Jaka była największa bitwa kawalerii w historii?
Licząc jeźdźców w boju, największą bitwą kawalerii w historii był najpewniej Panipat w 1761 roku, gdzie według naszego wyliczenia walczyło od 60 do 97 tysięcy jeźdźców Marathów i Afgańczyków. Wszystkie liczby pochodzą od jednego świadka, więc są niepewne. Najczęściej wymieniane Liebertwolkwitz z 1813 roku miało ich około 13 do 14 tysięcy.
Ta strona odpowiada na jedno pytanie: w których bitwach rozstrzygniętych albo zdominowanych przez konnicę walczyło najwięcej jeźdźców? Piętnaście bitew poniżej ułożyliśmy według liczby jeźdźców w boju, od największej, od Panipatu z 1761 roku po Kircholm z 1605 roku. Liczebność jazdy rzadko zapisywano po obu stronach, a dawni kronikarze ją zawyżali, więc zasada liczenia znaczy tyle co sama liczba: bierzemy jeźdźców obu stron, którzy walczyli konno, środek zakresu przyjmowanego przez współczesne źródła i zaznaczamy, gdy da się policzyć tylko jedną stronę; zobacz, jak je wybraliśmy i policzyliśmy. Pojedyncze słynne szarże opisujemy w osobnym przewodniku po największych szarżach kawalerii.1
1 Panipat, 1761
- Gdzie
- Panipat, na równinie na północ od Delhi, Indie
- Wojna
- Wojna Marathów z Ahmadem Szahem Durranim (Abdalim)
- Strony
- Imperium Marathów pod wodzą Sadashivrao Bhau przeciw Ahmadowi Szahowi Durraniemu z Rohillami, Nadżibem ad-Daulą i Szudżą ad-Daulą z Awadhu
- Siły
- Na przeglądach w październiku 1760 roku 55 000 jazdy i 15 000 piechoty Marathów wobec 41 800 jazdy i 38 000 piechoty Abdalego (Kashiraj); w bitwie ok. 45 000 Marathów wobec 60 000 (szacunek Sarkara)
- Wynik
- Rozstrzygające zwycięstwo Afgańczyków; Sadashivrao Bhau i Vishwas Rao zabici
14 stycznia 1761 roku armia Marathów pod wodzą Sadashivrao Bhau, wygłodzona w obozie pod Panipatem, wyszła do bitwy z Ahmadem Szahem Durranim, zwanym Abdalim, i jego indyjskimi sojusznikami. Kashiraj Pandit, naoczny świadek, spisując wszystko z pamięci po latach, podał stany z przeglądów z października 1760 roku: u Bhau 55 000 jazdy i 15 000 piechoty, u Abdalego 41 800 jazdy i 38 000 piechoty. Razem około 97 000 jeźdźców, według naszej sumy. Tyle było ludzi w obozach, a nie w szyku: Jadunath Sarkar wylicza, że około 45 000 Marathów, w tym 8000 muszkieterów Ibrahima Chana Gardiego, stanęło przeciw mniej więcej 60 000 ludzi Abdalego, wśród których Rohillowie walczyli głównie pieszo. Jeźdźców w boju było więc od około 60 000, tyle konnych liczymy w zestawieniu Sarkara, do 97 000 z przeglądów; to nasze wyliczenie, ale wciąż więcej niż gdziekolwiek indziej na tej liście.2
Od rana do południa przewagę miała jazda Marathów, która wdarła się w szyki wielkiego wezyra w centrum. Wtedy Abdali posłał wielkiemu wezyrowi około 10 000 świeżych żołnierzy, którzy uderzyli z szablami w dłoni, w zwartym szyku i w pełnym galopie, a szwadrony jego konnej gwardii niewolników okrążały oddział Bhau, strzelając z muszkietów. Poległ Vishwas Rao, dziedzic peszwy; Bhau wrócił w wir walki i zginął, a cała armia Marathów nagle, „jak za sprawą czarów”, rzuciła się do ucieczki. Pościg zamienił się w rzeź. Sarkar pisze o zmierzchu potęgi Marathów na północy w jedenastu latach, które nastąpiły po bitwie.3
Dlaczego to miejsce: Największa bitwa na liście z dużym zapasem: liczymy środek zakresu od około 60 000 jeźdźców, według wyliczenia Sarkara, ilu ludzi stało w szyku, do 97 000 z przeglądów Kashiraja. Na listę wprowadziły ją skala i skutki dla Indii; poza Indiami jest mniej znana, a wszystkie liczby pochodzą od jednego świadka, więc ich pewność jest średnia.
2 Beresteczko, 1651
- Gdzie
- Pod Beresteczkiem nad Styrem, Wołyń (dziś Ukraina)
- Wojna
- Powstanie Chmielnickiego
- Strony
- Rzeczpospolita (król Jan II Kazimierz) przeciw Kozakom Bohdana Chmielnickiego i Tatarom krymskim chana Islama III Gireja
- Siły
- Wojsko koronne: 18 000 jazdy polskiej oraz 2800 rajtarów i dragonii na czerwcowym popisie, ok. 80 000 z pospolitym ruszeniem; Tatarzy 50 000 według oficjalnej relacji polskiej, 80 000 do 100 000 według innych przekazów (szacunki się różnią)
- Wynik
- Zwycięstwo polskie; chan uciekł, obóz kozacki rozbity
W czerwcu 1651 roku król Jan II Kazimierz poprowadził wielką armię Rzeczypospolitej przeciw hetmanowi kozackiemu Bohdanowi Chmielnickiemu i jego sojusznikowi, chanowi krymskiemu Islamowi III Girejowi. Wojska starły się pod Beresteczkiem na Wołyniu od 28 do 30 czerwca. Mychajło Hruszewski podaje, że na królewskim popisie na początku czerwca naliczono 18 000 jazdy polskiej, chorągwi husarskich i kozackich, oraz 2800 rajtarów i dragonów, a pospolite ruszenie dopiero nadciągało; Bogusław Radziwiłł oceniał cały obóz na 80 000, w połowie szlachty z pospolitego ruszenia. Tatarzy przyszli w całości konno: niektóre przekazy liczyły ich na 80 000 do 100 000, co Hruszewski uznaje za przesadę, oficjalna relacja polska podawała 50 000, podobnie jak Encyclopedia of Ukraine. Razem 20 800 jazdy polskiej i 50 000 Tatarów daje około 70 000 jeźdźców; liczba tatarska jest jednak okrągłym domysłem, a według Hruszewskiego orda niewiele walczyła ostatniego dnia, więc liczymy od 40 000 do 70 000. To nasze wyliczenie.4
Dwa pierwsze dni były bitwą jazdy: 29 czerwca główna orda zepchnęła jazdę polską i została odparta dopiero za bolesną cenę, a cała przyboczna chorągiew hetmana Potockiego wpadła w ręce wroga. 30 czerwca król wyprowadził wojsko w pole. Po południu książę Jeremi Wiśniowiecki poprowadził jazdę lewego skrzydła na szyki kozackie, polskie centrum zepchnęło Tatarów z pola, a chan uciekł, zabierając ze sobą Chmielnickiego. Pozbawieni wodza Kozacy bronili obozu wśród bagien przez dziesięć dni, aż większość przedarła się przez moczary, porzucając działa i zapasy. Wojna trwała jednak dalej: ugoda w Białej Cerkwi z 28 września 1651 roku zmniejszyła rejestr kozacki o połowę, do 20 000.5
Dlaczego to miejsce: Liczymy środek przedziału od około 40 000 do 70 000 jeźdźców, czyli więcej niż w każdej bitwie niżej, ale znacznie mniej niż pod Panipatem. Na listę wprowadziła je skala; za granicą jest mało znane, a liczby tatarskie i kozackie to domysły, więc pewność jest niska.
