Kto wygrał bitwę pod Orszą?
Wojska polsko-litewskie hetmana wielkiego Konstantego Ostrogskiego wygrały bitwę pod Orszą 8 września 1514 roku, pokonując liczniejszą armię moskiewską nad Dnieprem na dzisiejszej Białorusi. Pozorowanym odwrotem Ostrogski wciągnął Moskwicinów pod ogień ukrytych dział, rozbił ich i wziął do niewoli dowódców. Zwycięstwo odbiło się echem w całej Europie, ale nie pozwoliło odzyskać Smoleńska, zdobytego przez Moskwę kilka tygodni wcześniej.6
Latem 1514 roku Moskwa zdobyła na Wielkim Księstwie Litewskim potężną twierdzę Smoleńsk. Kilka tygodni później nad Dnieprem pod Orszą wojska polsko-litewskie pod wodzą Konstantego Ostrogskiego stanęły naprzeciw moskiewskiej armii i odniosły jedno z najsłynniejszych zwycięstw epoki.7
Upadek Smoleńska
Przez dziesięciolecia Moskwa i Litwa walczyły o ziemie dawnej Rusi. W lipcu 1514 roku wojska wielkiego księcia Wasyla III zajęły Smoleńsk. Król Zygmunt I Stary wysłał na wschód wojska polskie i litewskie pod wodzą hetmana litewskiego Konstantego Ostrogskiego, by zatrzymać moskiewską ofensywę.8
Ostrogski miał z Moskwą osobiste rachunki. Wzięty do niewoli w bitwie pod Wiedroszą 14 lipca 1500 roku, złożył przysięgę na wierność Moskwie, zbiegł jednak na Litwę (Encyclopedia of Ukraine datuje ucieczkę na 1507 rok) i odzyskał buławę hetmańską. W lipcu 1508 roku pobił wojska moskiewskie pod Orszą, na tym samym odcinku Dniepru.9
Nowa wojna wybuchła w 1512 roku. Od późnej jesieni 1512 do lata 1514 roku wojska moskiewskie trzykrotnie oblegały Smoleńsk, a w 1514 roku Wasyl III zawarł sojusz przeciw Polsce i Litwie z cesarzem Maksymilianem I i wielkim mistrzem krzyżackim Albrechtem Hohenzollernem. Smoleńsk skapitulował 30 lipca 1514 roku; litewska encyklopedia narodowa zaznacza, że do poddania namawiali mieszczan agenci zbiegłego na stronę Moskwy Michała Glińskiego. Wkrótce poddały się też Mścisław i Dubrowno. Zygmunt pozostał w Borysowie, a Ostrogski ruszył na wschód.10
Przeprawa przez Dniepr
Armia moskiewska pod wodzą Iwana Czeladnina czekała na drugim brzegu Dniepru. Ostrogski przeprawił swoje wojska przez rzekę po mostach i brodach i ustawił je naprzeciw liczniejszego przeciwnika, łącząc jazdę, piechotę i artylerię.11
Ostrogski znał ten teren z 1508 roku. Mosty obsadzili Moskwicini, więc jazda przeszła w bród, a piechota i działa po prowizorycznych mostach wspartych na łodziach i pustych beczkach; tę scenę szczegółowo przedstawił malarz wielkiego obrazu bitwy. Wojsko przeprawiło się w nocy z 7 na 8 września i stanęło na wschodnim brzegu, mając przed sobą równinę, a za nią Moskwicinów.12
Pozorowany odwrót
Czeladnin zamierzał oskrzydlić wojska polsko-litewskie z obu stron i zepchnąć je ku Dnieprowi. Około południa pułk Golicy Bułhakowa uderzył na jedno skrzydło, a oddziały kniazia Andrieja Oboleńskiego na drugie. Jazdę Golicy zatrzymał ogień, a Czeladnin nie przysłał jej posiłków; kroniki moskiewskie winią za to spory i ambicje dowódców.13
W toku bitwy część jazdy polsko-litewskiej upozorowała odwrót i wciągnęła ścigających ją Moskwicinów w zasadzkę, w której czekały działa Ostrogskiego. Ich ogień wprowadził w szeregi atakujących zamęt.14
Pułapka zamknęła się w wąwozie, gdzie czekały działa i piechota. Zginęli tam prowadzący natarcie kniaź Andriej Oboleński i Iwan Temka Rostowski.15
Pogrom
Wtedy do natarcia ruszyła cała armia Ostrogskiego. Wojska moskiewskie załamały się i rzuciły do ucieczki; wielu zginęło lub utonęło w pościgu. Do niewoli trafili Czeladnin i drugi z wodzów, Michał Golica Bułhakow, a także wielu innych dowódców.16
Walka trwała ponad sześć godzin i skończyła się około szóstej wieczorem. Pościg ciągnął się przez kilka kilometrów, a zwycięzcy zdobyli moskiewski obóz. Czeladnin nie wrócił już do kraju: zmarł w niewoli, a według portalu Muzeum Historii Polski ostatni z wziętych pod Orszą bojarów wrócili do Moskwy dopiero w 1551 roku. Britannica przypisuje wybitną rolę w zwycięstwie młodemu Janowi Tarnowskiemu, późniejszemu hetmanowi wielkiemu koronnemu.17
Ilu żołnierzy walczyło pod Orszą?
