Najsłynniejsze formacje kawalerii w historii

1 Mongolscy łucznicy konni, XIII i XIV wiek

Pochodzenie

Ludy stepowe Mongolii, zorganizowane w dziesiątki, setki, tysiące i tumeny po 10 000 (nominalnie)

Okres

XIII i XIV wiek; w 1260 roku zjednoczone imperium rozpadło się na cztery chanaty

Uzbrojenie

Łuk refleksyjny, dwa lub trzy łuki i około 60 strzał na jeźdźca, stada koni na zmianę

Słynne akcje

Kałka, 1223; Legnica i Mohi, kwiecień 1241

Dziedzictwo

Zbudowali największe lądowe imperium o ciągłym terytorium, jakie świat dotąd znał

Armią mongolską był cały konny lud, zorganizowany w system dziesiętny. Oddziały po 1000 ludzi, mingany, dzieliły się na setki i dziesiątki, a nawet w największych kampaniach, jak najazd na Europę, walczyły zapewne tylko trzy mongolskie tumeny po 10 000 wojowników, resztę armii stanowili zaś sojusznicy. Większość jeźdźców stanowili lekkozbrojni łucznicy z silnym łukiem refleksyjnym; typowy wojownik miał dwa lub trzy łuki i około 60 strzał, a stada koni na zmianę pozwalały armii pokonywać ogromne odległości w krótkim czasie. Ich znakiem rozpoznawczym była pozorowana ucieczka, po której przychodziło niespodziewane oskrzydlenie.¹

W 1223 roku rozbili wojska ruskie nad Kałką. W kwietniu 1241 roku dwie armie mongolskie uderzyły na Europę Środkową w odstępie kilku dni: 9 kwietnia pod Legnicą zniszczyły wojsko księcia śląskiego Henryka Pobożnego, który zginął, a 10 i 11 kwietnia pod Mohi rozgromiły króla Węgier Belę IV. Imperium, dla którego walczyli, stało się największym lądowym państwem o ciągłym terytorium, jakie świat dotąd widział, i obejmowało piątą część globu.²

Obraz niezliczonych hord to w dużej mierze mit. Mark Cartwright zauważa, że Mongołowie w bitwach polowych zwykle byli w mniejszości i wygrywali szybkością i taktyką, a nawet sadzali na luźne konie kukły z filcu, by wydawać się liczniejszymi. Jan Długosz pisze, że pod Legnicą znacznie przewyższali Polaków liczebnością, ale Muzeum Historii Polski uznaje to za przesadę; według zakonnika C. de Bridii na Polskę uderzył jeden tumen, około 10 000 wojowników.³

Dlaczego to miejsce: Pierwsze miejsce, bo to jedyna formacja na liście z najwyższymi notami naraz za rozpoznawalność, dorobek bojowy, wpływ i żywą tradycję, w sumie 48 punktów. W dół ciągnie ją tylko pewność źródeł, 3 na 5: liczebność armii mongolskich znamy z kronik spisanych dziesiątki lat później.

Łucznicy konni: pełna historia ›

2 Husaria, XVI do XVIII wieku

Pochodzenie

Lekka jazda przybyła z Serbii; pierwszych czterech „usarzy” przyjęto na polski żołd w 1500 roku

Okres

Od 1500 do schyłku XVIII wieku, na koniec już jako wojsko paradne

Uzbrojenie

Kopia długości od 4 do 6 m; skrzydła nieobowiązkowe

Słynne akcje

Kircholm, 1605; Kłuszyn, 1610; Wiedeń, 1683

Dziedzictwo

Symbol polskiej jazdy, znany daleko poza Polską

Husaria zaczynała jako lekka jazda przybyła z Serbii; pierwszych czterech „usarzy” przyjęto na polski żołd w 1500 roku. Z czasem stała się ciężką, uderzeniową jazdą Rzeczypospolitej Obojga Narodów, szarżującą z kopią długości od 4 do 6 metrów.⁴

Najsłynniejsze zwycięstwa odnosiła nad znacznie liczniejszym wrogiem. Pod Kircholmem 27 września 1605 roku Jan Karol Chodkiewicz miał około 3600 żołnierzy przeciw 11 000 Szwedów według Muzeum Historii Polski (Magnus Olofsson liczy 8358 piechurów i 2500 jeźdźców); według Muzeum Historii Polski po mniej więcej trzech godzinach armia szwedzka była rozbita, a jej zabitych szacuje się na 8000 do 9000, przy stratach polsko-litewskich rzędu 100 do 200 ludzi. Pod Kłuszynem 4 lipca 1610 roku Stanisław Żółkiewski, mając według J. Rickarda 5556 husarzy i niewielki oddział jazdy kozackiej, litewskiej i piechoty (Muzeum Pałacu w Wilanowie zaznacza, że część historyków szacuje całą jego armię na 2700 do 4000 ludzi), rozbił armię moskiewską, którą sam w liście do króla liczył na 30 000 ludzi, choć współcześni badacze podają mniej, oraz 5000 do 7000 zagranicznych najemników. Zwycięstwo otworzyło mu drogę na Moskwę. 12 września 1683 roku husaria prowadziła szarżę około 20 000 jeźdźców, która przełamała turecką armię oblegającą Wiedeń; trwała pół godziny.⁵

