Bitwa pod Czarnym Ostrowem 1657: koniec polskiej wyprawy Rakoczego

Tło: korona na wyciągnięcie ręki

W 1657 roku Rzeczpospolita od dwóch lat prowadziła wojnę ze Szwecją. Najazd szwedzki z 1655 roku, zapamiętany jako potop, został częściowo odparty, ale w oczach wrogów Polska wciąż wyglądała na gotową do upadku. History of Transylvania Węgierskiej Akademii Nauk wylicza, co widzieli: wojska Karola X Gustawa głęboko w kraju, armie cara znów w natarciu, bunty kozackie i chłopskie na dużej części ziem Rzeczypospolitej.²

Szwecja szukała sojuszników, którzy pomogliby dokończyć dzieła. Jednym z nich był Jerzy II Rakoczy, książę Siedmiogrodu, lennik sułtana. Na mocy traktatu w Radnot z 6 grudnia 1656 roku on i Karol Gustaw uzgodnili rozbiór Rzeczypospolitej: Rakoczy miał dostać polską koronę i mocno okrojone królestwo, sięgające po linię przez Warszawę. Britannica zauważa, że wyruszył na wojnę wbrew Turkom, zwierzchnikom Siedmiogrodu.³

Współczesnym, przekonuje History of Transylvania, przedsięwzięcie wydawało się całkiem naturalne. Polska była dla księstwa bramą handlową na uprzemysłowiony Zachód, a armia szła tymi samymi drogami co handel. Rakoczy chciał też poszerzyć swoją władzę osobistą i już planował rozprawę z Habsburgami na Węgrzech.⁴

Siły i dowódcy

Rakoczy przekroczył Karpaty w styczniu 1657 roku. History of Transylvania daje mu około 13 tysięcy Siedmiogrodzian, do których w Polsce mieli dołączyć około 20 tysięcy Kozaków i 6 tysięcy żołnierzy z Mołdawii i Wołoszczyzny; Muzeum Historii Polski potwierdza korpusy mołdawskie i wołoskie oraz oddziały kozackie przysłane przez Bohdana Chmielnickiego. Pamiętnikarz Jan Chryzostom Pasek, który walczył przeciw niemu, drwił o czterdziestu tysiącach Węgrów z Multanami i drugie tyle Kozaków; to jego literacka przesada, a nie rachunek.⁵

Naprzeciw niego stanęły polskie wojska pod trzema wodzami: Potockim, Czarnieckim, którego wojna szarpana zdążyła już wymęczyć Szwedów, i Lubomirskim, marszałkiem wielkim koronnym. Leksykon bitew polskich przygotowany przez historyków Uniwersytetu Jagiellońskiego wymienia Czarnieckiego, Lubomirskiego i hetmana wielkiego litewskiego Pawła Sapiehę. Polska mogła też liczyć na swoich ówczesnych sojuszników, Tatarów krymskich.⁶ › Stefan Czarniecki

Kampania krok po kroku

Od Lwowa do Warszawy

Rakoczy nie zdobył Lwowa, potem złupił Małopolskę, pustosząc miasta i zamki, między innymi Duklę, Lesko i Odrzykoń, i ruszył na północ, by połączyć się ze Szwedami. Razem z Karolem Gustawem zdobył Brześć, gdzie Siedmiogrodzianie zostawili załogę, a następnie wkroczył do Warszawy.⁷

Potem wojna obróciła się przeciw niemu. W czerwcu Dania wypowiedziała Szwecji wojnę i Karol Gustaw pospieszył na zachód, zostawiając Rakoczego samego. W tym samym czasie cesarz Leopold I posłał Polakom posiłki, które obległy Kraków, gdzie w załodze byli także Siedmiogrodzianie. Ludność polska, jak zaznacza History of Transylvania, podjęła skuteczny opór i bez przerwy nękała najeźdźców.⁸

Lubomirski uderza na Siedmiogród

Decydujący cios przyszedł z nieoczekiwanej strony. Gdy Rakoczy był głęboko w Polsce, marszałek poprowadził własne wojsko przez góry do samego Siedmiogrodu. Pasek opisuje, jak palił i pustoszył wszystko po drodze, a od matki Rakoczego wziął wielki okup. Książę nie mógł zostawić własnego kraju bez obrony. Porzucił Warszawę i skręcił na południowy wschód, ku domowi, a polskie oddziały zaciskały wokół niego pierścień.⁹

Czarny Ostrów, 20 lipca 1657

Armia Rakoczego zatrzymała się wśród błot pod Czarnym Ostrowem nad Bohem na Podolu. Historyk Ludwik Kubala, idąc za diariuszem kapelana Czarnieckiego, księdza Adriana Pikarskiego, pisze, że polska straż przednia pod wodzą Machowskiego i księcia Dymitra Wiśniowieckiego ruszyła tam za nią w pogoń 20 lipca i wybiła wielu ciurów; Leszek Szymowski także datuje rozstrzygającą bitwę pod Czarnym Ostrowem na 20 lipca. Pozostałe źródła niewiele mówią o samej walce; zgadzają się co do wyniku. Pokonany książę cofnął się z resztkami armii do pobliskiego Międzyboża, gdzie znalazł się w okrążeniu; według Kubali porzucił tabory i wymaszerował jeszcze tej samej nocy. Leksykon opisuje te wydarzenia jako oblężenie, w którym Siedmiogrodzian otoczyły wojska polsko-litewskie.¹⁰