Dokładnie tego nie wiadomo. Współczesne opracowania polskie i litewskie oceniają armię Ostrogskiego na ok. 30 000 do 40 000 ludzi, w większości jazdy. Współcześni przypisywali Moskwie 80 000 żołnierzy, czego historycy nie przyjmują; szacunki rzeczywistej armii moskiewskiej sięgają od mniej więcej połowy tej liczby do sił opartych na ok. 5500 ludzi służebnych.18
Culture.pl wylicza 16 000 lekkiej jazdy litewskiej, 14 000 jazdy polskiej i 3000 piechoty zaciężnej; litewska encyklopedia narodowa podaje ok. 30 000; artykuł z 2024 roku na portalu Muzeum Historii Polski mówi o ok. 40 000, w tym o najemnikach ze Śląska i Czech.19
Moskiewskie 80 000 ludzi i ok. 300 dział pochodzą z relacji strony zwycięskiej, a według Culture.pl liczba ta jest zawyżona mniej więcej o połowę. Rosyjscy historycy Michaił Bencjanow i Aleksiej Łobin idą dalej. Na podstawie spisów moskiewskich jeńców sporządzanych w latach 1518 do 1538, w których zidentyfikowali 193 nazwiska, twierdzą, że ludzi służebnych pod Orszą, razem z Tatarami, mogło być ok. 5500, nie licząc uzbrojonej czeladzi, a skalę bitwy mocno przesadzono. Sami przyznają, że ich metoda nie pozwala ustalić liczebności całej armii; krytykował ją m.in. białoruski historyk Alaksandr Kazakou.20
Ilu ludzi zginęło pod Orszą?
Wiarygodnych wyliczeń brak. Polskie i litewskie opracowania podają, że zginęło ponad dziesięć tysięcy Moskwicinów, a ok. 5000 dostało się do niewoli, przy stratach polsko-litewskich rzędu 1000 do 2000 ludzi. Liczby te wywodzą się z relacji zwycięzców; Bencjanow i Łobin przyznają, że straty Moskwy były wyjątkowo dotkliwe, ale uważają skalę bitwy za przesadzoną.21
Zygmunt I zadbał o rozgłos: już nazajutrz po bitwie wysłał listy z jej opisem do Rzymu i do innych władców Europy.22
Dlaczego Orsza jest ważna
Orsza nie odwróciła losów wojny: Smoleńsk pozostał w rękach Moskwy, co potwierdził rozejm z 1522 roku. Zwycięstwo stało się jednak jedną z największych chlub epoki Jagiellonów. Zygmunt I rozgłaszał je w całej Europie, a wielki obraz bitwy z kręgu Lucasa Cranacha Starszego jest jednym z najważniejszych wczesnych przedstawień wojsk Europy Środkowej.23
Zwycięstwo zatrzymało moskiewską ofensywę i przywróciło Litwie Dubrowno, Mścisław i Krzyczew. Najważniejsze okazały się jednak skutki dyplomatyczne: sojusz Wasyla III z Habsburgami i zakonem krzyżackim się rozpadł, a na zjeździe wiedeńskim w 1515 roku Zygmunt porozumiał się z Maksymilianem I. Britannica ocenia, że tylko zwycięstwo pod Orszą uchroniło wtedy Litwę przed katastrofą.24
Dlaczego po bitwie pod Orszą nie odzyskano Smoleńska?
Bo pod Orszą rozbito armię polową, a nie zdobyto twierdzy. Smoleńsk, który Moskwa wzięła dopiero za trzecim podejściem, zachował moskiewską załogę, a wojskom polsko-litewskim nie udało się go odbić jesienią 1514 roku. Wojna ciągnęła się do rozejmu z 1522 roku, który pozostawił miasto w rękach Moskwy.25
Smoleńsk pozostał moskiewski przez blisko sto lat. Odzyskał go dopiero Zygmunt III Waza w 1611 roku, w wojnie, w której husaria odniosła też zwycięstwo pod Kłuszynem; Rosja odebrała miasto w 1654 roku.26
Jak pamięta się bitwę pod Orszą?
Przede wszystkim dzięki wielkiemu obrazowi na desce w Muzeum Narodowym w Warszawie, jednemu z najstarszych malowideł dokumentujących wydarzenie z dziejów Polski. Ostrogski upamiętnił zwycięstwo także prawosławnymi cerkwiami w Wilnie, a na Białorusi i Litwie bitwa z 8 września 1514 roku stała się symbolem wojennej przeszłości Wielkiego Księstwa.27
Deska o wymiarach 165 na 260 centymetrów, przycięta później mniej więcej o jedną piątą, przedstawia bitwę jako jedną ciągłą scenę, w której Ostrogski pojawia się kilkakrotnie. Według Culture.pl badania dendrochronologiczne wskazują, że dąb ścięto między 1525 a 1530 rokiem, a więc obraz powstał już po wojnie; przypisuje się go Hansowi Krellowi albo nieznanemu malarzowi z kręgu Lucasa Cranacha Starszego.28
W Wilnie Ostrogski wzniósł jako wotum dziękczynne za Orszę dwie murowane cerkwie, Świętej Trójcy i Świętego Mikołaja, na co potrzebował osobnego przywileju Zygmunta; cerkiew Świętego Mikołaja, wielokrotnie przebudowywana, stoi do dziś przy ulicy Wielkiej (Didžioji).29
Na Białorusi, jak podaje miński Instytut Sfery Politycznej, rocznicę bitwy zaczęto obchodzić jako Dzień Białoruskiej Chwały Wojskowej w okresie odrodzenia narodowego na początku lat 90., choć oficjalny dyskurs długo ją przemilczał. Na 500. rocznicę w 2014 roku Bank Litwy wyemitował srebrną monetę o nominale 50 litów z portretem Ostrogskiego. W Polsce Orsza stoi obok Grunwaldu wśród największych zwycięstw epoki Jagiellonów, a walcząca w niej husaria była poprzedniczką późniejszej husarii skrzydlatej.30
,_Bitwa_pod_Orsz%C4%85.jpg){kind=link}