskał poparcie sułtana tureckiego, a 25 maja 1571 roku sejm siedmiogrodzki wybrał go na księcia.5
Jak książę Siedmiogrodu został królem Polski?
Wygrał podwójną elekcję. Po ucieczce Henryka Walezego prymas i senatorowie ogłosili w grudniu 1575 roku królem cesarza Maksymiliana II, ale zebrana szlachta pod przewodem Jana Zamoyskiego się sprzeciwiła i obwołała królem Batorego, pod warunkiem że poślubi Annę Jagiellonkę, siostrę ostatniego Jagiellona, Zygmunta Augusta.6
Źródła różnią się co do dnia: dzieje.pl datuje obwołanie Batorego na 15 grudnia 1575 roku, litewska encyklopedia VLE na 14 grudnia. Batory działał szybciej niż cesarz. W lutym 1576 roku zaprzysiągł w Siedmiogrodzie artykuły henrykowskie i pacta conventa, pospieszył do Krakowa i tam 1 maja 1576 roku poślubił Annę i został koronowany.7
Anna miała 52 lata i była starsza od męża o dziesięć lat. Małżeństwo było chłodne: Batory unikał żony i nie dopuszczał jej do decyzji politycznych. Gdy w październiku 1576 roku zmarł Maksymilian II, nowego króla nie uznawał już tylko Gdańsk.8
Z czego słynął Stefan Batory?
Stefan Batory słynie przede wszystkim z wojny z Iwanem Groźnym. W trzech wyprawach z lat 1579-1581 zdobył Połock i Wielkie Łuki oraz obległ Psków, a rozejm w Jamie Zapolskim z 1582 roku przywrócił Rzeczypospolitej Inflanty i ziemię połocką. Utworzył też Trybunał Koronny i założył Akademię Wileńską.9
Kampanie
Gdańsk 1577
Gdańsk, związany silnymi kontaktami handlowymi z Habsburgami, odmówił uznania nowego króla. Batory najpierw próbował dyplomacji, potem nałożył na miasto sankcje, a wreszcie sięgnął po siłę. Jego wojska pobiły siły miejskie pod Lubiszewem w 1577 roku, ale samego miasta nie zdobyły.10
Batory potrzebował szybkiego pokoju, bo latem 1577 roku wojska Iwana Groźnego zajęły Inflanty. W grudniu 1577 roku zawarł z Gdańskiem ugodę: miasto zachowało autonomię, złożyło przysięgę wierności i zapłaciło kontrybucję.11
Przygotowania do wojny z Moskwą
Wojnę Batory zaplanował razem z Janem Zamoyskim. Zamiast bić się o każdy zamek w Inflantach, uderzyli na sąsiednie ziemie moskiewskie, by odciąć stojące tam wojska cara od Moskwy. Król rozbudował artylerię i piechotę i werbował żołnierzy za granicą, między innymi Niemców i Węgrów, a Sejm uchwalił podatki na wojnę.12
W 1578 roku utworzył piechotę wybraniecką, rekrutowaną z chłopów w dobrach królewskich. W tym samym roku przyjął Kozaków dnieprowskich na żołd do służby na południowym pograniczu, zwiększył liczbę Kozaków rejestrowych i nadał im przywileje.13
Połock i Wielkie Łuki 1579-1580
Pierwsza wyprawa, w 1579 roku, odbiła Połock, zdobyty przez Iwana Groźnego w 1563 roku. W 1580 roku wojsko weszło na ziemie moskiewskie i zajęło Wieliż, Uświat, Newel oraz twierdzę Wielkie Łuki.14
Psków 1581-1582
W 1581 roku Batory obległ potężny Psków. Załoga i mieszczanie wytrwali, a w październiku chwyciły silne mrozy. W tym czasie zagony Krzysztofa Radziwiłła i Filona Kmity zapuściły się w głąb państwa moskiewskiego, aż nad górną Wołgę.15
Gdy w dodatku Szwedzi zajęli Narwę, Iwan zgodził się na rokowania. Na mocy dziesięcioletniego rozejmu w Jamie Zapolskim, zawartego 15 stycznia 1582 roku, oddał Inflanty i zwrócił Połock z sąsiednimi ziemiami, w tym z Wieliżem, a Batory oddał zdobyte zamki moskiewskie.16
Największe zwycięstwa Stefana Batorego
Największymi sukcesami Batorego były zdobycie Połocka w 1579 roku i Wielkich Łuków w 1580 roku oraz rozejm w Jamie Zapolskim, zawarty po oblężeniu Pskowa. Z Gdańskiem wygrał w 1577 roku bitwę pod Lubiszewem, ale miasta nie zdobył. Na mocy rozejmu Połock i ziemia połocka pozostały przy Litwie.17
Czy Stefan Batory zdobył Psków?
