Bitwa pod Filipowem 1656: porażka Gosiewskiego na granicy Prus

Dwa tygodnie wcześniej hetman litewski odniósł pod Prostkami największe zwycięstwo w swojej karierze i wziął do niewoli księcia. Teraz, w październikowe popołudnie, pod wsią na pruskiej granicy wystarczyło kilka szwedzkich strzałów armatnich, by jego wojsko odpłynęło na północ, a książę jeszcze tej samej nocy był wolny.²

Tło: potop i Prusy Książęce

W 1655 roku Karol X Gustaw najechał Rzeczpospolitą Obojga Narodów i zaczął wojnę, którą Polacy pamiętają jako potop. Prusy Książęce były lennem Korony, ale ich książę, elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm, związał się ze Szwecją. W 1656 roku zobowiązał się wobec Karola X Gustawa traktatem, a jego wojska walczyły u boku Szwedów w trzydniowej bitwie pod Warszawą pod koniec lipca.³ › Wojny Rzeczypospolitej Obojga Narodów

Rzeczpospolita odpowiedziała jesienią 1656 roku wyprawą do Prus Książęcych. Prowadził ją hetman polny litewski Wincenty Gosiewski z dywizją litewską, częścią wojsk polskich i posiłkującymi Tatarami. Ilu miał ludzi, pozostaje sporne. Andrzej Rachuba przytacza trzy szacunki: 12 do 15 tysięcy koni według Wiesława Majewskiego, około 11 tysięcy według Jana Wimmera i tylko około 8 tysięcy według Sławomira Augusiewicza, którego wyliczenia uznaje za najbardziej przekonujące.⁴

Prostki i zagon tatarski

8 października 1656 roku Gosiewski pobił pod Prostkami, niedaleko Ełku, wojska brandenbursko-szwedzkie hrabiego Georga Friedricha von Waldecka i księcia Bogusława Radziwiłła. Radziwiłł, magnat litewski, który przeszedł na stronę Szwedów, dostał się w ręce Tatarów.⁵

Potem Tatarzy rozlali się po południowych Prusach Książęcych. Diariusz Stenbocka, pisany, gdy jego armia kilka dni później szła przez spustoszone wsie, opisuje spalone zagrody i trupy przy drodze. Zagon zapisał się na trwałe w mazurskiej pamięci, choć Augusiewicz dowodzi, że wiele z późniejszej tradycji o jego rozmiarach to legenda.⁶

Armie i dowódcy

Po stronie Rzeczypospolitej stał Wincenty Gosiewski, hetman polny litewski i podskarbi wielki litewski.⁷

Przeciw niemu ruszył feldmarszałek Gustav Otto Stenbock z korpusem szwedzkim, do którego w Giżycku (wówczas Lötzen) dołączyły wojska brandenburskie zebrane po Prostkach przez Waldecka.⁸

Armie były podobnej wielkości. Jerzy Ronikier w leksykonie bitew polskich podaje około 8500 Litwinów wobec około 9000 Szwedów i Brandenburczyków. Szwedzka relacja z bitwy mówi, że według jeńców Gosiewski miał 7000 Litwinów i Polaków, a diariusz Stenbocka podaje 7 lub 8 tysięcy.⁹

Szwedzki szyk znamy z objaśnień na rycinie i z dokumentów wydanych przez Augusiewicza. Straż przednią jazdy szwedzkiej i brandenburskiej prowadzili landgraf Fryderyk z Hessen-Homburg i brandenburski pułkownik Joachim Ernst von Görtzke, lewe skrzydło pierwsze wyszło z lasu, a prawe, pod Filipem, palatynem z Sulzbach, utknęło na złych leśnych drogach.¹⁰

Dołączony do szwedzkiej relacji wykaz armii litewskiej liczy dwanaście pułków i 118 chorągwi. Rachuba uważa tę liczbę za mocno przesadzoną i sądzi, że wykaz może opisywać Prostki, a nie Filipów; Augusiewicz podziela tę wątpliwość i zauważa na przykład, że polskie źródła dają Gabrielowi Wojniłłowiczowi 15 chorągwi, a wykaz 22.¹¹

Gosiewski zwleka

Po Prostkach Gosiewski marudził w Prusach bez wyraźnego celu i tracił czas. Rachuba, streszczając pracę Augusiewicza, nie owija w bawełnę: hetman popełnił poważny błąd operacyjny. Pokłócił się z Tatarami o cennego jeńca Radziwiłła, a Tatarzy go opuścili, a za nimi oddziały polskie i część litewskich.¹²

Szwedzka relacja usłyszała tę samą historię od jeńców: Tatarzy poróżnili się z Polakami, bo kazano im oddać Radziwiłła, i poszli własną drogą. Augusiewicz wątpi jednak, by to spór był powodem odejścia Tatarów.¹³