Skrzydła były elementem nieobowiązkowym, a opowieść, że w szarży świszczały i płoszyły konie przeciwnika, ma słabe podstawy: Zdzisław Żygulski z Muzeum Narodowego w Krakowie przekonywał, że szum nawet tysiąca skrzydeł musiał ginąć w zgiełku bitwy.⁶

Dlaczego to miejsce: Kircholm, Kłuszyn i Wiedeń dają husarii najmocniejszy dorobek bojowy ze wszystkich formacji ciężkiej jazdy, a do tego ma najwyższe noty za rozpoznawalność i żywą tradycję. Do Mongołów traci jeden punkt, 47 do 48, bo jej wpływ na jazdę poza Rzecząpospolitą był niewielki (wpływ 4), a część liczb wciąż budzi spory (pewność źródeł 4).

Pełna historia: husaria ›

3 Kozacy, XV wiek do 1920

Pochodzenie

Wolne społeczności pogranicza nad Donem i Dnieprem, od XV wieku

Okres

Od XV wieku do wojny domowej w Rosji

Uzbrojenie

Lekka jazda do zwiadu, najazdów i pościgu

Słynne akcje

1812: 16 000 do 20 000 Kozaków dońskich nękało armię Napoleona

Dziedzictwo

Około połowy jazdy carskiej w latach 60. i 70. XIX wieku; tożsamość kozacka odrodzona w Rosji i na Ukrainie

Kozacy wywodzili się ze zbiegów i ludzi pogranicza, którzy od XV wieku osiedlali się nad Donem i Dnieprem, na ziemi niczyjej między słowiańskim osadnictwem a resztkami Złotej Ordy. Byli społecznościami, nie jednym pułkiem: nad Dnieprem żyło Wojsko Zaporoskie, którego powstanie pod wodzą Bohdana Chmielnickiego dało początek Hetmanatowi, nad Donem Wojsko Dońskie. W sojuszu z Moskwą wystawiali lekką jazdę na wyprawy carów i prowadzili ekspansję Rosji na step, Kaukaz i Syberię.⁷

Ich najsłynniejszą kampanią był rok 1812. Nad Donem sformowano 22 nowe pułki i według historyka Leightona Jamesa w połowie października przy armii było już od 16 000 do 20 000 Kozaków; ich oddziały spadały na maruderów, kolumny zaopatrzenia i furażerów, tak że każda wyprawa po żywność stawała się dla Wielkiej Armii niebezpieczna. W epoce wielkich reform lat 60. i 70. XIX wieku kozacka ludność, około 2,5 miliona osób, pokrywała według Bruce'a Menninga mniej więcej połowę potrzeb kawaleryjskich Rosji, a w 1914 roku Kozaków było około 4,5 miliona, od Donu po Ussuri.⁸

Koniec był okrutny. W 1919 roku trybunały rewolucyjne rozstrzelały ponad 10 000 Kozaków dońskich, mężczyzn, kobiety i dzieci, a kolektywizacja lat 30. dobiła dawne wojska kozackie. Grupy kozackie, które pojawiły się po 1991 roku, noszą tę nazwę, ale historyk Bruce Menning zauważa, że z dawnymi Kozakami łączy je niewiele.⁹

Dlaczego to miejsce: Kozaków zna każdy, nie tylko miłośnik historii wojskowej, a ich tradycja wciąż żyje w tożsamości Rosjan i Ukraińców, więc mają najwyższe noty za rozpoznawalność i żywą tradycję; prowadzili też ekspansję Rosji. Częściej jednak najeżdżali i ścigali, niż wygrywali walne bitwy, stąd dorobek bojowy 3 i 43 punkty, cztery mniej niż husaria.

4 Mamelucy, 1250 do 1811

Pochodzenie

Chłopcy kupowani jako niewolnicy w Azji Środkowej i na Kaukazie, szkoleni w Egipcie, potem wyzwalani

Okres

Władcy Egiptu 1250 do 1517; elita konna do 1811

Uzbrojenie

Łuk z siodła i kopia; zbroje nie lżejsze niż u rycerzy frankijskich

Słynne akcje

Ajn Dżalut, 1260; Akka, 1291

Dziedzictwo

Zatrzymali Mongołów na Bliskim Wschodzie i zlikwidowali państwa krzyżowców

Mameluk to po arabsku „ktoś posiadany”. Władcy Egiptu kupowali chłopców, głównie Turków z Azji Środkowej, ale też z Kaukazu i Europy Wschodniej, nawracali ich na islam i przez lata szkolili w jeździe, łucznictwie i taktyce; po zakończeniu nauki wyzwalano ich podczas specjalnej ceremonii i wchodzili do wojskowej elity. Walczyli zarówno jako konni łucznicy, jak i jako ciężka jazda uderzeniowa. W 1250 roku obalili ostatniego sułtana z dynastii Ajjubidów i sami przejęli władzę w Egipcie.¹⁰

