Oblężenie Koldyngi 1658: Polacy Czarnieckiego szturmują duński zamek królewski

W bożonarodzeniowy poranek było jeszcze ciemno, gdy polscy żołnierze ruszyli pod mury królewskiego zamku w Jutlandii. Przyszli setki kilometrów od domu, by bić się ze Szwedami na duńskiej ziemi. Zanim dzień się skończył, wdarli się do Koldinghus, a część starego zamku duńskich królów wyleciała w powietrze w wybuchu prochu, porywając ze sobą obrońców.¹

Kto wygrał oblężenie Koldyngi i dlaczego?

Wygrali Polacy Czarnieckiego. Walcząc po stronie Danii ze Szwedami, w Boże Narodzenie 1658 roku zdobyli szturmem zajęty przez Szwedów zamek Koldinghus: o świcie wdrapali się na wały, wdarli do środka i przebili się przez zamek, a gdy zapalony lont dragona dosięgnął prochowni, część zamku wyleciała w powietrze razem z obrońcami.²

Tło: wojna przeniesiona do Danii

W 1655 roku Karol X Gustaw zaatakował Rzeczpospolitą Obojga Narodów, co rozpoczęło lata wojny nazywanej w Polsce potopem. Do 1657 roku wojna w Polsce ugrzęzła, a Dania dostrzegła szansę odzyskania tego, co dekadę wcześniej straciła na rzecz Szwecji. W 1657 roku Fryderyk III wypowiedział Szwecji wojnę.³ › Obrona Jasnej Góry, 1655

Był to katastrofalny hazard. Karol przerwał wojnę w Polsce i z główną armią uderzył na Danię. Zajął Jutlandię, a w mroźną zimę 1658 roku przeprowadził wojsko po zamarzniętych cieśninach na duńskie wyspy i w lutym 1658 roku wymusił pokój w Roskilde, który kosztował Danię Skanię, Blekinge, Bohuslän, Bornholm i Trondheim. Latem 1658 roku zaatakował ponownie, tym razem po to, by całkiem zniszczyć Danię, i obległ Kopenhagę.⁴

Tym razem Dania nie była sama. Kopenhaga się utrzymała. W październiku flota holenderska pobiła Szwedów w Sundzie i przerwała blokadę, a sojusznicza armia wojsk brandenburskich, polskich i cesarskich ruszyła na północ, by wyprzeć Szwedów z Jutlandii.⁵

Armie i dowódcy

Polskim kontyngentem dowodził Stefan Czarniecki, wojewoda ruski i najsławniejszy polski wódz wojny ze Szwedami. Jego dywizja liczyła około 4,5 tysiąca jazdy według leksykonu bitew polskich Jerzego Ronikiera, około 5 tysięcy ludzi według relacji Wirtualnej Polski, opartej na pracy historyka Adama Kerstena. Oba źródła różnią się też co do terminu wymarszu: we wrześniu 1658 roku według Wirtualnej Polski, w listopadzie według Ronikiera.⁶ › Stefan Czarniecki

Po drugiej stronie stał Karol X Gustaw, przede wszystkim król wojownik, którego zimowy marsz po zamarzniętych cieśninach zdumiał Europę. Sprzymierzeni, którzy stanęli przeciw niemu, nie czuli się ze sobą zbyt pewnie. Elektor brandenburski Fryderyk Wilhelm walczył po stronie szwedzkiej aż do 1657 roku i zmienił front dopiero w zamian za uznanie przez Polskę jego suwerenności w Prusach Książęcych, czego Polacy nie zapomnieli.⁷

Jeden z żołnierzy Czarnieckiego, szlachcic Jan Chryzostom Pasek, zostawił najsłynniejszą relację z tej kampanii w swoich pamiętnikach. Są barwne i, jak zauważa Wirtualna Polska, bez wątpienia mocno ubarwione.⁸

