ENZaciągnij się

7 kwietnia w historii wojskowości: bitwa pod Warką, 1656

Historia wojskowości · 7 kwietnia · potop szwedzkiCały kalendarz

Autor:

Obraz olejny: wódz w czerwonym płaszczu na białym koniu wjeżdża w szeroką rzekę i wskazuje drogę, za nim jadą polscy jeźdźcy z kopiami i chorągwiami, a na drugim brzegu pod zachmurzonym niebem unosi się dym bitwy.
„Bitwa pod Warką”, obraz Franciszka Smuglewicza z XVIII wieku: polska jazda przeprawia się przez wezbraną rzekę, by uderzyć na Szwedów. Domena publiczna. Franciszek Smuglewicz, XVIII wiek.
Krótka odpowiedź

7 kwietnia 1656 roku polska jazda pod wodzą Stefana Czarnieckiego i Jerzego Sebastiana Lubomirskiego dopadła pod Warką nad Pilicą szwedzki korpus odsieczy margrabiego Fryderyka Badeńskiego i po mniej więcej dwóch godzinach walki rozbiła go. Historycy szwedzcy datują bitwę na marzec. 7 kwietnia 1945 roku amerykańskie samoloty pokładowe zatopiły japoński pancernik Yamato.

Król w pułapce

W 1655 roku król szwedzki Karol X Gustaw najechał Rzeczpospolitą Obojga Narodów; tak zaczął się potop. Nie mogąc mierzyć się ze Szwedami w walnej bitwie, Polacy pod wodzą Czarnieckiego przeszli do wojny szarpanej, napadając na szwedzkie oddziały i straże tylne. W marcu 1656 roku cofający się król szwedzki utknął w widłach Sanu i Wisły.1

Z Warszawy ruszyła mu z pomocą odsiecz pod wodzą margrabiego Fryderyka Badeńskiego. Relacja wydana w Rzymie, datowana we Lwowie 17 kwietnia 1656 roku, podaje natomiast, że korpus wysłał z Prus Stenbock, dowodzący tam wódz szwedzki.2

Dniem i nocą w siodle

Zostawiwszy litewskie wojska Sapiehy, by pilnowały króla, Czarniecki i Lubomirski pospieszyli na północ przeciw margrabiemu. Po drodze rozbili część sił szwedzkich i szli dniem i nocą, aż dopadli go pod Warką.3

Fryderyk ze swej strony zawrócił. Samuel Pufendorf w łacińskiej historii Karola X Gustawa wydanej w 1696 roku i szwedzki historyk J. Levin Carlbom piszą, że dotarł do Janowca nad Wisłą, otrzymał tam wieści o ruchach króla i zawrócił ku Warszawie. Obaj tłumaczą też, dlaczego dał się dogonić: czekał pod Warką na spóźniających się dragonów. Spowalniał go także wielki tabor.4

Liczebność jego korpusu jest niepewna. Pufendorf liczy 24 chorągwie jazdy i 10 chorągwi dragonów, a Carlbom przytacza słowa Karola X, że margrabia miał przy sobie tylko 24 chorągwie jazdy i 10 kompanii dragonów. Carlbom szacuje korpus na około 2200 ludzi, Władysław Czapliński w Polskim Słowniku Biograficznym na 3800, Polskie Radio na około 2500, a relacja rzymska na 5000. Dla strony polskiej Czapliński podaje 5000 żołnierzy, którzy przeszli Pilicę, Polskie Radio 6-8 tysięcy wyruszających, a Pufendorf 12 000.5

Przez Pilicę

Według Polskiego Radia Polacy dotarli nad Pilicę pod Warką rano 7 kwietnia, kilka godzin po tym, jak przeprawiły się przez nią główne siły szwedzkie. Carlbom pisze, że margrabia wyruszył z Warki rankiem 28 marca, a nieprzyjaciel szybko nadciągnął za nim. Według Pufendorfa Szwedzi czekali dzień pod Warką, a Polacy dogonili ich nazajutrz, gdy opuszczali miasto; na marginesie obok tych wierszy Pufendorf drukuje datę 28 marca.6