3 września 1260 roku pod Ajn Dżalut w Palestynie starli się z mongolską armią, którą Hulagu zostawił w Syrii pod wodzą Kitbugi; szacuje się ją na 10 000 do 20 000 ludzi. Mamelucy mieli przewagę liczebną, część wojska ukryli na okolicznych wzgórzach i otoczyli Mongołów, a Kitbugę pojmano i stracono. Bitwa zakończyła ekspansję mongolską na Bliskim Wschodzie, a mamelucy obronili Syrię przed pięcioma kolejnymi wielkimi ofensywami Ilchanidów, aż do pokoju w 1323 roku. Bajbars, który pod Ajn Dżalut dowodził strażą przednią, zdobywał kolejne twierdze krzyżowców, a jego następcy dokończyli dzieła: ostatnia z nich, Akka, padła w 1291 roku.¹¹

Niewolnicy rządzący imperium brzmią jak paradoks, ale w czasie służby mamelucy byli już ludźmi wolnymi. Ich sułtanat upadł pod ciosami Osmanów w 1517 roku, w 1798 roku pobił ich Napoleon, a mimo to przetrwali jako kasta konnych wojowników do 1 marca 1811 roku, kiedy Muhammad Ali kazał wymordować ich przywódców w zasadzce w kairskiej Cytadeli.¹²

Dlaczego to miejsce: Zwycięstwo nad Mongołami i wyparcie krzyżowców z Lewantu dają najwyższe noty za dorobek bojowy i wpływ. Są jednak mniej znani niż ludy stepu i nie mają dziś spadkobierców, stąd rozpoznawalność 4 i żywa tradycja 3, razem 42 punkty, jeden mniej niż Kozacy.

Mamelucy pod Ajn Dżalut: pełna historia ›

5 Hetajrowie, 359 do 323 p.n.e.

Pochodzenie

Królewska jazda Macedonii; według Diodora do Azji przeprawiło się z Aleksandrem 1800 jeźdźców

Okres

Panowanie Filipa II (od 359 p.n.e.) i Aleksandra, do 323 p.n.e.

Uzbrojenie

Kopia z drewna derenia; atak klinem

Słynne akcje

Granik, 334 p.n.e.; Issos, 333 p.n.e.; Gaugamela, 331 p.n.e.

Dziedzictwo

Pięść Aleksandra w podboju imperium perskiego

Hetajrowie, czyli „towarzysze”, byli ciężką jazdą królów macedońskich i główną siłą uderzeniową Aleksandra Wielkiego. Diodor podaje, że gdy Aleksander przeprawiał się do Azji, miał 1800 jeźdźców macedońskich pod wodzą Filotasa, a Arrian w opisie Gaugameli wylicza osiem szwadronów, z królewskim na czele. Walczyli kopiami z drewna derenia; nad Granikiem, pisze Arrian, dało im to przewagę nad perskimi jeźdźcami miotającymi oszczepy, a samo starcie przypominało bardziej bój piechoty niż jazdy.¹³

Aleksander prowadził ich osobiście. Nad Granikiem w 334 roku p.n.e. sam ruszył na perskich dowódców; w pierwszym starciu padło około 25 hetajrów, a król kazał Lizyposowi odlać ich posągi z brązu. Pod Gaugamelą w 331 roku p.n.e. ustawił hetajrów w klin, wbił się w lukę w perskim szyku i uderzył prosto na Dariusza III, który, jak pisze Arrian, pierwszy zawrócił i uciekł. Zwycięstwa nad Granikiem, pod Issos w 333 roku p.n.e. i pod Gaugamelą złamały imperium perskie.¹⁴

Wszystko to wiemy od autorów, którzy żyli wieki później: Arrian, urodzony w 86 roku n.e., opierał się na zaginionych dziełach Ptolemeusza i Arystobula. Nawet słynna ucieczka Dariusza budzi wątpliwości, bo babilońskie zapiski astronomiczne mówią, że to wojsko porzuciło króla.¹⁵

Dlaczego to miejsce: Pięść Aleksandra rozstrzygnęła trzy bitwy i upadek Persji, więc ma najwyższe noty za dorobek bojowy i wpływ, ale żadna jednostka nie nosi dziś jej imienia, a relacje spisano wieki później, stąd żywa tradycja 3 i pewność źródeł 3. Remisuje z partyjskimi łucznikami konnymi na 41 punktach i w rozpoznawalności, a wyżej stawia ją kolejne kryterium rozstrzygające, wpływ: 5 wobec 4.

Aleksander Wielki, wódz hetajrów: pełna historia ›

6 Partyjscy łucznicy konni, 247 p.n.e. do 224 n.e.

Pochodzenie

Konne armie imperium partyjskiego

Okres

247 p.n.e. do 224 n.e.