3 Ajn Dżalut, 1260
- Gdzie
- Dolina Jizreel koło Nazaretu (dziś północny Izrael)
- Wojna
- Najazd mongolski na Syrię i Palestynę
- Strony
- Sułtanat mameluków egipskich (sułtan Kutuz, emir Bajbars) przeciw Mongołom Kitbugi
- Siły
- Mongołowie z sojusznikami 10 000 do 20 000; mamelucy ok. 20 000 (Medievalists.net) lub nieco więcej (HistoryNet); obie armie to łucznicy konni (szacunki)
- Wynik
- Zwycięstwo mameluków; Kitbuga pojmany i ścięty
W 1260 roku Mongołowie Hulagu zdobyli Aleppo i Damaszek. Wtedy nadeszła wieść o śmierci wielkiego chana Möngkego i Hulagu wycofał się na wschód z większością armii, zostawiając w Syrii wodza Kitbugę z może 10 000 do 20 000 ludzi. Opracowanie EBSCO podaje, że jego siły, z oddziałami ormiańskimi i gruzińskimi, nie mogły przekraczać 20 000; Adam Ali na łamach Medievalists.net uważa obie strony za niemal równe, po około 20 000, a HistoryNet daje mamelukom może niewielką przewagę. Obie armie walczyły na sposób stepowy, jako łucznicy konni, więc było to starcie jazdy z jazdą, w sumie, którą liczymy z tych szacunków, może 30 000 do 40 000 jeźdźców.6
3 września 1260 roku armie spotkały się pod Ajn Dżalut, „Źródłem Goliata”. Mongolscy łucznicy konni uderzyli, mocno poturbowali łuczników mameluckich i w dwóch miejscach omal nie przełamali ich szyku; sułtan Kutuz miał zrzucić hełm, by poderwać swoich ludzi. Mamelucy wytrzymali; według EBSCO oddziały ukryte na wzgórzach uderzyły w skrzydła Mongołów, a Kitbuga, który nie chciał uciekać, został otoczony, pojmany i ścięty. Mit i fakt: słynna pozorowana ucieczka Bajbarsa, która miała wciągnąć Mongołów w zasadzkę, to twierdzenie części współczesnych historyków, w które HistoryNet wątpi. Była to jedna z pierwszych klęsk armii mongolskiej w otwartym polu, a Syrii i Palestyny Mongołowie nigdy nie podbili.7
Dlaczego to miejsce: Znalezione szacunki dają od 30 000 do 40 000 jeźdźców, samych łuczników konnych, i liczymy środek; to tyle samo co pod Wiedniem, a Ajn Dżalut stoi wyżej jako bitwa starsza. Na listę wprowadziło ją zatrzymanie Mongołów na zachodzie, ale każda liczebność jest tu szacunkiem, więc pewność jest niska.
4 Wiedeń, 1683
- Gdzie
- Wzgórza Kahlenberg i obóz turecki pod Wiedniem, Austria
- Wojna
- Wielka wojna turecka
- Strony
- Odsiecz polska, cesarska i niemiecka (król Jan III Sobieski) przeciw armii osmańskiej wielkiego wezyra Kara Mustafy
- Siły
- Odsiecz 67 000 do 70 000, w końcowej szarży ok. 20 000 jeźdźców; 15 000 Tatarów według jednego przekazu; jazdy tureckiej nikt nie policzył
- Wynik
- Armia turecka rozbita; oblężenie Wiednia zniesione
Latem 1683 roku wielki wezyr Kara Mustafa obległ Wiedeń. 12 września ze wzgórz Kahlenbergu zeszła na jego obóz odsiecz, około 67 000 do 70 000 żołnierzy cesarskich, niemieckich i polskich pod wodzą króla Jana III Sobieskiego. Polacy, mniej więcej trzecia część armii, stanęli na prawym skrzydle. Według Muzeum Pałacu Króla Jana III w Wilanowie pierwsze natarcie wyszło tam od 15 000 Tatarów, odpartych z wielkimi stratami.8
Potem Sobieski posłał naprzód chorągwie husarskie na próbną szarżę, która poniosła ciężkie straty. Około czwartej po południu konnica była gotowa: muzeum wilanowskie i Muzeum Historii Polski podają, że pod rozkazami króla ruszyło 20 000 jeźdźców, a według Muzeum Historii Polski rozstrzygająca szarża trwała pół godziny. Armia turecka załamała się i uciekła, porzucając działa; według dzieje.pl poległo około 10 000 Turków, a 5000 zostało rannych. Samą szarżę opisujemy w przewodniku po największych szarżach kawalerii; tu liczy się cała bitwa konnicy. Jazdy tureckiej nikt nie policzył, więc łączna liczba jeźdźców jest szacunkiem: 20 000 z szarży i 15 000 Tatarów to już 35 000, zanim doliczy się spahisów. Sobieski donosił papieżowi: „Venimus, vidimus, Deus vicit”, przybyliśmy, zobaczyliśmy, Bóg zwyciężył.9
Dlaczego to miejsce: Policzyć da się około 35 000 jeźdźców: 20 000 z szarży sprzymierzonych i 15 000 Tatarów z relacji wilanowskiej. Jazdy tureckiej nikt nie policzył, co zaniża tę liczbę; jest równa liczbie spod Ajn Dżalut, a Wiedeń stoi za nią jako bitwa młodsza. Na listę wprowadziły go najwyższe noty za rozpoznawalność, skutek i pamięć; pewność obniża niepoliczona strona turecka.