Pilica była wezbrana, a Szwedzi po przeprawie zniszczyli za sobą most, licząc, że rzeka powstrzyma Polaków.7

Relacje o przeprawie się różnią. W relacji rzymskiej Lubomirski posłał 240 koni, które znalazły bród, przeszły rzekę i wróciły z jeńcami; potem, uzgodniwszy z Czarnieckim, że ten będzie zabawiał nieprzyjaciela udaną chęcią przeprawy, Lubomirski „puścił się wpław przez Pilicę z całą swą jazdą” i uderzył na Szwedów zza pagórka. Polski annalista Wespazjan Kochowski w roczniku wydanym w 1688 roku pierwszeństwo daje Czarnieckiemu, który spiął konia ostrogami i pierwszy przepłynął rzekę. Czapliński pisze, że Polacy przeszli Pilicę wpław; Polskie Radio, że znaleźli bród i zostawili oddział do naprawy mostu.8

Dwie godziny do załamania

Pufendorf, Kochowski i Carlbom mówią o mniej więcej dwóch godzinach walki. Pufendorf i Carlbom piszą, że wielu ludzi margrabiego było świeżymi rekrutami, niewyćwiczonymi lub nienawykłymi do polskiego sposobu walki.9

Wtedy Szwedzi załamali się i uciekli ku Czerskowi i Warszawie. Chłopi z okolicznych wsi wyłapali lub wybili wielu uciekających.10

Fryderyk i hrabia Schlippenbach zamknęli się w zamku w Czersku. Według relacji rzymskiej margrabia zmarł od ran, ale Pufendorf, Kochowski i Carlbom doprowadzają go żywego do Warszawy.11

Rachunek strat

Straty są równie niepewne jak liczebność. Relacja rzymska liczy 4000 trupów na obu drogach i około 250 Szwedów wziętych do niewoli, w tym 40 ze starszyzny. Pufendorf pisze o 160 jeńcach, Kochowski liczy blisko 400 jeńców oprócz wielu oficerów, a Carlbom szacuje całą stratę szwedzką na około 400 ludzi. Większość taboru wpadła w ręce Polaków.12

Co znaczyła Warka

Strategicznie Warka niewiele zmieniła: podczas nieobecności obu wodzów Karol Gustaw wydostał się z wideł rzek. Carlbom widział znaczenie sprawy pod Warką głównie w tym, że Czarniecki uszedł bez szwanku ze swymi ludźmi do Wielkopolski, a pogłoski i powstanie zyskały nową pożywkę.13

Polskie ujęcia przypisują jej większą wagę. Materiały historyczne Ministerstwa Edukacji nazywają ją pierwszą zwycięską bitwą Rzeczypospolitej odniesioną w polu w czasie potopu, a Polskie Radio pisze, że pokazała Polakom, iż mogą pokonać Szwedów w otwartej bitwie, i podniosła ich morale.14

Szwedzi wkrótce odpowiedzieli. Miesiąc później książę Adolf Jan pobił Czarnieckiego w okolicy Gniezna; Carlbom datuje tę bitwę na 27 kwietnia, a Czapliński, który umieszcza ją pod Kłeckiem, na 7 maja. O życiu Czarnieckiego piszemy w naszym artykule o Stefanie Czarnieckim.15

Także 7 kwietnia

1945: amerykańskie samoloty pokładowe zatopiły japoński pancernik Yamato, który 6 kwietnia wyszedł z Tokuyamy z lekkim krążownikiem Yahagi i ośmioma niszczycielami, by zaatakować siły amerykańskie u Okinawy. Według US Strategic Bombing Survey okręt po pięciu trafieniach bombami i dziesięciu torpedami przewrócił się, wyleciał w powietrze i zatonął o 14.23; raport bojowy japońskiej 2. Eskadry Niszczycieli, wydrukowany w tym samym tomie, notuje „1417 Yamato sunk” (przekład nasz: zatonięcie Yamato o 14.17), a Naval History and Heritage Command podaje około 14.20.16

Najczęstsze pytania

Kto walczył pod Warką w 1656 roku?

