Bitwa pod Omdurmanem 1898: karabiny i maximy nad Nilem

Żadna bitwa epoki imperiów nie pokazała dobitniej, co potrafi przemysłowa siła ognia. John P. Dunn nazywa Omdurman najczystszym przykładem starcia nauki z odwagą: dziesiątki tysięcy dzielnych ludzi z włóczniami, mieczami i starymi karabinami przeciw karabinom maszynowym, szybkostrzelnej artylerii i kanonierkom. W ciągu jednego przedpołudnia państwo założone przez Mahdiego zostało rozbite, a Sudan przeszedł pod panowanie brytyjskie.²

Tło: Mahdi i upadek Chartumu

W 1881 roku nauczyciel religijny z Dongoli, Muhammad Ahmad, ogłosił się Mahdim, prowadzonym przez Boga odnowicielem islamu, i powstał przeciw egipskiemu rządowi Sudanu. Britannica zauważa, że ruch wyrósł z szerokiego niezadowolenia i że ówcześni autorzy europejscy niesłusznie nazywali go buntem derwiszów. Jego zwolennicy, ansarzy, rozbijali kolejne armie egipskie i zdobywali nowoczesne karabiny i działa. W styczniu 1885 roku szturmem wzięli Chartum i zabili generała Charlesa Gordona, wysłanego, by ewakuować egipskie garnizony.³

Mahdi zmarł kilka miesięcy później, w czerwcu 1885 roku, a jego następca, kalif Abdallahi, przez trzynaście lat rządził państwem mahdystów z Omdurmanu, stolicy Mahdiego leżącej naprzeciw ruin Chartumu, po drugiej stronie Nilu. Britannica i Encyclopaedia Britannica z 1911 roku opisują, jak przesiedlał do miasta całe plemiona, by trzymać dolinę Nilu pod kontrolą.⁴

W 1896 roku rząd brytyjski wysłał w górę Nilu armię angielsko-egipską pod dowództwem Herberta Kitchenera, sirdara, czyli głównodowodzącego armii egipskiej. Britannica wskazuje strategiczny powód: nie dopuścić Francuzów do wód Nilu. Kitchener posuwał się powoli i metodycznie, budując za sobą przez pustynię linię kolejową, która dowoziła zaopatrzenie, i pobił armie mahdystów pod Dongolą w 1896 roku i nad Atbarą 8 kwietnia 1898 roku. Pod koniec sierpnia był gotów do ostatniego marszu na Omdurman.⁵

Armie i dowódcy

24 sierpnia 1898 roku Kitchener miał około 26 000 ludzi: dywizję brytyjską z dwiema brygadami i dywizję egipską z czterema. BritishBattles.com liczy 8200 żołnierzy brytyjskich i 17 600 egipskich i sudańskich, 44 działa i 20 karabinów maszynowych Maxim, a do tego dziesięć kanonierek na rzece z 36 kolejnymi działami i 24 maximami. Brytyjska piechota miała karabiny powtarzalne Lee-Metford; Dunn zauważa, że bataliony egipskie wciąż używały starszego, jednostrzałowego Martini-Henry.⁶

Przeciw nim kalif zebrał największą armię, jaką państwo mahdystów mogło wystawić. Szacunki się różnią: około 40 000 albo 60 000 w różnych miejscach Britanniki, około 50 000 według BritishBattles.com i od 35 000 do 52 000 według Dunna. Była to głównie piechota z mieczami i włóczniami, z pewną liczbą zdobycznych karabinów, kilkoma działami i niewielką jazdą. Dowodzili nią między innymi Osman Azrak, Ali Wad Helu i Jakub, zaufany zastępca kalify, którego dywizja szła pod wielką Czarną Chorągwią.⁷

Dunn pisze, że jedynym rozsądnym planem mahdystów byłoby porzucenie miasta i wojna partyzancka, ale mało kto odważył się to zaproponować, bo kalif wierzył, że jego armia pokona najeźdźców w otwartym polu.⁸

