19 lipca w historii wojskowości: bitwa pod Kliszowem, 1702

19 lipca 1702 · 324 lata temu

Król ściga króla

Według Waldemara Kowalskiego z Polskiej Agencji Prasowej król Polski August II walczył ze Szwecją w wielkiej wojnie północnej jako elektor saski, u boku Rosji, Brandenburgii i Danii, podczas gdy sama Rzeczpospolita formalnie zachowywała neutralność aż do 1704 roku. Według Kowalskiego Karol zażądał detronizacji Augusta już w 1701 roku, a według Korzona zapowiedział ją ponownie w drodze na Warszawę. W maju 1702 roku Szwedzi bez walki weszli do Warszawy, gdzie, jak pisze Bain, Karol zażądał zwołania sejmu, który miałby zdetronizować Augusta.¹

Według R. Nisbeta Baina najlepszy generał Augusta, Flemming, dostrzegł szansę w nielicznej armii Karola i namawiał króla, by uderzył, zanim nadejdą do niej posiłki; armia saska wyszła z Krakowa i rozbiła obóz pod Kliszowem, gdzie dołączyło do niej wojsko polskie hetmana wielkiego Lubomirskiego. Zmęczone oddziały Mörnera dotarły do obozu szwedzkiego dopiero wieczorem w przeddzień bitwy.²

Liczby są różne. Tadeusz Korzon przypisuje Augustowi 21 tysięcy ludzi, w tym około 11 tysięcy Sasów, a do tego Polaków, Tatarów i Wołochów. Bain podaje 19 tysięcy Sasów i około 6 tysięcy Polaków. Kowalski szacuje armię Augusta na 18-20 tysięcy, w tym 3 tysiące Polaków Lubomirskiego, a według innych szacunków 6,5 tysiąca. Relacja szwedzka zamieszczona w dziele szambelana Karola, Gustavusa Adlerfelda, ocenia samo wojsko koronne na 12 tysięcy. Szwedów Adlerfeld i Kowalski liczą na 12 tysięcy, a Bain na około 10 tysięcy.³

Między bagnami

Korzon, Kowalski i niemiecki biograf księcia Holstein-Gottorp datują bitwę na 19 lipca 1702 roku. Relacja u Adlerfelda i katalog szwedzkiego Muzeum Armii podają 9 lipca. Obie daty dzieli dziesięć dni: według historyka Jürgena Beyera kalendarz obowiązujący w Szwecji w latach 1700-1712 wyprzedzał juliański o jeden dzień, a za gregoriańskim pozostawał o dziesięć dni.⁴

Około szóstej rano armia szwedzka stała już pod bronią, po czym przeszła przez lasy w stronę obozu sprzymierzonych. Pozycja była silna: od czoła osłaniały ją bagna, za obozem półkolem ciągnęło się trzęsawisko, a działa na wzniesieniu panowały nad podejściami. Zamiast uderzyć wprost, Karol skręcił z armią w lewo, ku wyżej położonemu terenowi bez bagien, i sprzymierzeni musieli przesunąć własny szyk.⁵

Walka zaczęła się około drugiej po południu. Według relacji u Adlerfelda książę, szykując się do natarcia, został trafiony w korpus pociskiem z falkonetu, przeniesiono go do pobliskiej chaty i zmarł kilka godzin później. U Baina zostaje śmiertelnie ranny w chwili, gdy Karol dał sygnał do ataku. Korzon pisze, że padł trupem od pierwszego wystrzału z armaty, którą wycelował M. Kątski.⁶

Jazda Lubomirskiego stała na prawym skrzydle sprzymierzonych. Kowalski opisuje dwie nieudane szarże husarii i pancernych; druga, w sile czterech chorągwi husarskich i sześciu pancernych, czyli według różnych szacunków od 380 do 580 jeźdźców, natrafiła na silny ogień Szwedów i padło kilkudziesięciu Polaków, wśród nich dowodzący atakiem porucznik Jan Krosnowski. W relacji szwedzkiej Polacy wytrzymali dwa uderzenia, ale nie trzecie. Bain pisze, że pikinierzy rozstawieni między szwedzkimi szwadronami zatrzymali kopijników, a ci wytrzymali jedną salwę i odjechali galopem. U Korzona Lubomirski szarżuje na czele jednej chorągwi husarskiej, a potem każe się wycofać. W relacji szwedzkiej Polacy uciekają przez wieś Kije, u Kowalskiego wycofują się do niej.⁷

Korzon pisze o hetmanie, że „przysługując się Sapiehom, powinowatym swoim, opuścił zdradziecko pole bitwy z całem wojskiem polskiem”. Bain podaje, że Lubomirski tłumaczył się potem pogłoską, jakoby Karol i August spiskowali razem na zgubę Polski. Według Kowalskiego sam hetman winił szwedzkie przeszkody, zły rekonesans i ogień nieprzyjaciela, a historyk Radosław Sikora dowodzi, że husarię zatrzymały drewniane czośniki, a nie ogień muszkietów.⁸