Polska jazda pod wodzą Stefana Czarnieckiego i Jerzego Sebastiana Lubomirskiego starła się ze szwedzkim korpusem odsieczy margrabiego Fryderyka Badeńskiego, który miał pomóc Karolowi X Gustawowi, zamkniętemu w widłach Sanu i Wisły.

Jak Polacy przeszli Pilicę?

Rzeka wezbrała, a Szwedzi zniszczyli most. Według relacji rzymskiej, Kochowskiego i Czaplińskiego polska jazda przeprawiła się wpław. Relacja rzymska wskazuje jako pierwszego Lubomirskiego, po tym jak oddział 240 koni znalazł bród, Kochowski Czarnieckiego. Polskie Radio pisze, że Polacy znaleźli bród.

Ilu żołnierzy walczyło pod Warką?

Relacje się różnią. Szwedów Carlbom szacuje na około 2200, Polskie Radio na około 2500, Czapliński na 3800, a relacja rzymska na 5000. Polaków Czapliński liczy na 5000, którzy przeszli rzekę, Polskie Radio na 6-8 tysięcy, a Pufendorf na 12 000.

Co stało się ze szwedzkim dowódcą?

Pufendorf, Kochowski i Carlbom piszą, że Fryderyk Badeński schronił się w zamku w Czersku, a potem dotarł do Warszawy. Relacja rzymska podała, że zmarł od ran.

Dlaczego niektórzy historycy datują bitwę na marzec?

Historycy szwedzcy drukują daty marcowe: według Carlboma margrabia wyruszył z Warki rankiem 28 marca, mając Polaków tuż za sobą, a Pufendorf drukuje datę 28 marca na marginesie obok opisu postoju pod Warką i polskiego pościgu następnego dnia. Polskie relacje i relacja rzymska podają 7 kwietnia.

Przypisy

Numer w tekście odsyła do przypisu; przypis wskazuje prace, na których opiera się dany akapit, a ich pełne opisy są w części Źródła.