Uzbrojenie

Łuk z siodła; pod Carrhae około 10 000 łuczników konnych i 1000 katafraktów

Słynne akcje

Carrhae, 53 p.n.e.: według Plutarcha w całej kampanii 20 000 Rzymian zabitych i 10 000 wziętych do niewoli

Dziedzictwo

Wyrażenie „strzał partyjski”

Partowie panowali od 247 roku p.n.e. do 224 roku n.e., a ich wojny toczyła przede wszystkim jazda i łucznicy. Większość jeźdźców stanowili lekkozbrojni łucznicy; mniejszy oddział katafraktów, ciężkiej jazdy w zbrojach, był ich pięścią. Znakiem rozpoznawczym było strzelanie w odwrocie: jak pisze Plutarch, Partowie strzelali, uciekając, a lepiej od nich robili to tylko Scytowie.¹⁶

W 53 roku p.n.e. Marek Licyniusz Krassus najechał Partię z około 28 000 piechoty, 4000 lekkozbrojnych i 4000 jeźdźców. Pod Carrhae partyjski wódz Surena wystawił przeciw niemu około 10 000 łuczników konnych i około 1000 katafraktów. Rzymianie czekali, aż łucznikom skończą się strzały, ale tuż obok stały wielbłądy objuczone zapasem pocisków. Syna Krassusa, Publiusza, wywabiono i rozbito jego oddział, sam Krassus zginął podczas odwrotu, a Plutarch podaje, że w całej kampanii zginęło 20 000 Rzymian, a 10 000 trafiło do niewoli. Rzym odzyskał utracone znaki dopiero wtedy, gdy August zmusił Partów do oddania łupów i sztandarów trzech rzymskich armii.¹⁷

„Strzał partyjski” (Parthian shot) przetrwał w angielszczyźnie i często mówi się, że to od niego pochodzi wyrażenie „parting shot”, czyli ostatnie słowo rzucone na odchodne; badacze historii słów nie znajdują dowodu tego związku, a najstarsze odnalezione użycie „parting shot” jest wcześniejsze.¹⁸

Dlaczego to miejsce: Carrhae daje im najwyższą notę za dorobek bojowy, a wyrażenie podtrzymuje pamięć (żywa tradycja 4), ale wiedza o tej bitwie opiera się głównie na Plutarchu, więc pewność źródeł 3. Remisują z hetajrami na 41 punktach i w rozpoznawalności, a niżej stawia ich kolejne kryterium rozstrzygające, bo ich wpływ (4) był mniejszy.

7 Amerykański 7. Pułk Kawalerii, od 1866

Pochodzenie

Pułk armii USA powołany 28 lipca 1866 roku, po wojnie secesyjnej

Okres

Od 1866 do dziś

Uzbrojenie

W 1868 roku: siedmiostrzałowy karabinek Spencer, rewolwer Colt lub Remington, lekka szabla

Słynne akcje

Little Bighorn, 25 i 26 czerwca 1876; Wounded Knee, 29 grudnia 1890

Dziedzictwo

Wciąż służy pod swoim marszem i przydomkiem „Garryowen”

7. Pułk Kawalerii powołano 28 lipca 1866 roku, jako jeden z pułków utworzonych po wojnie secesyjnej, a za marsz i przydomek przyjął irlandzką piosenkę biesiadną „Garryowen”. Nad Washitą w 1868 roku jego kawalerzyści mieli siedmiostrzałowy karabinek Spencer, rewolwer Colt lub Remington i lekką szablę.¹⁹

Sławę przyniosła mu klęska. 25 czerwca 1876 roku George Armstrong Custer podzielił pułk na cztery części, 210 ludzi w swoich pięciu kompaniach, 140 u Reno, 125 u Benteena i 125 przy taborze jucznym, i zaatakował wioskę Lakotów i Czejenów liczącą około 8000 osób, w tym 1500 do 1800 wojowników. Batalion Custera został wybity, a Reno i Benteen bronili się w okrążeniu do następnego dnia; w sumie zginęło 268 żołnierzy, cywilów i zwiadowców, wobec szacowanych 60 do 100 Lakotów i Czejenów. „Ostatni bój” z obrazów to koniec około 40 ludzi osaczonych na wzgórzu, na którym stoi dziś pomnik; kompanie Reno i Benteena przetrwały. 29 grudnia 1890 roku ten sam pułk zabił pod Wounded Knee ponad 153 Lakotów, mężczyzn, kobiety i dzieci.²⁰

Nazwa żyje w dzisiejszej armii: w 2020 roku 1. szwadron i 2. batalion pułku stacjonowały w Fort Hood w Teksasie, a 5. szwadron w Fort Stewart w Georgii.²¹

Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność, żywa tradycja i pewność źródeł mają najwyższe noty, ale pułk pamięta się za klęskę Custera nad Little Bighorn i masakrę pod Wounded Knee, a nie za zwycięstwa, stąd dorobek bojowy 2. Remisuje z Australijską Lekką Kawalerią na 40 punktach i wyprzedza ją rozpoznawalnością, pierwszym kryterium rozstrzygającym.