5 Manzikert, 1071
- Gdzie
- Pod twierdzą Manzikert (Malazgirt), wschodnia Turcja
- Wojna
- Wojny bizantyjsko-seldżuckie
- Strony
- Cesarz Roman IV Diogenes przeciw sułtanowi Seldżuków Alp Arslanowi
- Siły
- Wiarygodne liczby nie przetrwały (Britannica); Paul Markham ocenia Bizantyjczyków na około 40 000 zdolnych do walki, z czego ok. 20 000 nie wzięło udziału w bitwie, a Seldżuków na mniej więcej o połowę mniej, przede wszystkim łuczników konnych
- Wynik
- Zwycięstwo Seldżuków; cesarz w niewoli
W 1071 roku cesarz Roman IV Diogenes ruszył na wschód, by odzyskać nadgraniczne twierdze zajęte przez Turków. Jak zauważa Britannica, dla żadnej z armii nie zachowały się wiarygodne liczby; Paul Markham na łamach De Re Militari ocenia siły cesarza na około 40 000 zdolnych do walki. Markham dodaje, że około 20 000 żołnierzy pod Tarchaniotesem odeszło przed bitwą i w ogóle nie walczyło. Meldunki Romana oceniały armię sułtana na 10 000 do 15 000; Markham uznaje ją za prawdopodobnie o połowę mniejszą od bizantyjskiej, a walczyła jak ruchliwi łucznicy konni. Jeźdźców w polu, bizantyjskiej jazdy na skrzydłach i tureckich łuczników, było więc może 20 000 do 35 000; to nasz szacunek.10
Drugiego dnia bitwy, pod koniec sierpnia, jeźdźcy Alp Arslana cofali się półksiężycem przed natarciem Bizantyjczyków, ostrzeliwując ich skrzydła. O zmierzchu Roman zawrócił do obozu; Seldżucy runęli na wycofującą się jazdę, prawe skrzydło pękło, a odwód jego rywala Andronika Dukasa odmaszerował, zamiast osłaniać odwrót. Lewe skrzydło przebiło się, ale centrum zostało otoczone, a Roman dostał się do niewoli. Mit i fakt: armia nie została wybita; Markham szacuje straty bizantyjskie najwyżej na około 8000. Klęska przyszła później, gdy wojna domowa pozwoliła Turkom rozlać się po Anatolii.11
Dlaczego to miejsce: Liczymy środek zakresu od 20 000 do 35 000 jeźdźców, który każde źródło buduje z szacunków. Na listę wprowadziło Manzikert otwarcie Anatolii przed Turkami i bitwa jest szeroko znana, ale pewność liczb jest niska.
6 Mohi, 1241
- Gdzie
- Muhi nad Sajó, północno-wschodnie Węgry
- Wojna
- Najazd mongolski na Węgry, 1241 do 1242
- Strony
- Król Węgier Bela IV przeciw Mongołom Batu i Subedeja
- Siły
- Źródła nie podają liczb; armia węgierska być może 15 000 do 20 000 jeźdźców (szacunki współczesne), Mongołów mniej
- Wynik
- Zwycięstwo Mongołów; węgierska armia królewska rozbita
Wiosną 1241 roku armie mongolskie Batu i jego wodza Subedeja wdarły się na Węgry. Ich straż przednia wyciągnęła wojsko króla Beli IV z obozu pod Pesztem nad rzekę Sajó na północnym wschodzie, gdzie po drugiej stronie wody czekała już główna armia Batu. Z liczbami jest tu najgorzej. Węgierski historyk wojskowości Lajos Négyesi zauważa, że źródła nie podają liczebności żadnej z armii; obóz węgierski oblicza na około 20 000 jeźdźców i przytacza inny szacunek, około 15 000. Perski historyk Dżuwejni i Tomasz ze Splitu, piszący kilkadziesiąt lat po bitwie, zgodnie twierdzą, że Węgrów było więcej niż Mongołów, według Dżuwejniego dwa razy więcej. Przy takich proporcjach jeźdźców obu stron było około 22 000 do 30 000; to nasze wyliczenie, a nie liczba podana w źródłach.12
W nocy przed 11 kwietnia 1241 roku pierwszą mongolską przeprawę przy moście odparto. Batu został wtedy przy moście, Subedej przeprawił się niżej, i zgodnie z planem Mongołowie zaszli Węgrów z kilku stron; o świcie otoczyli obóz, tak ciasny, że Batu porównał go do owczarni. Węgrów ogarnęła panika, a ucieczka zamieniła porażkę w klęskę. Armia królewska nie zginęła do ostatniego człowieka, ale straty były ogromne i spadły na oddziały samego króla i Kościoła. Mongołowie przez wiele miesięcy panowali na wschód od Dunaju i wycofali się dopiero w 1242 roku.13
Dlaczego to miejsce: Żadne źródło z epoki nie podaje liczb, więc liczymy środek naszego własnego wyliczenia, od 22 000 do 30 000, opartego na wielkości obozu węgierskiego i proporcji dwa do jednego u kronikarzy. Na listę wprowadziło Mohi zniszczenie armii królewskiej; poza Węgrami bitwa jest mało znana, a jej liczby to czysty szacunek.