Nie. Oblężenie Pskowa zaczęło się w 1581 roku i przeciągnęło na zimę, ale twierdza się obroniła. Iwan Groźny zgodził się jednak na rozejm, bo zagony Batorego pustoszyły jego ziemie, a Szwedzi zajęli Narwę. Historyk Michał Kopczyński uznaje rozejm z 1582 roku za sukces, choć Psków nie padł.18
Reformy i Akademia Wileńska
Aby uzyskać od szlachty pieniądze na wojnę, Batory zrzekł się dużej części uprawnień sędziowskich. Apelacje trafiały odtąd do Trybunału Koronnego, utworzonego w 1578 roku, i Trybunału Litewskiego, utworzonego w 1581 roku. Odsunął od wpływów Annę i Zborowskich, którym zawdzięczał tron, a oparł się na Janie Zamoyskim, którego uczynił kanclerzem i hetmanem wielkim koronnym.19
Był katolikiem i wspierał Kościół katolicki, zwłaszcza na Litwie, a zarazem dążył do zachowania tolerancji religijnej. 1 kwietnia 1579 roku wydał przywilej, który podniósł kolegium jezuickie w Wilnie do rangi akademii i uniwersytetu, dzisiejszego Uniwersytetu Wileńskiego; dzieje.pl datuje fundację na 1578 rok.20
Internet Encyclopedia of Ukraine nazywa go jednym z najbardziej energicznych i ambitnych monarchów w dziejach Polski, który próbował stworzyć wielkie państwo z Polski, Moskwy i Siedmiogrodu. Węgierski Magyar Életrajzi Lexikon opisuje ten plan jako związek Polski, Węgier i Siedmiogrodu przeciw Habsburgom i Turkom.21
Jak zmarł Stefan Batory?
Batory zmarł nagle w Grodnie 12 grudnia 1586 roku, w wieku 53 lat, w trakcie przygotowań do nowej wojny z Moskwą. Podejrzewano otrucie, ale sekcja zwłok tego nie potwierdziła. Najbardziej prawdopodobną przyczyną była niezaleczona rana po ugryzieniu przez psa w młodości. Pochowano go w katedrze na Wawelu w Krakowie.22
Węgierski Magyar Életrajzi Lexikon podaje jako datę śmierci 22 grudnia. Grodno było w czasie wojen z Moskwą faktyczną rezydencją króla. W latach 1585-1586 Batory zyskał poparcie szlachty dla planu podboju państwa moskiewskiego i rozmawiał z Habsburgami i papiestwem o lidze antytureckiej, licząc na oswobodzenie Węgier.23
Jego panowanie było krótkie, ale przywróciło Rzeczypospolitej Inflanty i ziemię połocką i zatrzymało dążenie Moskwy do Bałtyku.24 › Jan Zamoyski
Przypisy
Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Stephen Báthory”. ↩
- Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; dzieje.pl, „Stefan Batory”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Magyar Életrajzi Lexikon 1000-1990, „Báthori István, somlyói”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”; Magyar Életrajzi Lexikon 1000-1990, „Báthori István, somlyói”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Magyar Életrajzi Lexikon 1000-1990, „Báthori István, somlyói”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Magyar Életrajzi Lexikon 1000-1990, „Báthori István, somlyói”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Janusz Kubicki, „Życie małżeńskie króla Stefana I Batorego (1533-1586)”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Ruś wchodzi do gry. Wojny w czasach Stefana Batorego”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”; Uniwersytet Wileński, „Facts and history”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”; dzieje.pl, „Stefan Batory”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Ruś wchodzi do gry. Wojny w czasach Stefana Batorego”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Stephen Báthory”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Ruś wchodzi do gry. Wojny w czasach Stefana Batorego”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Livonijos karas”; dzieje.pl, „Stefan Batory”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Wojny Stefana Batorego z Moskwą”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Livonijos karas”; dzieje.pl, „Październikowe Mówią wieki”; dzieje.pl, „Stefan Batory”. ↩
