Bitwa pod Verneuil 1424: drugie Azincourt

Burgundzki kronikarz Jean de Wavrin, w opinii przytaczanej przez wiktoriańskiego historyka Jamesa Ramsaya, zestawił Verneuil z Azincourt i Cravant i nazwał je najstraszliwszą i najlepiej stoczoną z tych trzech bitew. Pewnego letniego dnia 1424 roku dwie armie ludzi zakutych w płytowe zbroje starły się pieszo na polach na północ od miasta, a gdy walka ustała, szkockiej armii we Francji praktycznie już nie było.²

Tło: dwóch królów Francji

Francja miała w 1424 roku dwóch królów. Traktatem z Troyes w 1420 roku obłąkany Karol VI uznał Henryka V Angielskiego za swojego dziedzica i wydziedziczył własnego syna, delfina Karola, w którego obecności w 1419 roku zamordowano w Montereau księcia Burgundii Jana bez Trwogi. Gdy w 1422 roku zmarli i Henryk V, i Karol VI, roszczenia Henryka przeszły na jego niespełna rocznego syna Henryka VI, a delfin przyjął tytuł królewski i z Bourges rządził większością Francji na południe od Loary.³

Regentem we Francji został stryj dziecka, Jan, książę Bedford. Jego pierwszym zadaniem, jak ujmuje to J. A. Cannon w Oxford Companion to British History, było utrzymanie zdobyczy Henryka V i w miarę możności ich poszerzenie. Delfin, któremu brakowało pieniędzy i ludzi, w dużej mierze opierał się na szkockich żołnierzach. Armia szkocka walczyła we Francji od 1419 roku, a pod Baugé w marcu 1421 roku pobiła Anglików i zabiła brata Henryka V, księcia Clarence.⁴ › Bitwa pod Azincourt, 1415

Siły i dowódcy

Bedford był bratem zmarłego króla. Pod Verneuil towarzyszyli mu hrabia Salisbury i hrabia Suffolk. Jego armia składała się ze świeżych oddziałów przysłanych z Anglii i z angielskich załóg Normandii, a u boku miał sojuszników burgundzkich.⁵

Armią delfina dowodzili jej szkoccy wodzowie. Archibald Douglas, czwarty hrabia Douglas, weteran wojen z Anglią, stracił oko pod Homildon Hill w 1402 roku, a rok później pod Shrewsbury znów dostał się do niewoli. Jako jeniec Anglików pomagał w rokowaniach o uwolnienie uwięzionego króla Szkocji Jakuba I; Ramsay zauważa, że obiecał nawet służyć Henrykowi V, jeśli Jakub odzyska wolność, i obietnicy tej nie dotrzymał. Wiosną 1424 roku przybył do Francji z nowymi oddziałami szkockimi, a delfin uczynił go księciem Turenii. Jego zięć John Stewart, hrabia Buchan, był już konetablem Francji.⁶

Obok nich stała francuska szlachta pod wodzą księcia Alençon, hrabiego Aumale i wicehrabiego Narbonne oraz oddział włoskich najemnych rycerzy z Mediolanu, ciężkozbrojnych jeźdźców, których BritishBattles.com opisuje jako Lombardczyków i Kastylijczyków, a Ramsay jako Mediolańczyków i Gaskończyków.⁷

Liczebność jest niepewna. BritishBattles.com przypisuje Bedfordowi około 10 tysięcy ludzi, a stronnikom delfina około 15 tysięcy. Kronikarze, jak zauważa Ramsay, dawali Francuzom 18 do 20 tysięcy; on sam wątpił, czy Anglików było więcej niż kilka tysięcy. Wszyscy zgadzają się, że armia francusko-szkocka była większa.⁸

Bitwa krok po kroku

Ivry i podstęp w Verneuil

Latem 1424 roku Anglicy oblegali Ivry na zachód od Paryża, którego załoga zgodziła się poddać w połowie sierpnia, jeśli nie nadejdzie odsiecz. Armia delfina ruszyła na północ, by ją ocalić, ale starsi dowódcy francuscy, pamiętając Crécy, Poitiers i Azincourt, nie chcieli stawać do walnej bitwy z angielskimi łucznikami, i Ivry padło bez walki. Zamiast tego zwrócili się przeciw Verneuil i zdobyli je podstępem: Szkoci udający Anglików zostali wpuszczeni przez bramę.⁹

Bedford ruszył za nimi. Przed bitwą odesłał swoich sojuszników burgundzkich; BritishBattles.com zauważa, że źródła nie podają przyczyny, a Ramsay odnotowuje, że ich wódz L'Isle-Adam został odesłany pod oblegane Nesle. W obozie delfina spór o to, czy walczyć, trwał do ostatniej chwili. Starsi dowódcy francuscy chcieli uniknąć bitwy; Szkoci, pewni siebie po Baugé, i młodsi panowie francuscy nalegali na nią.¹⁰