7. Pułk Kawalerii nad Little Bighorn: pełna historia ›

8 Australijska Lekka Kawaleria, 1914 do 1919

Pochodzenie

Australijscy ochotnicy z AIF, pułki formowane od sierpnia 1914

Okres

1914 do 1919

Uzbrojenie

Karabin i bagnet piechoty konnej; szable dopiero od sierpnia 1918

Słynne akcje

Beer Szewa, 31 października 1917: około 800 jeźdźców, ponad 700 jeńców

Dziedzictwo

Filar legendy Anzac

Lekka kawaleria australijska była w istocie piechotą konną: jeźdźcy dojeżdżali na pole bitwy i zwykle walczyli pieszo, karabinem i bagnetem. Pułki formowane od sierpnia 1914 roku wysłano w 1915 roku na Gallipoli bez koni, by walczyły jak piechota. Z powrotem w siodłach pomogły odeprzeć natarcie osmańskie pod Romani w sierpniu 1916 roku, a potem ruszyły przez Synaj do Palestyny.²²

Najważniejszy dzień nadszedł 31 października 1917 roku. Po całonocnym marszu przez pustynię, gdy późnym popołudniem studnie Beer Szewy wciąż były w rękach osmańskich, generał brygady William Grant posłał 4. i 12. pułk lekkiej kawalerii, około 800 ludzi, galopem na okopy miasta, z bagnetami w dłoniach, bo szabel nie mieli. Zdobyli Beer Szewę i wzięli ponad 700 jeńców, tracąc 31 zabitych i 36 rannych. W sierpniu 1918 roku pułki dostały wreszcie szable i przeszkolono je do walki kawaleryjskiej, a 1 października patrol 4. pułku znalazł się wśród pierwszych żołnierzy alianckich w Damaszku.²³

Beer Szewę często nazywa się ostatnią wielką szarżą kawalerii, nawet Australian War Memorial, ale nie była to ani szarża kawalerii w ścisłym sensie, bo szarżowała piechota konna z bagnetami, ani ostatnia: w sierpniu 1942 roku około 600 włoskich kawalerzystów zaszarżowało nad Donem na piechotę radziecką.²⁴

Dlaczego to miejsce: Najwyższe noty za żywą tradycję i pewność źródeł oraz dorobek bojowy, jakim mało która formacja konna I wojny światowej może się pochwalić, ale poza Australią lekka kawaleria jest mało znana, stąd rozpoznawalność 3. Remisuje z amerykańskim 7. Pułkiem Kawalerii na 40 punktach i ustępuje mu rozpoznawalnością, pierwszym kryterium rozstrzygającym.

9 Ułani, XVIII wiek do 1939

Pochodzenie

Pułki jazdy z lancami w Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Okres

XVIII wiek do 1939

Uzbrojenie

Lanca z proporcem, szabla

Słynne akcje

Komarów, 1920; Krojanty, 1939

Dziedzictwo

Pułki lansjerów i czapka ułańska naśladowane w całej Europie

Ułani to polska jazda, która trzymała się lancy, gdy większość armii zachodnich już z niej zrezygnowała. Sławy przysporzył im Napoleon: pod wrażeniem polskiej gwardii honorowej utworzył w 1807 roku polski pułk konny w Gwardii Cesarskiej, a w 1809 roku dał mu lance z czerwono-białymi proporczykami. Inne armie poszły tym śladem. Brytyjczycy w 1816 roku przekształcili pierwsze pułki lekkich dragonów w lansjerów, by dorównać impetowi lansjerów Napoleona, a ich czapka lansjerska powstała na wzór polskiej czapki ułańskiej.²⁵

Najświetniejszą kartę ułani zapisali w wojnie z bolszewikami. 31 sierpnia 1920 roku pod Komarowem koło Zamościa 1. Dywizja Jazdy płk. Juliusza Rómmla, według jednego z wyliczeń około 1500 żołnierzy, starła się z ponad 6000 konników 1. Armii Konnej Budionnego. Szarże i kontrszarże trwały cały dzień, aż Konarmia została rozbita i odrzucona. Historycy uznają tę bitwę za ostatnią wielką bitwę kawaleryjską. 1 września 1939 roku, pierwszego dnia kolejnej wojny, 18. Pułk Ułanów Pomorskich zaszarżował pod Krojantami na nieprzygotowany do walki batalion niemieckiej piechoty i rozproszył go, dopóki ukryte samochody pancerne nie otworzyły ognia z ciężkich karabinów maszynowych; zginął dowódca pułku, płk Kazimierz Mastalerz. Szarża opóźniła niemiecki marsz i pozwoliła wycofać się innym polskim oddziałom.²⁶

Mit kontra fakty: ułani nie szarżowali na niemieckie czołgi. Pod Krojantami czołgów nie było; legenda narodziła się, gdy niemieccy i włoscy korespondenci oglądali pobojowisko, na które czołgi dotarły później, a rozpowszechniła ją nazistowska propaganda.²⁷

Dlaczego to miejsce: Komarów i powrót lancy dają ułanom po 4 punkty za dorobek bojowy i wpływ, a polska pamięć utrzymuje ich tradycję w pełni żywą. W dół ciągnie rozpoznawalność, tylko 3: za granicą zna się ich głównie z fałszywej opowieści o szarży na czołgi.

