Bitwa pod Suchymi Krutami 1278: jak Habsburgowie zdobyli Austrię

Była to bitwa dwóch królów o spadek po trzeciej dynastii. Gdy wygaśli Babenbergowie, książęta Austrii, ich ziemie zajął Ottokar czeski; gdy w 1273 roku królem niemieckim obrano Rudolfa Habsburga, ten upomniał się o nie w imieniu Rzeszy. Pewnego późnego letniego dnia 1278 roku spór rozstrzygnęły kopie na równinie nad Morawą.²

Tło: spadek po Babenbergach

Przemysł Ottokar II, król Czech od 1253 roku, był najpotężniejszym księciem Rzeszy. Po śmierci ostatniego Babenberga, księcia Fryderyka II, przejął Austrię i Styrię, a w 1252 roku, by wzmocnić swoje prawa, poślubił siostrę i dziedziczkę Fryderyka, Małgorzatę. Później dołączył Karyntię i Krainę, tak że, jak pisze Britannica, jego władztwo sięgało od Śląska po Adriatyk.³

Był też krzyżowcem i wojownikiem. W 1254 roku poprowadził krucjatę przeciw pogańskim Prusom, a Krzyżacy nazwali jego imieniem swój nowy zamek Królewiec. W 1260 roku pobił Węgrów i zmusił króla Belę IV do zrzeczenia się Styrii. Wkrótce potem oddalił bezdzietną Małgorzatę i poślubił Kunegundę, wnuczkę Beli.⁴

Hrabia Rudolf Habsburg został wybrany królem niemieckim w 1273 roku. Zarówno Britannica, jak i historyk Habsburgów Stephan Gruber widzą w tym wyborze także wymierzenie ciosu w zbyt potężnego Czecha, którego elektorzy się obawiali. Ottokar odmówił uznania Rudolfa i przyjęcia z jego rąk Austrii i Styrii jako lenn Rzeszy; książęta pozbawili go praw, a Rudolf obłożył go banicją Rzeszy.⁵

Wojna wybuchła w 1276 roku. Rudolf zamierzał najpierw uderzyć na same Czechy, ale gdy książę bawarski Henryk porzucił Ottokara, skierował główne siły wzdłuż Dunaju do Austrii, a jego sprzymierzeniec, hrabia Tyrolu Meinhard, opanował Styrię i Karyntię. Szlachta austriacka i styryjska tłumnie przechodziła do Rudolfa; wierny Ottokarowi Wiedeń bronił się przez kilka tygodni. Ottokar, którego armia topniała od dezercji, a własna szlachta czeska zaczynała się burzyć, ustąpił. Pokojem wiedeńskim, zawartym 21 listopada 1276 roku według Losertha i 22 listopada według Coxe'a, zrzekł się Austrii, Styrii, Karyntii i Krainy, zachował tylko Czechy i Morawy, a obie rodziny miały połączyć podwójne małżeństwo. 25 listopada złożył Rudolfowi hołd w królewskim obozie. Pokój nie przetrwał: spory o jego warunki ciągnęły się dalej, a Ottokar szykował się do odzyskania tego, co stracił.⁶

Armie i dowódcy

Ottokar wykorzystał niepewny pokój na budowę koalicji. Zjednał sobie sojuszników wśród książąt śląskich i polskich oraz w Niemczech, gdzie przeciągnął z powrotem na swoją stronę Henryka Bawarskiego, a jego stronnicy w Austrii przygotowywali powstanie, wykryte, zanim wybuchło. Latem 1278 roku wyruszył z Pragi. Rudolf otrzymał z Rzeszy niewiele pomocy; zarówno dawny biogram Johanna Losertha w Allgemeine Deutsche Biographie, jak i historyk William Coxe, piszący w 1807 roku, odnotowują, jak niewielu książąt niemieckich przyszło mu z pomocą. Miał za to sojusz z królem Węgier Władysławem IV Kumańczykiem, który sam miał z Ottokarem na pieńku.⁷

Liczebność armii jest niepewna. Loserth szacuje wojsko Ottokara na 30 tysięcy ludzi, silniejsze od Rudolfowego w ciężkiej jeździe, a kontyngent węgierski na co najmniej 30 tysięcy; Britannica podaje 56 tysięcy Węgrów i Kumanów, ludu tureckiego osiadłego na Węgrzech. Gruber pisze ostrożniej, że każdy z królów prowadził armię liczącą kilka tysięcy ludzi.⁸