Bitwa, faza pierwsza: pościg

Stenbock i Waldeck ruszyli z połączoną armią na wschód. Gdy jeńcy donieśli, że Litwini stoją obozem pod Filipowem, przy granicy, Stenbock postanowił uderzyć od razu szybkim oddziałem; Rachuba nazywa tę akcję sprawnie przeprowadzoną.¹⁴

Faza druga: zaskoczenie pod Mieruniszkami

22 października szwedzka straż przednia natknęła się we wsi Mieruniszki, tuż przed Filipowem, na litewskich furażerów i wycięła ich. Historia Mieruniszek opisuje to jako niespodziewany atak na litewską straż tylną, w którym Szwedzi i Brandenburczycy od początku mieli inicjatywę. Szwedzkie dokumenty datują bitwę na 12 października według kalendarza juliańskiego, używanego wtedy w Szwecji, czyli na 22 października według gregoriańskiego.¹⁵

Stenbock kazał wciągnąć dwa działa na wzgórze przy wsi; zaznaczono je na szwedzkiej rycinie bitwy.¹⁶

Punkt zwrotny: wojsko litewskie ustępuje

Obie strony opisują rozstrzygający moment inaczej. Szwedzka relacja twierdzi, że już pierwsze strzały dział ze wzgórza zachwiały Litwinami, a gdy lewe skrzydło szwedzkie przeszło przeprawę i padło między nich jeszcze kilka kul, poszli w rozsypkę, zanim prawe skrzydło szwedzkie zdążyło wyjść z lasu. Historia Mieruniszek i Ronikier opisują świadomą decyzję: w obawie przed oskrzydleniem Gosiewski oderwał się od nieprzyjaciela i wyprowadził główne siły na północ, w porządku na tyle dobrym, by uniknąć ciężkich strat.¹⁷

Gosiewski cofnął się ku Wierzbołowowi na północy, a już nazajutrz pisał spod Sejn do szlachty podlaskiej.¹⁸

Następstwa

Wiarygodnych liczb strat brak. Szwedzka relacja mówiła o około 500 zabitych Litwinach i podejrzewała, że było ich więcej. Ronikier i historia Mieruniszek piszą, że straty nie były duże dzięki odwrotowi na czas. Do niewoli trafił pułkownik Konstanty Pokłoński, a Litwini stracili część taborów.¹⁹

Największą stratą był Bogusław Radziwiłł. Ronikier, historia Mieruniszek i szwedzka relacja zgodnie piszą, że odzyskał wolność w bitwie, a relacja każe mu jeszcze tej samej nocy stawić się w kwaterze Stenbocka. Augusiewicz, jak referuje Rachuba, sugeruje inną wersję: że Radziwiłł uciekł z niewoli, być może z pomocą samego Gosiewskiego.²⁰

Sam Filipów spłonął. Objaśnienie na rycinie Dahlbergha mówi, że miasto podpalili uciekający Litwini. Historia Mieruniszek, powołując się na niemieckie opracowanie z 1906 roku, pisze, że miasto zdobyto i spalono, a mieszkańców wymordowano.²¹

Ocena Rachuby jest taka, że porażka nie miała znaczenia operacyjnego, za to prestiżowe i propagandowe.²²

Dziedzictwo i pamięć

Szwedzi zadbali, by bitwę zapamiętano po ich myśli. Rycina Erika Dahlbergha, wydana w 1696 roku w dziele Samuela Pufendorfa o Karolu X Gustawie, głosi w tytule, że rozbito i zmuszono do ucieczki dziesięć tysięcy Litwinów pod wodzą Gosiewskiego. Zaznacza Mieruniszki jako „Pagus Mironi”, szwedzkie działa na wzgórzu nad wsią, a w lesie w lewym górnym rogu miejsce, „gdzie odzyskano księcia Radziwiłła”.²³

Przez długi czas polską wersję opowiadano bez źródeł szwedzkich. Diariusz kampanii Stenbocka i szwedzka relacja z bitwy, przechowywane w Riksarkivet w Sztokholmie, ukazały się drukiem dopiero w 2018 roku w edycji Augusiewicza, który zaznacza, że dołączony do nich wykaz pułków Gosiewskiego może dotyczyć Prostek, a nie Filipowa. Rachuba już wcześniej zwracał uwagę, że diariusza brakuje w dyskusji.²⁴

Sam Gosiewski skończył źle. Kilka lat później zabili go skonfederowani żołnierze litewscy, którzy oskarżali go o zdradę.²⁵

Filipów dzisiaj

Filipów i Mieruniszki to wsie w powiecie suwalskim, blisko dawnej granicy Prus Książęcych. Mieszkańcy Mieruniszek opisali dzieje bitwy na stronie internetowej wsi.²⁶ › 22 października w historii wojskowości