Bitwa Warszawska 1920: pełna historia ›

10 Lekka Brygada, 1854 do 1856

Pochodzenie

Pięć brytyjskich pułków lekkiej kawalerii połączonych w brygadę na wojnę krymską

Okres

1854 do 1856

Uzbrojenie

Szable; lance w 17. Pułku Lansjerów

Słynne akcje

Bałakława, 25 października 1854

Dziedzictwo

Wiersz Tennysona „The Charge of the Light Brigade”

Lekka Brygada była lekką połową brytyjskiej dywizji kawalerii wysłanej w 1854 roku na Krym. Składała się z pięciu pułków: 4. i 13. Lekkich Dragonów, 8. i 11. Huzarów oraz 17. Lansjerów. Jej dowódca, hrabia Cardigan, był powszechnie nielubiany i żył w niezgodzie ze swoim przełożonym, dowódcą dywizji lordem Lucanem, który był zarazem jego szwagrem. Gdy żołnierze obozowali w polu, Cardigan mieszkał na własnym jachcie Dryad w porcie w Bałakławie, gdzie jako chory miał zgodę na nocleg, i zyskał przydomek „szlachetnego jachtsmena”.²⁸

Jedyną wielką akcję brygada stoczyła 25 października 1854 roku, gdy źle zrozumiany rozkaz posłał ją doliną, nad którą stały rosyjskie działa. Według National Army Museum ruszyło 673 jeźdźców. Dotarli do baterii na końcu doliny, ale nie mogli jej utrzymać; w mniej więcej dwadzieścia minut około 260 zginęło, zostało rannych lub dostało się do niewoli, a padło 475 koni. Cardigan wrócił bez szwanku, a w styczniu 1855 roku wysiadł w Folkestone witany jak bohater. Samą szarżę opisujemy w zestawieniu największych szarż kawalerii; poza nią brygada nie stoczyła niczego, co by zapamiętano.²⁹

Mit kontra fakty: „sześciuset” z wiersza Tennysona to liczba zaokrąglona w dół, a jego „ktoś popełnił błąd” nikogo nie wskazuje; według muzeum jeźdźców było 673.³⁰

Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność, żywa tradycja i pewność źródeł mają noty najwyższe: w świecie anglojęzycznym mało która formacja konna jest równie znana. Brygada nie stoczyła jednak nic innego godnego uwagi, a jej jedyna słynna szarża niczego nie zmieniła, więc dorobek bojowy i wpływ mają tylko po 2 punkty i to trzyma ją na 10. miejscu.

Pełna historia: bitwa pod Bałakławą ›

11 Kirasjerzy Napoleona, 1803 do 1815

Pochodzenie

Dekret z 24 września 1803 dał kirysy 12 pierwszym francuskim pułkom jazdy

Okres

1803 do 1815

Uzbrojenie

Kirys z kutego żelaza grubości 2 do 3 mm, hełm, pałasz

Słynne akcje

Iławka, 1807; Borodino, 1812; Waterloo, 1815

Dziedzictwo

Ciężka jazda Wielkiej Armii; dziś cicha tradycja

Napoleon chciał jazdy zdolnej przełamać szyk wroga. Na mocy dekretu z 24 września 1803 roku dwanaście pierwszych pułków francuskiej kawalerii miało nosić kirys, napierśnik i naplecznik z kutego żelaza grubości 2 do 3 mm, i tak powstali kirasjerzy. Zebrani w dywizje, w hełmach i z długimi pałaszami, byli taranem armii, rzucanym do boju w jego przełomowej chwili.³¹

Pod Iławką 8 lutego 1807 roku jechali w szarży Murata, liczącej około 11 000 jeźdźców, według jednego z wyliczeń w tym 1900 kirasjerów. Szarża przebiła się przez rosyjskie centrum i dała Napoleonowi czas na odtworzenie szyku, kosztem około 1500 ludzi. Pod Borodino w 1812 roku kirasjerzy wdarli się od tyłu do Wielkiej Reduty, a prowadzący szarżę generał Auguste de Caulaincourt poległ; według jednej z relacji pierwsi weszli do niej kirasjerzy sascy i polscy. Waterloo pokazało i ich siłę, i jej granice. Wczesnym popołudniem kirasjerzy i lansjerzy rozbili brytyjską ciężką jazdę, która zapędziła się za daleko; od około 16.00 marszałek Ney rzucał falę za falą około 9000 jeźdźców na czworoboki piechoty Wellingtona, bez wsparcia własnej piechoty, i szarże się nie powiodły.³²

Dlaczego to miejsce: Iławka i Borodino dają im mocny dorobek bojowy, a źródła są znakomite, ale nie zmienili sposobu walki kawalerii i ich tradycja jest dziś cicha, więc wpływ i żywa tradycja mają po 3 punkty. Remisują ze Szkockimi Szarymi w sumie i w rozpoznawalności, a wyżej stawia ich wpływ.