7 Gaugamela, 331 p.n.e.
- Gdzie
- Równina Gaugameli koło Arbeli (Irbil), północny Irak
- Wojna
- Wojna Aleksandra Wielkiego z imperium perskim
- Strony
- Macedończycy i Grecy pod wodzą Aleksandra przeciw imperium perskiemu Dariusza III
- Siły
- Aleksander 7000 jazdy i ok. 40 000 piechoty (Arrian); jazda perska 40 000 u Arriana i 45 000 u Kurcjusza, od 12 000 do ok. 25 000 według współczesnych szacunków
- Wynik
- Rozstrzygające zwycięstwo Macedończyków; Dariusz uciekł
1 października 331 roku p.n.e. Dariusz III stanął przeciw Aleksandrowi na równinie w północnym Iraku z ostatnią wielką armią imperium perskiego. Arrian, nasze główne źródło, daje Aleksandrowi 7000 jazdy i około 40 000 piechoty, a Dariuszowi 40 000 jazdy i milion piechoty; Kurcjusz pisze o 45 000 jazdy perskiej. Mit i fakt: milion to niemożliwość, a współcześni historycy tną także jazdę. Karl Julius Beloch szacował ją na 12 000 do 15 000, a G. T. Griffith uznał, że 25 000 to być może nie za wiele. Przy tych współczesnych liczbach walczyło od około 19 000 do 32 000 jeźdźców; to zakres wyliczony przez nas, a nie policzony.14
Bitwę rozegrali jeźdźcy na obu skrzydłach. Dariusz posłał jazdę swojego lewego skrzydła, by obeszła prawe skrzydło Aleksandra; scytyjscy konni, lepiej opancerzeni wraz z końmi niż Grecy, rozbili wysłaną przeciw nim jazdę najemną, a dołączyli do nich Baktryjczycy. Na drugim skrzydle jeźdźcy babilońscy Mazajosa przełamali linię, ale pognali do obozu macedońskiego zamiast w tyły szyku. Według Arriana Aleksander wprowadził hetajrów w lukę w perskim froncie, prosto na Dariusza, który uciekł; tę szarżę opisujemy w przewodniku po największych szarżach kawalerii. Wezwany przez Parmeniona Aleksander stoczył potem, jak pisze Arrian, najzacieklejszą walkę jazdy całej bitwy; poległo w niej około sześćdziesięciu hetajrów, a armia straciła w bitwie i pościgu ponad 1000 koni. Babilon, Suza i Persepolis stanęły otworem.15
Dlaczego to miejsce: Współczesne szacunki dają około 19 000 do 32 000 jeźdźców i liczymy środek tego zakresu, a nie 47 000, które daje suma liczb Arriana. Na listę wprowadziły Gaugamelę bitwa jazdy, która rozstrzygnęła los imperium, i imię Aleksandra, ale liczba perska to domysł, więc pewność jest niska.
8 Orsza, 1514
- Gdzie
- Nad Dnieprem pod Orszą (dziś Białoruś)
- Wojna
- Wojna litewsko-moskiewska 1512 do 1522
- Strony
- Wojsko polsko-litewskie (hetman Konstanty Ostrogski) przeciw armii moskiewskiej (Iwan Czeladnin)
- Siły
- Jazda polsko-litewska 16 000 do 30 000 (szacunki się różnią); Moskwa 80 000 według współczesnych, zapewne zawyżone
- Wynik
- Zwycięstwo polsko-litewskie; dowódcy moskiewscy w niewoli; Smoleńsk nieodzyskany
W 1514 roku, po ponad trzymiesięcznym oblężeniu, Moskwa odebrała Wielkiemu Księstwu Litewskiemu twierdzę smoleńską, a hetman Konstanty Ostrogski poprowadził na wschód wojsko polsko-litewskie przeciw moskiewskiej armii polowej. Dzieje.pl (PAP) podaje, że Ostrogski zmobilizował około 25 000 żołnierzy, wspartych przez kilkanaście tysięcy jeźdźców Jerzego Radziwiłła i 5000 jazdy polskiej; Culture.pl, w opisie słynnego obrazu bitwy, wymienia 16 000 lekkiej jazdy litewskiej, 14 000 lekkiej i ciężkiej jazdy polskiej i 3000 najemnej piechoty. Jazdy miał więc Ostrogski co najmniej około 16 000 według pierwszego przekazu i 30 000 według drugiego; tak odczytujemy oba. Współcześni szacowali Moskwian na 80 000; Culture.pl przypuszcza, że to liczba zawyżona mniej więcej o połowę, a rosyjscy historycy Biencjanow i Łobin dowodzą, że skalę bitwy mocno przesadzono. Jazdy moskiewskiej nikt nie policzył, więc liczymy tylko konnicę Ostrogskiego.16
8 września 1514 roku armie spotkały się nad Dnieprem. Ludzie Iwana Czeladnina obsadzili mosty, więc jazda Ostrogskiego przeprawiła się w bród, a reszta wojska po moście na beczkach. Około południa pułk księcia Bułhakowa-Golicy uderzył na prawe skrzydło polsko-litewskie. Część wojsk Ostrogskiego upozorowała wtedy odwrót ku brodowi pod Paszynem, a artyleria, husaria i piechota, działając razem, rozbiły ścigających. Czeladnin i Bułhakow-Golica dostali się do niewoli, a król Zygmunt I Stary posłał opis zwycięstwa papieżowi i kilku władcom. Smoleńsk jednak pozostał w rękach Moskwy.17
Dlaczego to miejsce: Liczymy tylko jeźdźców Ostrogskiego, środek przedziału od 16 000 do 30 000, bo jazdy moskiewskiej nikt nie policzył; to zaniża liczbę. Na listę wprowadziły Orszę dwie armie złożone w dużej mierze z jazdy, ale za granicą jest mało znana, nie odzyskała Smoleńska, a jej liczby są niepewne.
9 Brandy Station, 1863
- Gdzie
- Okolice stacji Brandy Station i wzgórza Fleetwood Hill, hrabstwo Culpeper, Wirginia
- Wojna
- Wojna secesyjna
- Strony
- Korpus kawalerii Unii (Alfred Pleasonton) wobec dywizji kawalerii Konfederacji (J.E.B. Stuart)
- Siły
- Ok. 8000 kawalerzystów Unii (plus ok. 3000 piechoty, której nie liczymy) wobec 9500 jeźdźców Stuarta (według jednego autora 10 000)
- Wynik
- Nierozstrzygnięta, pole bitwy przy Stuarcie; straty: 866 po stronie Unii, od 433 do 575 po stronie Konfederacji
W czerwcu 1863 roku Robert E. Lee ruszył na północ, w marsz, który skończył się pod Gettysburgiem, a kawaleria J.E.B. Stuarta, obozująca wokół Brandy Station w Wirginii, miała go osłaniać. 9 czerwca dowódca kawalerii Unii Alfred Pleasonton przeprawił się przez Rappahannock z mniej więcej 8 tys. kawalerzystów i 3 tys. piechurów. Dywizja Stuarta liczyła ok. 9,5 tys. jeźdźców, a według Johna Rickarda 10 tys. Bez piechoty Unii daje to 17,5 do 18 tys. jeźdźców; tę sumę policzyliśmy sami. Brandy Station Foundation liczy, że z 20 tys. walczących ok. 17 tys. było konnych.18
Przeprawa zaskoczyła obozy Stuarta. Dywizja Johna Buforda przez cztery godziny spychała brygadę Rooneya Lee, a jeden z dowódców brygad Buforda, Grimes Davis, został śmiertelnie ranny. Gdy druga kolumna Unii, Davida Gregga, dotarła do Fleetwood Hill, wzgórza, na którym stała kwatera Stuarta, broniła go jedna haubica, a o samo wzgórze obie strony walczyły już konno. Po mniej więcej czternastu godzinach Pleasonton się wycofał. Unia straciła 866 ludzi, Konfederacja 433 według American Battlefield Trust i 575 według Brandy Station Foundation. Amerykańska Służba Parków Narodowych nazywa ten dzień nieznacznym zwycięstwem Konfederacji i największym starciem kawalerii, jakie kiedykolwiek stoczono w Ameryce Północnej.19
Dlaczego to miejsce: Liczymy środek przedziału od 17 do 18 tys. jeźdźców, między liczbą konnych według Brandy Station Foundation a naszą sumą jazdy obu stron. Na liście jest jako największa bitwa kawalerii obu Ameryk i najlepiej udokumentowana, ale niewiele zmieniła: Stuart utrzymał pole, a Lee pomaszerował dalej.