Dwie linie

17 sierpnia armia francusko-szkocka ustawiła się na otwartym terenie na północ od miasta, w poprzek drogi z Damville. Obie strony walczyły pieszo. Bedford ustawił spieszonych rycerzy w centrum, sam objął prawe skrzydło, lewe oddał Salisbury'emu, a łuczników umieścił na skrzydłach za zaostrzonymi palami. Konie i tabory stłoczono z tyłu pod strażą łuczników. Naprzeciw rycerze francuscy i szkoccy także zsiedli z koni, Szkoci naprzeciw Salisbury'ego; konni zostali tylko najemnicy, na skrzydłach.¹¹

Szarża jazdy i walka wręcz

Bitwę rozpoczęła najemna jazda, która szarżowała wokół angielskich skrzydeł ku taborom, a potem, jak zgodnie podają wszystkie relacje, zajęła się grabieżą. BritishBattles.com pisze, że rozproszyła łuczników straży tylnej i złupiła obóz; Ramsay, idąc za Wavrinem, twierdzi, że nie zdołała przełamać żywej zapory z powiązanych koni i rozjechała się na łupy gdzie indziej.¹²

Tymczasem dwie linie rycerzy zderzyły się czołowo, z okrzykami „Święty Jerzy!” i „Święty Dionizy!”, a gdy kopie stały się bezużyteczne, walczono mieczami i toporami. Ramsay i Jon Guttman z HistoryNet zgodnie podają, że starcie trwało około trzech kwadransów. Francuskie lewe skrzydło ustąpiło i uciekło ku Verneuil, gdzie wielu utonęło w fosie miejskiej, bo, jak pisze Ramsay, załoga nie chciała otworzyć bram.¹³

Punkt zwrotny: Szkoci w okrążeniu

Najdłużej trzymali się Szkoci, walczący z oddziałem Salisbury'ego. Jak zostali rozbici, zależy od źródła. W relacji BritishBattles.com Bedford zebrał swoich ludzi przy fosie i poprowadził ich na tyły Szkotów, a przegrupowani łucznicy uderzyli w ich bok. U Ramsaya łucznicy ze straży taborów, odparłszy najemną jazdę, spadli świeżymi siłami na skrzydła nieprzyjaciela, a Anglicy przełamali linię w kilku miejscach. Tak czy inaczej Szkoci znaleźli się pod uderzeniami z kilku stron, a najemni jeźdźcy wrócili za późno, by pomóc.¹⁴

Anglicy nie dawali Szkotom pardonu, pisze Guttman. Douglas, jego syn James i Buchan polegli wraz z wieloma szkockimi rycerzami. Spośród francuskich wodzów zginęli Aumale, Ventadour, Tonnerre i Narbonne, a Alençon i marszałek La Fayette dostali się do niewoli. Ciało Narbonne'a na rozkaz Bedforda powieszono na szubienicy za jego udział w morderstwie w Montereau.¹⁵

Następstwa

Straty podaje się różnie. Bedford w liście napisanym dwa dni po bitwie określił liczbę zabitych nieprzyjaciół na 7262 i tę liczbę przytaczają zarówno Ramsay, jak i BritishBattles.com; Guttman podaje 6000 zabitych przeciwników. Co do Anglików, Guttman i szacunki przytaczane przez Ramsaya zgodnie mówią o około 1600 zabitych. Ramsay, nieufny wobec wszystkich liczb, stwierdza jedynie, że rzeź była wielka, a Bedford, który nie miał ani jednego człowieka do stracenia, boleśnie odczuł własne straty.¹⁶

Verneuil okrzyknięto wówczas drugim Azincourt, a Oxford Companion podsumowuje je jako powtórzenie przez angielskich łuczników sukcesu sprzed dziewięciu lat. Bitwa złamała armię szkocką: Ramsay ocenia, że wraz z tą klęską realny udział Szkotów w wojnie stuletniej praktycznie się zakończył. Bedford kontynuował metodyczny podbój Maine i Andegawenii.¹⁷

Dla delfina był to ciężki cios. Rickard pisze, że poważnie osłabił jego pozycję, a Britannica opisuje króla, który po Verneuil nie miał pieniędzy, nie potrafił odzyskać królestwa ani zawrzeć pokoju z Burgundią. Alençon został wykupiony kosztem niemal całego majątku, a później walczył u boku Joanny d'Arc.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

W ciągu pięciu lat losy wojny się odwróciły. W październiku 1428 roku Anglicy obiegli Orlean, a przybycie Joanny d'Arc następnej wiosny zapoczątkowało odrodzenie, które skończyło się wyparciem Anglików z Francji. Szkoci, którzy walczyli dla delfina od 1419 roku, nie byli już wtedy liczącą się siłą w tej wojnie.¹⁹ › Joanna d'Arc

We Francji pamiętano o szkockich poległych. Britannica odnotowuje, że Douglas został pochowany w katedrze w Tours, stolicy jego krótkotrwałego księstwa Turenii, gdzie wciąż można zobaczyć tablicę ku czci jego i Buchana, poległych na tym samym polu.²⁰