Gdy Polacy zeszli z pola, Szwedzi uderzyli na saskie prawe skrzydło, gdzie dwukrotnie raniony został generał Augusta Flemming. Na drugim skrzydle saskie lewe skrzydło natarło na szwedzkie prawe od czoła, z flanki i od tyłu, ale jazda szwedzka wytrzymała i w końcu zepchnęła saską jazdę w trzęsawisko za obozem. Relacja u Adlerfelda mówi, że wielu tam utonęło, a reszta ocalała tylko dzięki wielkiej suszy. Według relacji piechota szwedzka rozbiła w centrum piechotę saską. Bain pisze, że Karol posłał tam szwadrony jazdy na pomoc ciężko walczącej piechocie i że o wpół do piątej było po bitwie; relacja mówi o czterech godzinach walki, po których o szóstej wieczorem Karol wjechał do obozu sprzymierzonych przy dźwiękach kotłów i trąb.⁹

Głosy spod Kliszowa

Jedna z polskich relacji o drugiej szarży, przytoczona przez Kowalskiego, skarży się: „na samą piechotę skoczyć kazano, prowadząc z gołymi brzuchami kawalerię naszą, jak na jatki”. Kowalski dodaje, że nazwę Kije wykorzystywano później w satyrze: „Woleli swój grzbiet uchylić pod Kije/ Niżeli kruszyć o Szwedów kopije”.¹⁰

Kilka dni po bitwie Karol pisał do młodszej siostry, w angielskiej wersji Baina: „I hope that our Lord may comfort you all in this exceeding great sorrow of ours, and especially sister Hedwig [the widow], that she may not fret herself too sorely over this calamity” („Mam nadzieję, że nasz Pan pocieszy was wszystkich w tym ogromnym smutku, a zwłaszcza siostrę Jadwigę [wdowę], by nie zadręczała się zbytnio tym nieszczęściem”, przekład nasz). Według relacji u Adlerfelda tego wieczoru odśpiewano w obozie Te Deum, a ciało księcia zabalsamowano i później przewieziono do Holsztynu.¹¹

Bilans strat

Relacja szwedzka u Adlerfelda podaje 300 zabitych i 800 rannych Szwedów, przy czym najbardziej ucierpiała gwardia piesza. Straty nieprzyjaciela ocenia na blisko 2 tysiące zabitych i rannych oraz 1700 jeńców, a przypis w wydaniu angielskim dodaje, że Pufendorf liczył 4 tysiące zabitych i 2 tysiące wziętych do niewoli Sasów, nie licząc Polaków. Bain pisze, że nieprzyjaciel stracił 3300 zabitych i rannych, „the Swedes about 2000” („Szwedzi około 2000”, przekład nasz).¹²

Sasi stracili artylerię i tabory. Relacja wymienia 48 dział znalezionych w obozie, a Kowalski 48 dział oraz 36 chorągwi i sztandarów królewskich. Według relacji w błocie za obozem Szwedzi znaleźli ekwipaż Augusta z mułami, srebrem stołowym i kasą wojskową. Szwedzkie Muzeum Armii przechowuje do dziś instrument perkusyjny, pukę, której karta katalogowa głosi: „Erövrad i slaget vid Klissow 1702” („Zdobyta w bitwie pod Klissow 1702”, przekład nasz).¹³

Droga na Kraków

Według relacji August cofnął się przez Pińczów na drogę do Krakowa, a Polacy skierowali się do Sandomierza. Korzon pisze, że August uciekł do Krakowa, ale nie odważył się go bronić i ruszył dalej do Sandomierza. Według Korzona Karol opanował Kraków 10 sierpnia „śmiałym fortelem”; u Baina Karol stanął pod miastem trzy tygodnie po bitwie.¹⁴

U Baina Karol i Stenbock podeszli pod bramę z 300 ludźmi, a gdy komendant pertraktował, Karol zawołał „Ouvrez la porte!” („Otwórzcie bramę!”, przekład nasz); Szwedzi wpadli przez bramę i załoga się poddała. U Adlerfelda nierozpoznany Karol rozkazał gubernatorowi po francusku otworzyć, „Ouvre la porte”, a gdy nie dostał odpowiedzi, kazał zaatakować i wyważyć bramy.¹⁵

Bain uznał, że „The honour of the victory of Klissov belongs entirely to Charles XII” („Zasługa zwycięstwa pod Kliszowem należy w całości do Karola XII”, przekład nasz), bo taktyka była dziełem samego króla. Kowalski pisze, że udział husarii pod Kliszowem uważa się za ostatnie jej użycie w walce. Jej wielkie zwycięstwa opisujemy w artykule Najsłynniejsze bitwy husarii.¹⁶