10 Kanny, 216 p.n.e.
- Gdzie
- Równina nad rzeką Aufidus, Apulia, południowa Italia
- Wojna
- Druga wojna punicka
- Strony
- Armia kartagińska Hannibala wobec armii rzymskiej konsulów Emiliusza Paulusa i Terencjusza Warrona
- Siły
- Ok. 10 000 jazdy kartagińskiej wobec nieco ponad 6000 jazdy rzymskiej i sprzymierzonej (Polibiusz); piechoty nie liczymy
- Wynik
- Zwycięstwo Kartaginy; armia rzymska zniszczona, ok. 70 000 zabitych według Polibiusza, 45 500 piechurów i 2700 jeźdźców według Liwiusza
Kanny pamięta się jako bitwę piechoty: kartagiński środek, który ugiął się do tyłu, i afrykańską piechotę, która zamknęła Rzymian z obu stron. Pułapkę musiała jednak zatrzasnąć jazda, a tej Hannibal miał więcej. Polibiusz daje Rzymianom ok. 80 tys. piechoty i nieco ponad 6 tys. jazdy, a Hannibalowi ok. 10 tys. konnych; tę samą liczbę podaje Liwiusz. Na lewym skrzydle, nad rzeką, stała jazda iberyjska i celtycka Hazdrubala, a na drugim lekka jazda numidyjska naprzeciw konnicy sprzymierzeńców Rzymu.20
Nad rzeką jeźdźcy zderzyli się czołowo, wielu zsiadło z koni i walczyło pieszo, a ludzie Hazdrubala wycięli prawie całą jazdę rzymską. Potem Hazdrubal objechał bitwę od tyłu i ruszył na pomoc Numidom, a jazda sprzymierzeńców rzuciła się do ucieczki, zanim do niej dotarł. Pościg zostawił Numidom, a sam uderzył na tyły legionów. Z jazdy rzymskiej, jak pisze Polibiusz, z Warronem uszło tylko siedemdziesięciu jeźdźców, a z jazdy sprzymierzonej ok. 300; Hannibal stracił ok. 200 konnych. Polibiusz liczy ok. 70 tys. zabitych Rzymian, Liwiusz 45 500 piechurów i 2700 jeźdźców; obie liczby pochodzą od starożytnych autorów i są sporne. Polibiusz sam wyciągnął z tego naukę: lepiej stanąć do bitwy z połową piechoty przeciwnika i przytłaczającą przewagą jazdy, niż być mu równym we wszystkim.21
Dlaczego to miejsce: Około 16 tys. jeźdźców według Polibiusza to średnia skala jak na bitwę kawalerii; liczby są starożytne, ale powszechnie przyjmowane. Na listę wprowadziła Kanny jazda Hazdrubala, która zamknęła najsłynniejszą pułapkę w historii.
11 Carrhae, 53 p.n.e.
- Gdzie
- Okolice Carrhae (Harranu), północna Mezopotamia
- Wojna
- Wyprawa Krassusa na Partię
- Strony
- Armia partyjska Sureny wobec armii rzymskiej Marka Licyniusza Krassusa
- Siły
- Ok. 10 000 łuczników konnych i 1000 katafraktów (szacunek współczesny) wobec niemal 4000 jazdy rzymskiej; piechoty rzymskiej nie liczymy
- Wynik
- Zwycięstwo Partów; Krassus zabity; w całej kampanii 20 000 zabitych i 10 000 jeńców rzymskich (Plutarch)
W 53 roku p.n.e. Marek Licyniusz Krassus, najbogatszy człowiek Rzymu, najechał Partię. Plutarch pisze, że szedł z siedmioma legionami, niemal 4 tys. jeźdźców i mniej więcej tyloma lekkozbrojnymi, a tysiąc z tych jeźdźców stanowili Galowie, których syn Krassusa, Publiusz, przyprowadził od Cezara. Partyjski wódz Surena wyszedł mu naprzeciw z armią złożoną wyłącznie z jazdy: według szacunku World History Encyclopedia ok. 10 tys. łuczników konnych i tysiąc katafraktów, czyli pancernych kopijników. Plutarch mówi tylko, że sama świta Sureny, jeźdźcy, wasale i niewolnicy, liczyła nie mniej niż 10 tys. ludzi.22
Łucznicy okrążyli rzymski czworobok i strzelali w niego bez przerwy, a nadzieja, że skończą im się strzały, prysła, gdy Rzymianie zobaczyli wielbłądy objuczone zapasem pocisków. Publiusz, by przerwać pierścień, poprowadził do ataku 1300 jeźdźców, 500 łuczników i osiem kohort, dał się odciągnąć i zginął z całym oddziałem. Jego Galowie chwytali długie włócznie Partów i wczołgiwali się pod ich konie, by przebić im brzuchy, ale upał i pancerni kopijnicy wyczerpali ich do końca. Krassus zginął w czasie odwrotu, a Plutarch szacuje straty rzymskie w całej kampanii na 20 tys. zabitych i 10 tys. jeńców.23
Dlaczego to miejsce: Liczymy środek przedziału od 14 do 15 tys. jeźdźców: blisko 4 tys. Rzymian według Plutarcha przeciw 10 tys. łuczników konnych Sureny i, według współczesnego szacunku, tysiącowi katafraktów. Na listę weszła jako wzorcowy przykład armii konnej, która niszczy legiony, choć liczby opierają się na Plutarchu i współczesnych szacunkach.