Kirasjerzy pod Waterloo: pełna historia ›

12 Royal Scots Greys, 1678 do 1971

Pochodzenie

Trzy kompanie szkockich dragonów z 1678; pułk od 1681

Okres

1678 do 1971

Uzbrojenie

Dragoni na siwych koniach

Słynne akcje

Blenheim, 1704; Waterloo, 1815; Bałakława, 1854

Dziedzictwo

Royal Scots Dragoon Guards; orzeł francuskiego 45. pułku

Szarzy zaczynali jako trzy kompanie dragonów wystawione w Szkocji w 1678 roku do tłumienia buntu kowenanterów; w 1681 roku dołączyły trzy kolejne i powstał pułk. W latach 90. XVII wieku żołnierze jeździli już na siwych koniach, a przydomek przylgnął do pułku na długo przed tym, nim w 1877 roku stał się oficjalną nazwą. Walczyli pod Blenheim w 1704 roku i w wojnach całego następnego stulecia.³³

Ich wielkim dniem było Waterloo. W składzie Brygady Unii uderzyli na nacierający korpus d'Erlona, a sierżant Charles Ewart zdobył orła francuskiego 45. pułku liniowego. Zamiast wrócić na swoje pozycje, Szarzy pognali dalej, aż na francuskie baterie, i tam rozbili ich francuscy lansjerzy i kirasjerzy. Z 391 jeźdźców według rachunku pułku 105 zginęło lub zmarło z ran; inne wyliczenie podaje 102 zabitych i 97 rannych. Pod Bałakławą w 1854 roku szarżowali pod górę z Ciężką Brygadą na 3000 rosyjskich jeźdźców i zdobyli dwa Krzyże Wiktorii. W 1941 roku jako ostatni pułk kawalerii brytyjskiej oddali konie, a w 1971 roku weszli w skład Royal Scots Dragoon Guards.³⁴

Mit kontra fakty: obraz lady Butler Scotland Forever! z 1881 roku przedstawia tę szarżę jako triumf, tymczasem szarża, która rozbiła natarcie d'Erlona, zapędziła się za daleko i zrujnowała pułk.³⁵

Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność i żywa tradycja są wysokie, ale szarża pod Waterloo zapędziła się za daleko i została rozbita, więc dorobek bojowy ma 3 punkty, a wpływ 2. Remisują z kirasjerami Napoleona w sumie i w rozpoznawalności i przegrywają remis, bo mają mniejszy wpływ.

Szkoccy Szarzy pod Waterloo: pełna historia ›

13 Templariusze, 1119 do 1312

Pochodzenie

Zakon rycerski założony w Jerozolimie około 1119 przez Hugona de Payens

Okres

1119 do 1312

Uzbrojenie

Opancerzeni rycerze z kopią, wspierani przez sierżantów

Słynne akcje

Montgisard, 1177; Hattin, 1187; Arsuf, 1191

Dziedzictwo

Legendy o skarbie i o piątku trzynastego

Zakon powstał około 1119 roku, gdy Hugo de Payens i kilku rycerzy ślubowało bronić chrześcijańskich pielgrzymów w Ziemi Świętej; papież zatwierdził zakon w 1129 roku. Byli zakonnikami, którzy walczyli jako ciężka jazda. Pełnoprawnych braci rycerzy było naraz zapewne tylko kilkuset, czasem do 500, a znacznie więcej było sierżantów i najemników. Słynęli ze zwartych, karnych szarż i surowej dyscypliny.³⁶

Pod Montgisard w 1177 roku, jak pisze historyk Steve Tibble, wypatrzyli sztandary Saladyna, pochylili kopie i zaszarżowali. Pod Hattin dziesięć lat później trzymali straż tylną, najniebezpieczniejsze miejsce; armia została zniszczona, a Saladyn kazał ściąć 230 wziętych do niewoli braci templariuszy. Ich mistrza, Gerarda de Ridefort, oszczędzono dla okupu. Pod Arsuf w 1191 roku Ryszard Lwie Serce powierzył templariuszom i joannitom czoło i tył maszerującej kolumny, a dzień zakończył się wyparciem armii Saladyna z pola. W piątek 13 października 1307 roku Filip IV Piękny kazał aresztować wszystkich templariuszy we Francji; papież ogłosił rozwiązanie zakonu 3 kwietnia 1312 roku, a ostatni wielki mistrz, Jakub de Molay, spłonął na stosie w 1314 roku.³⁷

Mit kontra fakty: pechowy piątek trzynastego tylko według niektórych legend wziął się z tamtych aresztowań, a zakon najpewniej nigdy nie był tak bogaty, jak sugeruje opowieść o jego skarbie.³⁸

Dlaczego to miejsce: Sława templariuszy jest ogromna, ale bierze się bardziej z ich upadku i legend niż ze służby w siodle, więc rozpoznawalność ma tu 4 punkty; dorobek zakończony klęską pod Hattin daje po 3 za dorobek bojowy i wpływ, co trzyma ich na 13. miejscu.