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Ruś wchodzi do gry. Wojny w czasach Stefana Batorego”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Zapolskij Jamo paliaubos”; dzieje.pl, „Stefan Batory”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Ruś wchodzi do gry. Wojny w czasach Stefana Batorego”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Zapolskij Jamo paliaubos”. ↩
- dzieje.pl, „Październikowe Mówią wieki”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Ruś wchodzi do gry. Wojny w czasach Stefana Batorego”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Livonijos karas”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Burzliwa elekcja”; dzieje.pl, „Stefan Batory”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”; Uniwersytet Wileński, „Facts and history”. ↩
- Internet Encyclopedia of Ukraine, „Stephen Báthory”; Magyar Életrajzi Lexikon 1000-1990, „Báthori István, somlyói”. ↩
- dzieje.pl, „Stefan Batory”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”; Internet Encyclopedia of Ukraine, „Stephen Báthory”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Wojny Stefana Batorego z Moskwą”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”; Janusz Kubicki, „Życie małżeńskie króla Stefana I Batorego (1533-1586)”. ↩
- Magyar Életrajzi Lexikon 1000-1990, „Báthori István, somlyói”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Wojny Stefana Batorego z Moskwą”; Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Steponas Batoras”; dzieje.pl, „Stefan Batory”. ↩
- Visuotinė lietuvių enciklopedija, „Zapolskij Jamo paliaubos”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Ruś wchodzi do gry. Wojny w czasach Stefana Batorego”; Artur Białek, „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”. ↩
Źródła
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Stefan Batory”
- Visuotinė lietuvių enciklopedija (VLE), „Steponas Batoras” (po litewsku)
- Internet Encyclopedia of Ukraine (Canadian Institute of Ukrainian Studies), „Stephen Báthory” (po angielsku)
- Artur Białek, National Geographic Polska (2024), „Stefan Batory był jednym z najlepszych władców Polski. Znał się i na wojnie, i na dyplomacji”
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (ZPE), Ministerstwo Edukacji, „Burzliwa elekcja”
- Magyar Életrajzi Lexikon 1000-1990 (Węgierska Biblioteka Elektroniczna, MEK), „Báthori István, somlyói” (po węgiersku)
- Janusz Kubicki, Ginekologia Praktyczna (2007), nr 2, „Życie małżeńskie króla Stefana I Batorego (1533-1586)”
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (ZPE), Ministerstwo Edukacji, „Ruś wchodzi do gry. Wojny w czasach Stefana Batorego”
- Uniwersytet Wileński, „Facts and history” (po angielsku)
- Visuotinė lietuvių enciklopedija (VLE), „Livonijos karas” (po litewsku)
- Zintegrowana Platforma Edukacyjna (ZPE), Ministerstwo Edukacji, „Wojny Stefana Batorego z Moskwą”
- dzieje.pl (Muzeum Historii Polski), „Październikowe Mówią wieki: Psków, miasto niezdobyte” (relacja z numeru „Mówią Wieki” o Pskowie, z wypowiedziami Michała Kopczyńskiego)
- Visuotinė lietuvių enciklopedija (VLE), „Zapolskij Jamo paliaubos” (po litewsku)
.png){kind=link}