12 Liebertwolkwitz, 1813
- Gdzie
- Okolice Liebertwolkwitz i Wachau, na południe od Lipska, Saksonia
- Wojna
- Wojna szóstej koalicji
- Strony
- Francja (marszałek Joachim Murat) wobec Rosji, Prus i Austrii (straż przednia Armii Czeskiej)
- Siły
- Ok. 7000 jazdy francuskiej wobec 6000 jazdy sprzymierzonych według jednego źródła; 14 000 jeźdźców według kamienia pamiątkowego na polu bitwy
- Wynik
- Nierozstrzygnięta; obie strony utrzymały pozycje
W październiku 1813 roku Napoleon ściągał armię pod Lipsk. 14 października wysłał marszałka Joachima Murata z ponad 32 tys. piechoty i 7 tys. jazdy, by opóźnił marsz Armii Czeskiej Schwarzenberga na południe od miasta. Jej straż przednia, Rosjanie, Prusacy i Austriacy pod Wittgensteinem, Kleistem i Klenauem, ok. 60 tys. piechoty i 6 tys. jazdy, natknęła się na niego koło wsi Liebertwolkwitz, a planowana akcja opóźniająca zamieniła się w całodzienną bitwę.24
Większość walk stoczono konno. Szwadrony szarżowały, były odrzucane, zbierały się i szarżowały znowu, a każda strona dorzucała odwody, gdy tylko natarcie drugiej traciło impet. Wieczorem nikt nie ruszył przeciwnika z miejsca: Francuzi stracili 1500 zabitych i rannych oraz 1000 jeńców, sprzymierzeni ok. 2500 zabitych i rannych oraz 500 jeńców, i dzień skończył się remisem.25
Z tytułem, który przylgnął do tego dnia, trzeba uważać. HistoryOfWar.org nazywa go największą bitwą kawalerii w historii Europy, Napoleonic Guide największym starciem kawalerii wojen napoleońskich, a Leipziger Internet Zeitung, omawiając książkę Reinharda Müncha i Thomasa Naberta z 2023 roku, nazywa je zapewne największym starciem jazdy swoich czasów i wspomina kamień pamiątkowy pod Liebertwolkwitz poświęcony 14 tys. jeźdźców, którzy w nim walczyli. To prawda dla walki jazdy z jazdą w napoleońskiej Europie, ale nie dla liczby jeźdźców w całej historii.26
Dlaczego to miejsce: Od 13 do 14 tys. jeźdźców, liczba dobrze potwierdzona, a pod Panipatem, Beresteczkiem i Wiedniem jeźdźców było od dwóch do sześciu razy więcej. Na listę wprowadziła Liebertwolkwitz sława największej bitwy kawalerii napoleońskiej Europy.
13 Iławka, 1807
- Gdzie
- Iławka (Preussisch Eylau), Prusy Wschodnie (dziś Bagrationowsk, Rosja)
- Wojna
- Wojna z IV koalicją (wojny napoleońskie)
- Strony
- Armia francuska Napoleona przeciw Rosjanom Bennigsena, do których dołączyli Prusacy L'Estocqa
- Siły
- Na początku ok. 45 000 Francuzów wobec 67 000 Rosjan, pod wieczór ok. 75 000 po każdej stronie; szarża Murata 10 700 do 11 000 jeźdźców; całej jazdy nikt nie policzył
- Wynik
- Krwawy remis; Rosjanie wycofali się nocą
8 lutego 1807 roku, w śnieżycy, Napoleon stoczył pod Iławką bitwę z Rosjanami Bennigsena, mając około 45 000 ludzi przeciw mniej więcej 67 000; do wieczora Davout, Ney i Prusacy L'Estocqa podnieśli siły obu stron do około 75 000. Korpus Augereau, oślepiony zawieją, wszedł wprost pod rosyjskie działa i został rozbity, zostawiając wyrwę we francuskim centrum.27
Napoleon zatkał ją jazdą. Murat miał około 10 700 jeźdźców według HistoryOfWar.org, głównie dragonów, z 1900 kirasjerami i 1500 jazdy Gwardii, a około 11 000 według World History Encyclopedia. Przebyli około 2,3 kilometra otwartego, zaśnieżonego pola, rozdzielili się na dwie kolumny, przebili przez piechotę Sackena i dotarli do wielkiej baterii rosyjskiej, zanim zawrócili. Kosztowało to około 1500 jeźdźców i dało czas na nadejście Davouta; samą szarżę oceniamy w przewodniku po największych szarżach kawalerii. Bitwa konnicy jako całość była większa, bo walczyła też jazda rosyjska i pruska oraz kawaleria francuskich korpusów, ale żadne sprawdzone przez nas źródło jej nie liczy, więc liczymy tylko jeźdźców Murata. Walki wygasły o dziesiątej wieczorem, a Rosjanie wycofali się w porządku; przy stratach od 15 000 do blisko 30 000 po każdej stronie, zależnie od wyliczeń, wynik był w najlepszym razie remisem.28
Dlaczego to miejsce: Policzono tylko 10 700 do 11 000 jeźdźców Murata, w dwóch źródłach; jazdy rosyjskiej i pruskiej nikt nie policzył, co trzyma Iławę nisko na tej liście. Na listę wprowadziło ją ocalenie francuskiego centrum, ale bitwa skończyła się remisem, a poza szarżą jest mało znana.
