20 lipca w historii wojskowości: zamach na Hitlera, 1944

Latem 1944 roku sieć oficerów i cywilów od miesięcy przygotowywała zabicie Hitlera i przejęcie władzy. Pułkownik Claus Schenk Graf von Stauffenberg, szef sztabu dowódcy Armii Rezerwowej, miał dostęp do narad sytuacyjnych u Hitlera i na początku lipca postanowił sam podłożyć bombę.¹

20 lipca wniósł ją do Wilczego Szańca (Wolfsschanze), kwatery Hitlera w lesie pod Rastenburgiem w Prusach Wschodnich. Miejsce to leży w Gierłoży pod dzisiejszym Kętrzynem.²

Podczas południowej narady Stauffenberg zostawił teczkę z bombą w pobliżu Hitlera i pod pretekstem wyszedł z sali. Ładunek wybuchł około 12.42, tuż przed 13.00, w pomieszczeniu, w którym przebywały 24 osoby. Cztery z nich zginęły, ale Hitler przeżył lekko ranny.³

Nieudany zamach stanu

Spiskowcy zamierzali po śmierci Hitlera przejąć władzę za pomocą planu „Walküre”, istniejącego planu użycia Armii Rezerwowej na wypadek zagrożenia. Stauffenberg poleciał z powrotem do Berlina w przekonaniu, że mu się udało, ale po południu rozeszła się wiadomość, że Hitler żyje, i wielu oficerów zachowało się wyczekująco.⁴

Wieczorem oddziały wierne reżimowi otoczyły Bendlerblock, gmach wojskowy, w którym mieściła się centrala zamachu stanu. Tej samej nocy Stauffenberga, jego adiutanta Wernera von Haeftena, Albrechta Rittera Mertza von Quirnheima i Friedricha Olbrichta rozstrzelano na dziedzińcu. Zginął tam też Ludwig Beck.⁵

W następnych dniach gestapo przeprowadziło fale aresztowań, a rodziny spiskowców internowano. Oskarżonych sądził Trybunał Ludowy, a setki ludzi stracono.⁶

Dwie floty, jedno morze

Lissa, po chorwacku Vis, to adriatycka wyspa, którą Treccani umiejscawia w dzisiejszej Chorwacji. Latem 1866 roku Włochy i Austria prowadziły wojnę; według Hrvatskiej enciklopedii Włochy stanęły po stronie Prus, a habsburskie ziemie na wybrzeżu chorwackim miały dla nich znaczenie strategiczne.⁷

Obie strony miały młode floty pancerne. Włochy dysponowały dwunastoma pancernikami. Austria miała ich siedem. Treccani określa flotę włoską jako liczniejszą i lepiej uzbrojoną. Wilson liczy po stronie włoskiej 276 dział gwintowanych wobec 121 po austriackiej, przy czterokrotnie większej masie pocisków.⁸

Tegetthoff, urodzony w 1827 roku w Marburgu (Mariborze), wsławił się w 1864 roku w starciu z eskadrą duńską pod Helgolandem. Aby nadrobić słabość swoich dział, ćwiczył załogi do walki z bliska i do używania okrętów jak taranów. Wilson pisze, że marynarze austriaccy byli Włochami lub Dalmatyńczykami, w tym 800 ludzi z samej Wenecji; Hrvatska enciklopedija podaje, że z 7871 marynarzy na okrętach habsburskich około 5000 miało pochodzić z ziem chorwackich.⁹

Dwa dni pod Vis

Flota Persana przypłynęła pod Vis 18 lipca, by zdobyć wyspę. Jego pancerniki ostrzeliwały forty w Komižy (Comisie) i przy głównym porcie, a drewniane fregaty skierowano przeciw innej zatoce; nazajutrz atak ponowiono, ale wyspa się utrzymała.¹⁰

Tegetthoff stał z flotą na redzie Fasany pod Polą. 19 lipca, gdy dowiedział się o wznowieniu ataku, postanowił wyjść w morze. Wilson pisze, że w nocy 19 lipca Persano zapytał swoich kapitanów, co zrobią, jeśli pojawi się Tegetthoff, a ci odpowiedzieli, że zatopią go taranami.¹¹

„Zatopić go”

Według opisu Wilsona Austriacy nadciągali w szyku klinowym: siedem pancerników z przodu, z okrętem flagowym Erzherzog Ferdinand Max na czele klina, a za nimi okręty drewniane. O 10.35 Tegetthoff podniósł sygnał „Panzerschiffe den Feind anrennen und zum Sinken bringen”, czyli „Pancerniki uderzyć na wroga i zatopić go” (przekład nasz). Według Clowesa przygotowano jeszcze sygnał „Muss Sieg von Lissa werden” („To musi być zwycięstwo pod Lissą”, przekład nasz), ale floty zwarły się, zanim zdążono go podnieść.¹²