14 Katafrakci, III w. p.n.e. do XII w.

Pochodzenie

Opancerzona jazda armii irańskich, u Partów od II wieku p.n.e.

Okres

III w. p.n.e. do XII w.

Uzbrojenie

Koń i jeździec w łusce lub kolczudze; długa włócznia

Słynne akcje

Carrhae, 53 p.n.e.; klęska pod Tigranokertą, 69 p.n.e.

Dziedzictwo

Rzymska i bizantyjska ciężka jazda; brak żywej tradycji

Katafrakt był opancerzony od stóp do głów, podobnie jak jego koń, w łuskę lub kolczugę; jeździec szarżował z długą włócznią i walczył dalej długim mieczem. Partowie pokonali z pomocą takiej jazdy Seleucydów w II wieku p.n.e. Katafrakci nigdy nie byli jednym oddziałem, lecz rodzajem jazdy, przejmowanym przez kolejne armie przez ponad tysiąc lat.³⁹

Ich dorobek jest niejednoznaczny. Pod Carrhae w 53 roku p.n.e. partyjski wódz Surena, mając według szacunków 1000 katafraktów i 9000 do 10 000 łuczników konnych, zniszczył armię Krassusa, który dostał się do niewoli i zginął. Szesnaście lat wcześniej pod Tigranokertą Lukullus pobił króla Armenii Tigranesa, którego 55 000 jeźdźców obejmowało, według raportu samego Lukullusa, 17 000 zakutych w zbroje konników. Rzymski wódz posłał jazdę na ich skrzydła, a piechocie kazał bić w nogi i uda, jedyne nieosłonięte miejsca; opancerzona jazda uciekła w szeregi własnej piechoty. Bizancjum odrodziło ten rodzaj jazdy. X-wieczny podręcznik wojskowy, tak zwane Praecepta militaria, ustawiał szeroki klin złożony z nieco ponad 500 jeźdźców, w dwóch trzecich opancerzonych, jak podaje jedno ze współczesnych opracowań.⁴⁰

Dlaczego to miejsce: Wpływ na ciężką jazdę od Partii po Bizancjum jest duży, a sam rodzaj jazdy szeroko znany, ale klęski takie jak Tigranokerta mącą dorobek, tradycja nie przetrwała, a starożytne liczby są niepewne, więc żywa tradycja ma 2 punkty, a pewność źródeł 3. Remisują z Household Cavalry w sumie i w rozpoznawalności, a wyżej stawia ich wpływ.

Więcej: ciężka kontra lekka kawaleria ›

15 Household Cavalry, od 1660

Pochodzenie

Konna straż przyboczna Karola II, uznana za Life Guards w 1660

Okres

od 1660

Uzbrojenie

Wozy rozpoznawcze; konie do służby ceremonialnej

Słynne akcje

Waterloo, 1815; Falklandy, 1982

Dziedzictwo

Królewska warta konna przy Horse Guards

Household Cavalry wyrosła z konnej straży przybocznej Karola II, uznanej za The Life Guards po restauracji monarchii w 1660 roku. Dołączyły do niej dwa kolejne pułki: Royal Horse Guards, zwani Blues, wywodzący się z regimentu jazdy wystawionego przez Olivera Cromwella, oraz Royal Dragoons, sformowani w 1661 roku jako załoga Tangeru. Blues i Royals połączono w 1969 roku, a Life Guards oraz Blues and Royals są dziś dwoma najstarszymi rangą pułkami armii brytyjskiej.⁴¹

Ich wielkim dniem na polu bitwy było Waterloo, gdzie Life Guards, Blues i Royal Dragoons walczyli z wyróżnieniem; dragoni z Royals, wówczas w Brygadzie Unii, zdobyli orła francuskiego 105. pułku. Na Krymie Royals jechali w Ciężkiej Brygadzie. W 1982 roku dwa plutony Blues and Royals trafiły na Falklandy w wozach rozpoznawczych Scimitar i Scorpion, a bojowy Household Cavalry Regiment służył później w Iraku i Afganistanie.⁴²

Jej dzisiejsza sława jest jednak przede wszystkim ceremonialna. Household Cavalry Mounted Regiment, jeden z najbardziej znanych widoków Londynu, wciąż codziennie wystawia królewską wartę konną przy Horse Guards Parade, a zmiana warty wygląda niemal tak samo jak przed wiekami.⁴³

Dlaczego to miejsce: Rozpoznawalność i żywa tradycja są wysokie, ale jej dzisiejsza sława jest głównie ceremonialna, a własnych zwycięstw ma niewiele, więc dorobek bojowy i wpływ mają po 2 punkty; to trzyma ją na 15. miejscu. Remisuje w sumie z 1. Armią Konną Budionnego i zajmuje ostatnie miejsce dzięki rozpoznawalności.