14 Komarów, 1920
- Gdzie
- Okolice Komarowa na wschód od Zamościa, Lubelszczyzna
- Wojna
- Wojna polsko-bolszewicka
- Strony
- Polska (1. Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla) wobec Rosji Sowieckiej (1. Armia Konna Siemiona Budionnego)
- Siły
- Ok. 1500 polskich wobec ponad 6000 sowieckich jeźdźców pod Komarowem (PAP); 5600 kawalerzystów łącznie według IPN; cała armia sowiecka meldowała 25 sierpnia 11 581 szabel
- Wynik
- Zwycięstwo Polski; 1. Armia Konna wyrwała się na wschód z ciężkimi stratami
Po Bitwie Warszawskiej 1. Armia Konna Budionnego skręciła na północ, ku Lublinowi. Na front polski przyszła z ok. 18 tys. szabel, a według jej własnego meldunku z 25 sierpnia liczyła już 1352 dowódców i 11 581 szabel. Przez trzy dni szturmowała Zamość, którego bronili żołnierze polscy i ukraińscy pod ukraińskim płk. Markiem Bezruczką.29
Pod Komarowem nie walczyła cała armia. Budionny rzucił jedną dywizję na Grabowiec, a 11. Dywizję Kawalerii na Komarów, i w ciągu dnia dorzucał 6., a potem 4. 31 sierpnia 1. Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla, dwie brygady, biła się z nimi od rana do zmroku. Losy dnia rozstrzygnęła szarża 8. Pułku Ułanów i nadejście VI Brygady Jazdy. PAP podawała, że pod Komarowem walczyło ok. 1,5 tys. polskich i ponad 6 tys. sowieckich jeźdźców, a infografika IPN mówi o 5600 kawalerzystach łącznie. Mit i fakt: armii Budionnego nie zniszczono, bo wyrwała się na wschód, ale była tak poturbowana, że z czasem wycofano ją z frontu.30
Artykuł w Biuletynie IPN i depesza PAP nazywają Komarów największą bitwą konną XX wieku, a historyk IPN Marek Kozubel jedną z największych. Drugi często powtarzany tytuł, największej bitwy kawalerii od 1813 roku, który podaje też litewska encyklopedia narodowa, nie wytrzymuje rachunku: pod Brandy Station w 1863 roku walczyło 17 do 18 tys. jeźdźców.31
Dlaczego to miejsce: Od 5600 do 7500 jeźdźców według liczb ze źródeł to jedna z najmniejszych bitew na liście. Na listę wprowadziły ją sława, skutek i pamięć: wyłączyła z kampanii najgroźniejszą armię sowiecką, a w Komarowie wciąż co roku się ją wspomina.
15 Kircholm, 1605
- Gdzie
- Kircholm nad Dźwiną pod Rygą (dziś Salaspils, Łotwa)
- Wojna
- Wojna polsko-szwedzka
- Strony
- Wojsko litewskie hetmana Jana Karola Chodkiewicza przeciw armii szwedzkiej króla Karola IX
- Siły
- Ok. 2600 jazdy polsko-litewskiej wobec 2500 szwedzkiej (HistoryOfWar.org); armie ok. 3600 wobec ok. 11 000
- Wynik
- Armia szwedzka zniszczona; 8000 do 9000 zabitych Szwedów (szacunek)
We wrześniu 1605 roku król szwedzki Karol IX oblegał Rygę, a hetman litewski Jan Karol Chodkiewicz ruszył jej na odsiecz z około 3600 ludźmi przeciw armii szwedzkiej liczącej około 11 000. Jazdy było po obu stronach niemal tyle samo. Według HistoryOfWar.org Chodkiewicz miał 2600 jazdy i 1000 piechoty, Karol 2500 jazdy; Muzeum Historii Polski wskazuje husarię jako elitę konnicy Chodkiewicza.32
27 września Szwedzi stali na mocnej pozycji. Chodkiewicz ściągnął ich z niej pozorowaną ucieczką części wojska, a gdy szwedzka linia ruszyła naprzód, uderzyła w nią husaria. Jazda szwedzka została odparta, pozostawiona sama piechota została wyrąbana, a po trzech godzinach armia przestała istnieć. Muzeum Historii Polski szacuje zabitych Szwedów na 8000 do 9000, a straty Rzeczypospolitej na 100 do 200 ludzi, w tym tylko 13 husarzy. Zwycięstwo wykorzystano propagandowo, ale nie przyniosło korzyści strategicznych: część nieopłaconych żołnierzy wkrótce opuściła hetmana, a wojnę przerwał tylko rozejm. Samą szarżę opisujemy w przewodniku po największych szarżach kawalerii.33
Dlaczego to miejsce: Najmniejsza bitwa na liście, około 5100 jeźdźców, ale policzono jazdę obu stron, a dzień rozstrzygnęła sama jazda. Na listę wprowadziły Kircholm skutek, pamięć i dobrze poświadczone liczby; sama skala by go tu nie umieściła.
Jak wybraliśmy i policzyliśmy bitwy kawalerii
Za bitwę kawalerii uznaliśmy całą bitwę, którą rozstrzygnęła albo zdominowała konnica, z jeźdźcami walczącymi po obu stronach. Pojedyncze słynne szarże, jak Lekka Brygada pod Bałakławą, należą do przewodnika po największych szarżach kawalerii. Bitwy, w których po prostu było bardzo dużo jazdy, ale wygrały je piechota i działa, jak Borodino i Lipsk, zostawiamy ich własnym artykułom, podobnie jak Megiddo w 1918 roku, gdzie jeźdźcy prawie nie spotkali konnicy przeciwnika.34
Oceniliśmy 25 kandydatów w pięciu kryteriach, żeby ustalić, które piętnaście bitew należy do tej listy; samą listę ułożyliśmy według liczby jeźdźców w boju, od największej. Liczymy jeźdźców obu stron, którzy naprawdę walczyli konno, bez jazdy trzymanej w odwodzie i bez kawalerzystów walczących pieszo. Bierzemy środek zakresu, który potwierdzają źródła, a gdy jeźdźców jednej strony nikt nigdzie nie policzył, liczymy tylko drugą stronę i piszemy o tym, co trzyma takie bitwy nisko. W ocenie skala liczy się poczwórnie, rozpoznawalność i pewność liczb podwójnie, skutek i pamięć raz:
- Rozpoznawalność (×2). 5, gdy bitwa jest znana daleko poza historią wojskowości i pada zawsze, gdy mowa o największych bitwach kawalerii, 1, gdy znają ją tylko specjaliści.
- Skala: liczba jeźdźców (×4). Jeźdźcy obu stron razem, którzy walczyli konno w tej bitwie: 5 = 30 000 i więcej, 4 = 20 000 do 30 000, 3 = 12 000 do 20 000, 2 = 5000 do 12 000, 1 = poniżej 5000. Nie liczymy jazdy pozostawionej w odwodzie ani z dala od pola bitwy, ani piechoty na koniach czy kawalerzystów walczących pieszo. Gdy szacunki się różnią, oceniamy zakres przyjmowany przez większość współczesnych historyków, a nie liczby kronikarzy.
- Skutek (×1). 5, gdy rozstrzygnęła wojnę lub los państwa, 1, gdy niczego nie zmieniła.