Noc przed bitwą

1 września kanonierki ostrzelały forty mahdystów na obu brzegach i zrobiły wyłom w murze Omdurmanu, a armia rozbiła obóz przy wsi El Egeiga, jakieś cztery mile na północ od miasta, za płotem z ciernistych krzewów, zaribą, i płytkimi okopami, w długim łuku opartym obydwoma końcami o rzekę. Po południu kawaleria obserwowała, jak armia kalify posuwa się przez równinę linią długą na mniej więcej cztery mile, a potem zatrzymuje się na noc.⁹

Brytyjczycy najbardziej bali się ataku nocnego. Churchill, który tam był, napisał, że było to największe niebezpieczeństwo grożące wyprawie, bo po ciemku karabiny mogłyby otworzyć ogień zaledwie z kilkuset jardów. Kanonierki przez całą noc przeczesywały pustynię reflektorami. Atak nie nadszedł.¹⁰

Przebieg bitwy

Pierwsze natarcie. Około 5.50 rano 2 września armia mahdystów wydała wielki okrzyk i jej linia ruszyła w stronę obozu. Około 15 000 ludzi pod Osmanem Azrakiem uderzyło frontalnie, a kalif i Jakub czekali z kolejnymi 15 000 za grzbietem Dżebel Surgham, gotowi przyłączyć się, jeśli natarcie się powiedzie. Baterie otworzyły ogień z około 3000 jardów, potem odezwały się maximy i salwy piechoty. Atakujących zatrzymano kilkaset jardów przed linią; Dunn zauważa, że nawet bataliony egipskie ze starymi karabinami zatrzymywały szarże na 500 jardach, poza skutecznym zasięgiem większości broni mahdystów.¹¹

Walka na wzgórzach Kerreri. Na północnym skrzydle silny oddział pod Alim Wad Helu i Osmanem Szejkiem ed-Dinem spadł na egipską kawalerię, Korpus Wielbłądów i artylerię konną na wzgórzach Kerreri. Powolny Korpus Wielbłądów wycofał się do obozu pod osłoną dział kanonierek, a kawaleria podpułkownika Broadwooda odciągnęła pościg daleko na północ, z dala od bitwy.¹²

Szarża 21. Ułanów. Około 8.00 natarcie było już odparte i Kitchener ruszył na południe ku Omdurmanowi, by zająć miasto, zanim zdążą się w nim bronić niedobitki kalify, wysyłając przodem 21. Pułk Ułanów. Widząc coś, co wyglądało na kilkuset ludzi, ułani zaszarżowali i natrafili na suche koryto, chor, pełne od 2000 do 2500 wojowników. Przebili się przez nich na drugą stronę. Churchill, przydzielony do pułku i piszący dla „Morning Post”, naliczył pięciu oficerów, 65 żołnierzy i 119 koni zabitych lub rannych z niespełna 400 w ciągu 120 sekund; Britannica ocenia straty na jedną piątą pułku. Dunn nazywa szarżę lekkomyślną i jedyną akcją tego dnia, w której armia angielsko-egipska znalazła się w prawdziwym niebezpieczeństwie.¹³

Punkt zwrotny: Macdonald na posterunku

Prawdziwy kryzys przyszedł na tyłach kolumny. Gdy brygady maszerowały ku miastu, odwód kalify wyszedł zza Dżebel Surgham i uderzył na brygadę Hectora Macdonalda, złożoną z batalionów sudańskich i egipskich. Macdonald rozwinął brygadę w linię frontem do nieprzyjaciela i wprowadził do akcji działa, a gdy na jego drugie skrzydło wróciła od wzgórz Kerreri fala Alego Wad Helu, obrócił część brygady jeszcze raz. Z pomocą nadszedł brytyjski pułk Lincolnshire i natarcia załamały się kilkaset jardów przed jego linią.¹⁴