Punkt zwrotny: kapitulacja

Żeby ratować siebie i resztę wojska, Rakoczy zaproponował kapitulację Czarnieckiemu i Lubomirskiemu. Źródła datują ją różnie: na 22 lipca History of Transylvania, na 23 lipca leksykon i na 24 lipca Muzeum Historii Polski; według Kubali warunki ułożono 22 lipca w obozie pod Czarnym Ostrowem, a obie strony zaprzysięgły je 23 lipca. Obiecał wycofać załogi z Krakowa i Brześcia, zerwać sojusz ze Szwecją, opuścić Rzeczpospolitą i zapłacić 1,2 miliona odszkodowania, w złotych według polskiego muzeum, a we florenach według źródła węgierskiego. Muzeum Wojska Polskiego dodaje, że dowódcy mieli dostać około 2 milionów, a wojsko kolejny milion; według leksykonu zobowiązał się też oddać wszystkie łupy zagrabione w Polsce.¹¹

Jako zastaw okupu musiał zostawić szlacheckich zakładników. Pasek, piszący po latach, opisuje, jak w Łańcucie najpierw pili wino i jadali na srebrze, a gdy okupu nie było widać, rąbali drwa do kuchni i w nędzy dokonali żywota.¹²

Następstwa: Tatarzy i koniec armii

Rakoczy kupił swojej armii wolność, ale nie na długo. W drodze do domu napadli ją Tatarzy krymscy, którzy, jak podaje Muzeum Historii Polski, nie znali postanowień kapitulacji; Britannica pisze, że to sami Turcy kazali swoim tatarskim lennikom wyprzeć Siedmiogrodzian z Polski. History of Transylvania opisuje armię jako wyczerpaną: z pierwotnych 13 tysięcy zdolnych do walki zostało tylko 3 do 4 tysięcy. Tatarzy najpierw nałożyli na nich okup, a potem wzięli do niewoli całe wojsko, według polskiego muzeum około 11 tysięcy ludzi, wśród nich dowódcę Jánosa Keményego, przyszłego księcia Siedmiogrodu.¹³

Dwa polskie muzea różnią się co do losu samego Rakoczego: według Muzeum Historii Polski uciekł, według Muzeum Wojska Polskiego Tatarzy wzięli go do niewoli. History of Transylvania potwierdza pierwszą wersję: książę zostawił armię Keményemu, zanim uderzyli Tatarzy, i z eskortą około 300 jeźdźców pojechał do domu, docierając na początku sierpnia do Ecsed. Utratę armii nazywa największą klęską Siedmiogrodu od czasów Mohácsu.¹⁴

Jej ocena księcia jest surowa. Był wychowany i wykształcony do rządzenia, pisze, a jednak kampania pokazała, że brakowało mu wiedzy wojskowej i pełnego poczucia odpowiedzialności, a po klęsce wydawał się sparaliżowany wstrząsem.¹⁵

Dziedzictwo i pamięć

Dla Siedmiogrodu kampania była początkiem długiego upadku. Źródła różnią się w szczegółach końca Rakoczego: według Britanniki sejm złożył go z tronu na rozkaz Turków w 1657 roku, według History of Transylvania został zmuszony do abdykacji w marcu 1659 roku. Zgodnie podają, że walczył o odzyskanie tronu i w maju 1660 roku został śmiertelnie ranny w bitwie z Turkami, pod Gyalu lub Szászfenes, jak nazywają to miejsce oba źródła; zmarł w Várad 7 czerwca. Britannica podsumowuje jego rządy: jego polityka zagraniczna przywróciła turecką hegemonię nad Siedmiogrodem.¹⁶

Rzeczpospolitej Czarny Ostrów odebrał najgroźniejszego sojusznika Szwecji w chwili, gdy Karola Gustawa wiązała nowa wojna z Danią. Leszek Szymowski w „Rzeczpospolitej” nazywa go decydującą bitwą kampanii przeciw Rakoczemu i szczytowym momentem Lubomirskiego, magnata, który później obrócił swoje wojska przeciw własnemu królowi.¹⁷

Dla Czarnieckiego był to kolejny sukces wojny szarpanej, którą prowadził zarówno przeciw Szwedom, jak i przeciw Rakoczemu. Rok później dowodził polskimi oddziałami w sojuszniczej wyprawie na ratunek Danii, a jego przeprawa na wyspę Als w grudniu 1658 roku to epizod, który upamiętnia polski hymn narodowy.¹⁸ › Oblężenie Koldyngi, 1658

To Pasek nadał całej historii trwały polski obraz. Kpił z księcia, który przyszedł do Polski „na czosnek”, a wrócił do domu w bardzo małym poczcie, zostawiwszy armię i zakładników; Rakoczy, pisał, gdzie się nie obrócił we własnym kraju, słyszał tylko płacz i przekleństwa synów, mężów i braci tych, których stracił na polskiej wojnie.¹⁹