Persano ustawił swoje pancerniki w jednej kolumnie torowej. Tuż przed starciem przeszedł z okrętu flagowego Re d'Italia na taranowiec Affondatore, a jego kapitanowie nie zostali o tym powiadomieni. Zatrzymanie Re d'Italia na czas przesiadki otworzyło w szyku szeroką lukę, przez którą przeszli Austriacy.¹³

Według Clowesa włoski Principe di Carignano otworzył ogień o 10.43. W walce zginął Heinrich von Moll, dowódca austriackiego pancernika Drache. Clowes zalicza go do ofiar pierwszych włoskich strzałów.¹⁴

Zatonięcie Re d'Italia

Bitwa rozpadła się na chaotyczne starcia w gęstym dymie. Kilka austriackich pancerników otoczyło Re d'Italia, który miał uszkodzony ster i nie mógł już manewrować. Ferdinand Max staranował go z prędkością jedenastu i pół węzła, a włoski okręt przechylił się, zakołysał z powrotem i zatonął. Clowes podaje, że zatonął o 11.20, 37 minut po rozpoczęciu bitwy.¹⁵

Tegetthoff kazał spuścić łodzie, by ratować rozbitków, ale włoskie okręty zaatakowały i odpędziły ratujących.¹⁶

Pancernik Palestro zapalił się, według Clowesa od pocisku, i wycofał się z walki w płomieniach. Jego dowódca, Alfredo Cappellini, odmówił opuszczenia okrętu, choć proponowano mu łodzie dla załogi. W angielskiej wersji Clowesa jego słowa brzmią: „Those who wish to go, may go […] for my part, I remain” („Kto chce odejść, niech odejdzie […] ja zostaję”, przekład nasz). Wilson oddaje to jako „Whoever likes can go, but as for me, I stay” („Kto chce, może iść, ale ja zostaję”, przekład nasz). Około 14.30 ogień dotarł do amunicji przygotowanej dla dział i okręt wyleciał w powietrze na oczach obu flot. Wilson liczy 19 ocalałych z 230 ludzi, Clowes jednego oficera i 19 marynarzy z 250.¹⁷

Straty

Treccani podaje, że Włosi stracili ponad 600 ludzi i dwa pancerniki. Wilson liczy około 620 zabitych i 161 rannych Włochów, wliczając poległych podczas ataków na wyspę. Clowes pisze, że z 600 ludzi na Re d'Italia uratowano 168; według Wilsona uratowano 166, a 400 zginęło.¹⁸

Według Wilsona Austriacy stracili 38 zabitych i 138 rannych, a najbardziej ucierpiał drewniany okręt liniowy Kaiser, który staranował włoski pancernik Re di Portogallo. Affondatore zatonął kilka dni później w porcie w Ankonie; Clowes datuje to na 6 sierpnia; zarówno on („podobno”), jak i Wilson („prawdopodobnie”) łączą to z uszkodzeniami odniesionymi w bitwie.¹⁹

Werdykty

Wilson pisze, że we Włoszech początkowo głoszono, iż flota odniosła wielkie zwycięstwo. Persano stanął przed sądem i uznano go za odpowiedzialnego za klęskę. Według Clowesa 29 stycznia 1867 roku uniewinniono go od zarzutu tchórzostwa i zdrady, ale 15 kwietnia uznano za winnego niedbalstwa i nieudolności. Wilson podaje, że sądził go Senat, który skazał go także za niewykonanie rozkazów. Obaj piszą, że pozbawiono go stopnia. Tegetthoff został awansowany na wiceadmirała.²⁰

Hrvatska enciklopedija ocenia, że bitwa nie miała bezpośredniego wpływu na wynik wojny, ale jako pierwsza wielka bitwa morska okrętów pancernych wpłynęła na taktykę morską. Clowes nazywa Lissę pierwszą bitwą flot pancernych na pełnym morzu. Według ÖBL zwycięstwo dało Austrii panowanie na Adriatyku, ważne ze względu na wybrzeże dalmatyńskie.²¹

Wilson, pisząc w 1896 roku, zauważył, że taran zatopił tego dnia tylko jeden okręt, i przytoczył słowa admirała Page’a: „In spite of the power of the ram, the gun is still the principal and dominating weapon of naval war” („Mimo siły tarana działo pozostaje główną i rozstrzygającą bronią wojny morskiej”, przekład nasz).²²