- Pamięć (×1). 5, gdy wciąż żyje (dzień pamięci, pomnik, tradycja jednostki, pieśń albo przysłowie), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność liczb (×2). 5, gdy liczebność potwierdzają stany oddziałów albo niezależne relacje, 1, gdy opiera się na jednym późnym źródle albo na domysłach. Liczby starożytne i średniowieczne, zwłaszcza armii stepowych, są często zawyżone i dostają od 1 do 3.
Punkty decydują tylko o tym, które bitwy trafiają na listę; kolejność wyznacza liczba jeźdźców w boju, od największej, a przy równej liczbie wyżej stoi bitwa starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Liczby starożytne, średniowieczne i stepowe są niepewne, bo kronikarze je zawyżali, więc dla tych bitew podajemy środek współczesnego zakresu, a nie policzoną liczbę, i wpis to zaznacza. Dlatego Liebertwolkwitz, najczęściej nazywane największą bitwą kawalerii w historii, jest w dolnej połowie tej listy: walczyło tam od 13 do 14 tysięcy jeźdźców, liczba dobrze potwierdzona, ale pod Panipatem, Beresteczkiem i Wiedniem było ich od dwóch do sześciu razy więcej, a tytuł największej pasuje tylko do starć jazdy z jazdą w napoleońskiej Europie.35
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×2 | Skala: liczba jeźdźców ×4 | Skutek ×1 | Pamięć ×1 | Pewność liczb ×2 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Panipat | 3 | 5 | 5 | 4 | 3 | 41 |
| 2 | Beresteczko | 2 | 5 | 3 | 3 | 2 | 34 |
| 3 | Ajn Dżalut | 4 | 5 | 5 | 4 | 2 | 41 |
| 4 | Wiedeń | 5 | 5 | 5 | 5 | 3 | 46 |
| 5 | Manzikert | 4 | 4 | 5 | 4 | 2 | 37 |
| 6 | Mohi | 2 | 4 | 3 | 3 | 2 | 30 |
| 7 | Gaugamela | 5 | 4 | 5 | 4 | 2 | 39 |
| 8 | Orsza | 2 | 4 | 2 | 3 | 2 | 29 |
| 9 | Brandy Station | 4 | 3 | 2 | 3 | 5 | 35 |
| 10 | Kanny | 5 | 3 | 5 | 4 | 3 | 37 |
| 11 | Carrhae | 4 | 3 | 4 | 3 | 2 | 31 |
| 12 | Liebertwolkwitz | 4 | 3 | 1 | 3 | 3 | 30 |
| 13 | Iławka | 3 | 2 | 3 | 3 | 3 | 26 |
| 14 | Komarów | 4 | 2 | 4 | 4 | 3 | 30 |
| 15 | Kircholm | 2 | 2 | 4 | 4 | 4 | 28 |
Blisko listy
Pięć bitew było blisko i nie weszło do piętnastki:
Kłuszyn, 1610. 4 lipca 1610 roku husaria hetmana Stanisława Żółkiewskiego rozbiła rosyjską armię Dymitra Szujskiego i jej cudzoziemskich najemników, otwierając drogę na Moskwę. Policzyć da się tylko jedną stronę: Przemysław Gawron ocenia siły Żółkiewskiego na 2,7 do 4 tys. wobec ok. 1830 jazdy najemnej, a jeźdźców rosyjskich nikt nie zapisał. Przy tym, co policzone, bitwa jest za mała.36
Morawskie Pole, 1278. 26 sierpnia 1278 roku Rudolf Habsburg i Władysław IV Kumańczyk pokonali Przemysła Ottokara II czeskiego w bitwie stoczonej przez samą jazdę, a Ottokar zginął; tak zaczęły się rządy Habsburgów w Austrii. Policzona jest tylko strona Rudolfa, ok. 2,5 tys. rycerzy i 2,5 do 3 tys. jazdy węgierskiej i kumańskiej, a siły czeskie są nieznane, więc bitwa odpada na skali i pewności liczb.37 › Bitwa pod Suchymi Krutami, 1278
Lechowe Pole, 955. 10 sierpnia 955 roku Otton I, spiesząc na pomoc obleganemu Augsburgowi, rozbił nad Lechem armię węgierską, co zakończyło węgierskie najazdy na Zachód. Widukind z Corvey liczy w armii Ottona ok. ośmiu „legionów”, ale liczebność podaje tylko dla jednego, tysiąca doborowych wojowników, a dla Węgrów jest tylko podawana przez współczesnych liczba 100 tys. jeźdźców, jak relacjonuje EBSCO. Żadnej strony nie da się rzetelnie policzyć, więc bitwa zostaje poza listą.38
Jarmuk, 636. W sierpniu 636 roku Chalid ibn al-Walid poprowadził wielką masę jazdy wokół lewego skrzydła Bizantyjczyków i zakończył panowanie Bizancjum w Syrii. Współczesne szacunki armii bizantyjskiej wahają się jednak od 15 do ok. 100 tys., żadne źródło arabskie nie jest współczesne bitwie, a jeźdźców żadnej ze stron nie liczy żadne źródło, które znaleźliśmy.39
Mars-la-Tour, 1870. Pod wieczór 16 sierpnia 1870 roku na północ od Mars-la-Tour 40 szwadronów jazdy niemieckiej i francuskiej starło się w półgodzinnej walce wręcz, która, jak pisze William E. Welsh, niczego nie zmieniła; wcześniej brygada von Bredowa przeprowadziła szarżę, którą Michael Howard nazwał być może ostatnią udaną szarżą kawalerii w wojnach zachodniej Europy. Policzone w szwadronach, czyli według naszego szacunku kilka tysięcy jeźdźców, to starcie kawalerii jest za małe w naszej skali.40
Dlaczego skończyły się wielkie bitwy kawalerii?
W XIX wieku bitwa stoczona konno była już rzadkością. HistoryOfWar.org nazywa Brandy Station z 1863 roku jedną z niewielu okazji w wojnie secesyjnej, gdy kawaleria walczyła z siodła, a górę brała szarża z szablą. Pod Mars-la-Tour w 1870 roku brygada von Bredowa przeprowadziła szarżę, którą historyk Michael Howard nazwał być może ostatnią udaną szarżą kawalerii w wojnach zachodniej Europy, a większe starcie jazdy później tego dnia, jak pisze William E. Welsh, niczego nie zmieniło. Ostatnia wielka walka jazdy z jazdą przyszła pod Komarowem w 1920 roku; jak podała PAP, historycy uznają tę bitwę za ostatnią wielką bitwę kawaleryjską w historii wojen.41