BritishBattles.com odnotowuje, że sam Kitchener uznał za bohatera bitwy Macdonalda, a nie ułanów. Przed południem armia mahdystów była w pełnym odwrocie, a Kitchener, jak pisze Britannica, był rad, że wygrał w otwartym polu i uniknął kosztownych walk ulicznych w mieście.¹⁵

Rachunek strat

Liczby pokazują, jak jednostronny był to dzień. BritishBattles.com podaje straty armii angielsko-egipskiej na 20 oficerów i 462 żołnierzy zabitych i rannych, Dunn na 48 zabitych i 434 rannych, a Britannica na około 500 ludzi. Po stronie mahdystów BritishBattles.com liczy około 9700 zabitych, może 12 000 rannych i około 5000 jeńców; Britannica podaje około 10 000 zabitych, 10 000 rannych i 5000 wziętych do niewoli.¹⁶

Następstwa

Kitchener wkroczył do Omdurmanu tego samego popołudnia przez wyłomy, które ostrzał zrobił w murach. Kalif już uciekł, a większość jego pobitych ludzi przeszła obok miasta, kierując się do domów. Uwolniono kilkudziesięciu europejskich jeńców mahdystów, a zdobytą Czarną Chorągiew posłano królowej Wiktorii. Ostrzał uszkodził kopułę grobowca Mahdiego, wielkiej świątyni miasta, w którą celowały brytyjskie działa. 4 września Kitchener przeprawił się do Chartumu i odprawił nabożeństwo za Gordona w pobliżu miejsca jego śmierci.¹⁷

Kitchener nie mógł od razu ścigać kalify. W ciągu kilku dni popłynął w górę Nilu do Faszody, gdzie niewielka wyprawa francuska wywiesiła swoją flagę, i nastąpiło napięte starcie dyplomatyczne, zakończone dopiero, gdy Francja zrezygnowała z roszczeń. Britannica zauważa, że kryzys rozwiązano pokojowo, a stosunki obu państw potem się poprawiły, co w końcu doprowadziło do Entente Cordiale z 1904 roku. Churchill poświęcił incydentowi w Faszodzie cały rozdział swojej książki.¹⁸

Na mocy umowy o kondominium ze stycznia 1899 roku Sudan stał się w praktyce brytyjskim protektoratem pod nominalnie wspólnymi rządami z Egiptem, ku niezadowoleniu wielu Egipcjan i Sudańczyków. Kalif utrzymywał się z topniejącą armią do listopada 1899 roku, kiedy zginął pod Umm Diwajkarat; National Army Museum zauważa, że po Omdurmanie Sudan został szybko podporządkowany.¹⁹ › 2 września w historii wojskowości

Dziedzictwo i pamięć

Dla Wielkiej Brytanii Omdurman był pomstą za Gordona i uczynił Kitchenera bohaterem narodowym; Britannica śledzi jego dalszą drogę, do dowództwa w Afryce Południowej i do Ministerstwa Wojny w 1914 roku. Dla młodego Churchilla kampania stała się tematem książki „The River War”, wydanej w 1899 roku, obszernej i miejscami krytycznej relacji z podboju. Dla Sudańczyków był to dzień ogromnych strat. National Army Museum, zapowiadając wykład historyka Petera Harta o bitwie, mówi o odwadze mahdystów i o nietrwałości pokoju, który przyszedł potem.²⁰

Historycy wciąż traktują tę bitwę jako klasyczny przykład przepaści między mocarstwami przemysłowymi a ludami, które podbijały. Britannica przypisuje wynik w dużej mierze przewadze technicznej, artylerii, karabinom maszynowym i zmasowanemu ogniowi karabinowemu przeciw natarciu frontalnemu, a Dunn nazywa bitwę pokazem tego, jak industrializacja zmieniła wojnę.²¹ › Bitwa pod Isandlwaną, 1879