Przeprawa na Als

Najsłynniejszy moment kampanii nastąpił 14 grudnia 1658 roku, gdy sojusznicy uderzyli na Szwedów na wyspie Als. Pasek opisał, jak wojewoda, przeżegnawszy się, pierwszy wjechał w wodę, a za nim pułki, każdy z pistoletami zatkniętymi za kołnierz i ładownicą uwiązaną u szyi. Jak dokładnie Polacy się przeprawili, wciąż jest przedmiotem sporu. Muzeum Historii Polski dopuszcza, że konie płynęły albo szły przez płyciznę, albo jedno i drugie; Wirtualna Polska przytacza innego naocznego świadka, Jakuba Łosia, który uważał przeprawę wpław za niemożliwą w takim zimnie, oraz szwedzkiego pułkownika Rutgera von Ascheberga, który pisał, że Polacy przeprawili się łodziami. Szwedzi na Als zostali pobici, a Sønderborg zdobyty.⁹

Wybory Czarnieckiego

Pierwszym problemem była żywność. Czarniecki musiał wyżywić dywizję jazdy w kraju, który Szwedzi już ogołocili. Wirtualna Polska zauważa, że Polacy uważali Szlezwik za ziemię szwedzką, a więc wrogą, na której czuli się zwolnieni z hamulców i mścili się za to, co Szwedzi zrobili w Polsce; Pasek, służący w pułku królewskim, wspominał zimowe czaty na okoliczne wsie w tym samym duchu, jako zemstę za krzywdy, których jego naród doznał w ojczyźnie.¹⁰

Koldynga była dla jeźdźców trudniejszym zadaniem. Pasek, który brał udział w szturmie, uważał, że Czarniecki mógł pożyczyć działa i piechotę od stojącego w pobliżu elektora brandenburskiego, ale nie chciał prosić, bo zależało mu, by sława zdobycia zamku przypadła jemu. Wirtualna Polska przestrzega, że pamiętnik Paska jest barwny i bez wątpienia ubarwiony, więc jego relację najlepiej czytać jako wspomnienie jednego żołnierza.¹¹

Przebieg walk

Zamek. Z Als Polacy zwrócili się na Koldyngę, na wschodnim wybrzeżu Jutlandii, gdzie szwedzka załoga trzymała Koldinghus, dawny zamek królów duńskich. Zamek założono w XIII wieku jako twierdzę na południowej granicy królestwa, a przez następne cztery stulecia wyrósł na jeden z największych i najważniejszych zamków Danii, renesansowy pałac i rezydencję królewską, z wielką wieżą dobudowaną przez Chrystiana IV około 1600 roku. Dla atakujących był groźnym celem: grube mury na wzniesieniu nad miastem i fiordem.¹²

Pierwsze próby. Ronikier pisze, że Czarniecki uderzył 23 grudnia i chciał wziąć zamek z zaskoczenia. O świcie, pod osłoną mgły, jego ludzie podeszli pod wały i wdrapywali się na nie, podsadzając się wzajemnie, ale wartownicy ich dostrzegli i na czas wszczęli alarm, więc zarówno ten, jak i następny szturm zostały odparte. Pasek, który brał w tym udział, opowiada to inaczej: jeden szturm o świcie w bożonarodzeniowy poranek, gdy spieszeni jeźdźcy pięli się na zaśnieżony wał pod gęstym ogniem.¹³

Ostatni szturm. Ronikier liczy trzeci szturm, ten, który się powiódł. Pasek, który prowadził w nim gromadkę spieszonych żołnierzy, wspominał, że o świcie w dzień Bożego Narodzenia ruszyli ze śpiewem, z rozkazem przeprawy przez fosę i biegu pod same mury, gdzie obrońcy z góry nie mogli już łatwo do nich mierzyć.¹⁴

Wtargnięcie. Obie relacje zgadzają się co do tego, co stało się potem. Polacy przedostali się przez wał, wdarli do zamku i przebili się do środka, gdzie rozgorzała zacięta walka. Jak wspominał Pasek, jego oddział wyrąbał sobie drogę przez mur pod zakratowanym oknem.¹⁵

Wybuch. W zamieszaniu dragon dostał się z zapalonym lontem do składu prochu. Proch eksplodował, część zamku wyleciała w powietrze wraz z broniącymi jej Szwedami, a resztę zajęli Polacy. Pasek, który był w środku, opisał pękające mury i fruwające marmury oraz komendanta załogi i jego ludzi wyrzuconych w powietrze z wieży, na której się schronili.¹⁶