Przebieg bitwy

Laa i marsz nad Morawę. Ottokar tracił czas na oblężenia Drosendorfu i Laa na granicy austriackiej. Rudolf, czekając w Wiedniu na posiłki, zatwierdził miastu przywileje, by zapewnić sobie wierność mieszczan. Gdy dowiedział się, że nadciągają Węgrzy, w połowie sierpnia opuścił Wiedeń, przeprawił się przez Dunaj pod Hainburgiem i połączył się z nimi pod Marchegg. Węgierskie i kumańskie podjazdy tak dokuczały Ottokarowi, że zwinął oblężenie Laa i przeszedł z całą armią nad Morawę, gdzie rozbił obóz koło Jedenspeigen.⁹

Szyk bojowy. 26 sierpnia 1278 roku wojsko Rudolfa ruszyło na obóz Ottokara. Według Coxe'a wymarsz nastąpił o świcie, według Losertha walka zaczęła się o dziewiątej rano i trwała pięć do sześciu godzin.¹⁰

Król na ziemi. Walka była zacięta, a w ścisku sam Rudolf runął na ziemię, gdy nieprzyjacielski rycerz przebił mu konia. Źródła różnią się co do tego, kto go ocalił: Loserth wymienia Heinricha Waltera von Ramswag, rycerza z Turgowii, który pomógł mu dosiąść innego konia, a Coxe przypisuje ratunek dowódcy odwodu. Obaj zgadzają się, że sześćdziesięcioletni król był w śmiertelnym niebezpieczeństwie.¹¹

Punkt zwrotny: odwód

O wyniku przesądził oddział jazdy, który Rudolf trzymał w odwodzie. Prowadzony przez rycerza z rodu Kapellerów, u Losertha „długiego Kapellera”, a u Coxe'a Berchtolda Capillara, odwód uderzył w bok Czechów, którzy wdarli się najdalej, i zepchnął ich ku Morawie, w której wielu utonęło. Także Coxe przypisuje odwodowi dopełnienie zwycięstwa.¹²

Armia czeska pękła i uciekła. Ottokar walczył dalej z garstką ludzi, próbował się przebić, ale został dopędzony. Wzięty do niewoli, zginął z rąk szlachciców austriackich i styryjskich, którzy mieli z nim osobiste porachunki; Gruber nazywa to najpewniej aktem zemsty grupy możnych.¹³

Następstwa

Ciało Ottokara zawieziono do Wiednia, a potem do Pragi: według Neue Deutsche Biographie spoczęło najpierw w Znojmie na Morawach, a w 1297 roku przeniesiono je do katedry św. Wita, Coxe zaś pisze, że do Pragi przewieziono je siedem miesięcy po bitwie. Łupy z obozu były ogromne, a już po kilku dniach Rudolf odesłał węgierskich sojuszników do domu; według Coxe'a obawiał się sporów o zdobycz, według Losertha posiłki stały się dla niego kłopotliwe.¹⁴

Rudolf wkroczył następnie na Morawy, które poddały się bez oporu. W Czechach, gdzie syn Ottokara, Wacław II, był jeszcze dzieckiem, rządy objął margrabia Otto Brandenburski.¹⁵

Największą zdobyczą była Austria. W grudniu 1282 roku Rudolf nadał Austrię i Styrię jako lenna Rzeszy swoim synom Albrechtowi i Rudolfowi, wynosząc ród do godności książąt Rzeszy. Neue Deutsche Biographie nazywa to decydującym krokiem do ugruntowania władzy Habsburgów w Austrii.¹⁶› Bitwa pod Grunwaldem, 1410

Dziedzictwo i pamięć

Dla Austrii bitwa nad Morawą stała się bitwą założycielską. Gdy w 1978 roku poczta austriacka wydała znaczek na jej siedemsetlecie, opisała ją jako dzień, który na stulecia przesądził o losach Austrii i przeniósł punkt ciężkości Europy Środkowej z Pragi do Wiednia.¹⁷

Bitwa żyła też w literaturze. Tragedia Franza Grillparzera „Szczęście i upadek króla Ottokara”, napisana w 1823 roku i wystawiona dopiero w 1825 roku po kłopotach z cenzurą, zestawiała wzlot Rudolfa z upadkiem Ottokara. Wyróżniają ją zarówno Britannica, jak i Gruber.¹⁸

Bitwa ma kilka nazw: od wsi Dürnkrut i Jedenspeigen albo od Marchfeldu, równiny nad Morawą na wschód od Wiednia, którą Coxe nazywa March Field.¹⁹