  1. Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Bohaterowie XVII-wiecznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów”; Władysław Czapliński, „Czarniecki h. Łodzia Stefan”; J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”. ↩
  2. Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”; „Wiadomość o zwycięztwie odniesionem nad Szwedami pod Warką dnia 7 kwietnia 1656 roku”, polski przekład relacji wydanej w Rzymie, datowanej we Lwowie 17 kwietnia 1656 roku, w, „Relacye nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690”. ↩
  3. Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; Władysław Czapliński, „Czarniecki h. Łodzia Stefan”; Wespazjan Kochowski, „Annalium Poloniae Climacter secundus”. ↩
  4. J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”; Samuel Pufendorf, „De rebus a Carolo Gustavo Sveciae rege gestis commentariorum libri septem”; Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”. ↩
  5. J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”; Samuel Pufendorf, „De rebus a Carolo Gustavo Sveciae rege gestis commentariorum libri septem”; Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; Władysław Czapliński, „Czarniecki h. Łodzia Stefan”; „Wiadomość o zwycięztwie odniesionem nad Szwedami pod Warką dnia 7 kwietnia 1656 roku”, polski przekład relacji wydanej w Rzymie, datowanej we Lwowie 17 kwietnia 1656 roku, w, „Relacye nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690”. ↩
  6. Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”; Samuel Pufendorf, „De rebus a Carolo Gustavo Sveciae rege gestis commentariorum libri septem”. ↩
  7. Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; „Wiadomość o zwycięztwie odniesionem nad Szwedami pod Warką dnia 7 kwietnia 1656 roku”, polski przekład relacji wydanej w Rzymie, datowanej we Lwowie 17 kwietnia 1656 roku, w, „Relacye nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690”; Wespazjan Kochowski, „Annalium Poloniae Climacter secundus”. ↩
  8. „Wiadomość o zwycięztwie odniesionem nad Szwedami pod Warką dnia 7 kwietnia 1656 roku”, polski przekład relacji wydanej w Rzymie, datowanej we Lwowie 17 kwietnia 1656 roku, w, „Relacye nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690”; Wespazjan Kochowski, „Annalium Poloniae Climacter secundus”; Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; Władysław Czapliński, „Czarniecki h. Łodzia Stefan”. ↩
  9. J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”; Wespazjan Kochowski, „Annalium Poloniae Climacter secundus”; Samuel Pufendorf, „De rebus a Carolo Gustavo Sveciae rege gestis commentariorum libri septem”. ↩
  10. J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”; „Wiadomość o zwycięztwie odniesionem nad Szwedami pod Warką dnia 7 kwietnia 1656 roku”, polski przekład relacji wydanej w Rzymie, datowanej we Lwowie 17 kwietnia 1656 roku, w, „Relacye nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690”; Samuel Pufendorf, „De rebus a Carolo Gustavo Sveciae rege gestis commentariorum libri septem”; Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; Wespazjan Kochowski, „Annalium Poloniae Climacter secundus”. ↩
  11. J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”; Wespazjan Kochowski, „Annalium Poloniae Climacter secundus”; Samuel Pufendorf, „De rebus a Carolo Gustavo Sveciae rege gestis commentariorum libri septem”; „Wiadomość o zwycięztwie odniesionem nad Szwedami pod Warką dnia 7 kwietnia 1656 roku”, polski przekład relacji wydanej w Rzymie, datowanej we Lwowie 17 kwietnia 1656 roku, w, „Relacye nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690”. ↩
  12. „Wiadomość o zwycięztwie odniesionem nad Szwedami pod Warką dnia 7 kwietnia 1656 roku”, polski przekład relacji wydanej w Rzymie, datowanej we Lwowie 17 kwietnia 1656 roku, w, „Relacye nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690”; J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”; Wespazjan Kochowski, „Annalium Poloniae Climacter secundus”; Samuel Pufendorf, „De rebus a Carolo Gustavo Sveciae rege gestis commentariorum libri septem”. ↩
  13. Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; Władysław Czapliński, „Czarniecki h. Łodzia Stefan”; J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”. ↩
  14. Tomasz Horsztyński, „Nie taki Szwed straszny, czyli bitwa pod Warką”; Zintegrowana Platforma Edukacyjna, „Bohaterowie XVII-wiecznej Rzeczypospolitej Obojga Narodów”. ↩
  15. Władysław Czapliński, „Czarniecki h. Łodzia Stefan”; J. Levin Carlbom, „Om Karl X Gustafs polska krig och öfvergången till det 2dra Sundskriget”. ↩
  16. United States Strategic Bombing Survey, „The Campaigns of the Pacific War”; United States Strategic Bombing Survey, „Interrogation Nav No. 32”; Naval History and Heritage Command, „Yamato (Battleship, 1941-1945), in the Ten-Go Operation, 6-7 April 1945”. ↩

Źródła

Chwała oręża Twojej ojczyzny

Punkty zwrotne dziejów

Maraton, Gaugamela, Kanny, Konstantynopol, Waterloo, Stalingrad: dni, w których świat zmienił kurs.

Bitwa pod Maratonem 490 p.n.e.Bitwa pod Gaugamelą 331 p.n.e.Bitwa pod Kannami 216 p.n.e.Upadek Konstantynopola 1453Bitwa pod Waterloo 1815Bitwa pod Stalingradem 1942-1943

Na podstawie kraju, którego nie zapisujemy · dlaczego? ·

Przeżyj wielkie bitwy

Echoes of Battle ożywia wielkie bitwy historii, scena po scenie, na prawdziwej mapie. Zaciągnij się poniżej, a gdy aplikacja wystartuje, wyślemy Ci meldunek na skrzynkę.

Albo zaopatrz kampanię na Ko-fi ›