Rachunek strat

Żadne ze źródeł, które sprawdziliśmy, nie podaje liczb. Ronikier pisze tylko, że część zamku wyleciała w powietrze razem z broniącymi go Szwedami, a resztę zajęli Polacy; Pasek, który był w środku, opisuje wybuch tak samo. Ani liczebność szwedzkiej załogi, ani straty obu stron nie są w tych relacjach podane.¹⁷

Punkt zwrotny: Boże Narodzenie 1658 roku

W dzień Bożego Narodzenia 1658 roku dawny zamek królewski był w polskich rękach. Pasek wspominał, że rok pięknie się skończył wzięciem Koldyngi. Polskie daty podaje się według kalendarza gregoriańskiego, którego Polska, podobnie jak inne kraje katolickie, używała od 1582 roku. Dania trzymała się starszego kalendarza juliańskiego aż do 1700 roku, a w XVII wieku kalendarz juliański był o dziesięć dni opóźniony, więc zapisy duńskie i szwedzkie podają dla tych samych wydarzeń wcześniejsze daty.¹⁸

Następstwa

Fryderyk III podziękował Czarnieckiemu i odznaczył go za postawę w kampanii duńskiej. Polacy walczyli w Danii jeszcze przez dużą część 1659 roku. Polacy zimowali w okolicach Hadersleben, a miasto i jego okolice ucierpiały od ich czat: Pasek opisuje czaty wysyłane z leż zimowych, a Wirtualna Polska wymienia Hadersleben wśród większych miejscowości złupionych przez Polaków.¹⁹

Kampania miała też ciemną stronę. Brakowało żywności w kraju już ogołoconym przez Szwedów, więc Czarniecki pozwolił żołnierzom rekwirować zaopatrzenie, a rekwizycje przerodziły się w grabieże, podpalenia i przemoc wobec duńskich wieśniaków. Sam Pasek otwarcie pisał o czatach, które przeczesywały wsie. Kersten, cytowany przez Wirtualną Polskę, uważał, że najgorsze relacje pochodziły głównie od duńskich autorów, którzy przeciwstawiali Polaków innym sojusznikom, a na tle innych armii europejskich tamtych czasów polskie wojska zachowywały się dość przyzwoicie. Czarniecki karał winnych, jak wspominał Pasek, każąc włóczyć ich przywiązanych do koni wokół obozu.²⁰

Sama wojna skończyła się w następnym roku. Karol X Gustaw zmarł w lutym 1660 roku i nastąpił pokój. W Oliwie Szwecja zawarła pokój z Polską, Brandenburgią i cesarzem, a na mocy pokoju kopenhaskiego Dania odzyskała Bornholm i Trondheim, podczas gdy Skania i pozostałe prowincje zdobyte w Roskilde pozostały szwedzkie.²¹ › Bitwa pod Nyborgiem, 1659

Dziedzictwo i pamięć

W Polsce wyprawę duńską pamięta się przede wszystkim dzięki przeprawie na Als, która trafiła do hymnu narodowego w słowach o Czarnieckim, który „dla ojczyzny ratowania wrócił się przez morze”. Wirtualna Polska podsumowuje wyprawę jako wyraźny sukces militarny, który pomógł zakończyć potop, choć ochłodził też stosunki Rzeczypospolitej z sojusznikami, urażonymi postępowaniem polskich żołnierzy.²²

Do tej kampanii wracali też malarze. Józef Brandt namalował Czarnieckiego pod Koldyngą w 1870 roku, a TwojaHistoria ilustruje tym obrazem hasło Ronikiera o oblężeniu.²³

Koldynga dzisiaj

Koldinghus wciąż góruje nad miastem, choć nie w takiej postaci, w jakiej widział go Czarniecki. Katastrofalny pożar w marcu 1808 roku, gdy kwaterowali tam żołnierze z czasów wojen napoleońskich, obrócił zamek w ruinę. Odbudowali go od 1972 roku do początku lat dziewięćdziesiątych architekci Inger i Johannes Exner, zachowując ruinę wewnątrz nowej konstrukcji, a dziś działa w nim muzeum Królewskiej Kolekcji Duńskiej, z wielką wieżą Chrystiana IV otwartą dla zwiedzających.²⁴