Władysław Anders: z Łubianki na Monte Cassino

Anders służył w trzech armiach i walczył w trzech wojnach, zanim przyszła ta, która przyniosła mu sławę. Kawalerzysta z carskiej służby, w 1941 roku wyszedł z Łubianki i zbudował armię z wygłodzonych ludzi w kraju, który ich uwięził, a potem przeprowadził ją, razem z rodzinami, które za nią szły, przez trzy kontynenty, by wywalczyć sobie drogę w górę Półwyspu Apenińskiego. Dla emigracji stał się symbolem Polski, która nie godzi się na Jałtę; dla komunistycznej władzy w Warszawie jednym z największych wrogów.²

Młodość

Władysław Albert Anders urodził się 11 sierpnia 1892 roku w Błoniu, w zaborze rosyjskim, w rodzinie ziemiańskiej. Uczył się w Warszawie, a potem został powołany do służby w armii rosyjskiej. W latach 1911-1914 studiował mechanikę na Politechnice Ryskiej.³

Od armii carskiej do polskiej

W czasie I wojny światowej walczył w armii rosyjskiej i doszedł do stanowiska szefa sztabu 7. Dywizji Strzelców. Po rewolucji lutowej 1917 roku wstąpił do formowanego w Rosji polskiego korpusu generała Józefa Dowbora-Muśnickiego, a później do odrodzonego Wojska Polskiego.⁴

Na początku 1919 roku wziął udział w powstaniu wielkopolskim, a w wojnie polsko-bolszewickiej lat 1919-1920 dowodził pułkiem ułanów wielkopolskich i został ciężko ranny. Po wojnie studiował w Wyższej Szkole Wojennej w Paryżu, służył jako oficer sztabowy, a potem dowodził dużymi związkami kawalerii, dochodząc do stopnia generała.⁵ › Bitwa Warszawska, 1920

Rok 1939 i sowieckie więzienia

Gdy we wrześniu 1939 roku Niemcy napadły na Polskę, Anders dowodził Nowogródzką Brygadą Kawalerii w Armii „Modlin”, osłaniającej granicę z Prusami Wschodnimi, a potem walczył w rejonie Płocka i na Lubelszczyźnie. Został ranny w walkach po tym, jak 17 września do Polski wkroczył także Związek Sowiecki, i 29 września 1939 roku Sowieci wzięli go do niewoli pod Lwowem.⁶

Kolejne dwadzieścia dwa miesiące spędził w sowieckich więzieniach, najpierw we Lwowie, a od lutego 1941 roku w Moskwie, na Łubiance, w centralnym więzieniu NKWD. W przeciwieństwie do tysięcy polskich oficerów wysłanych do obozów trzymano go tam, brutalnie przesłuchiwano i wielokrotnie namawiano do wstąpienia do Armii Czerwonej.⁷

Armia w ZSRS

Niemiecki atak na Związek Sowiecki w czerwcu 1941 roku zmienił wszystko. 30 lipca rząd RP na uchodźstwie i Moskwa podpisały układ Sikorski-Majski, polskich więźniów i zesłańców zwolniono, a Anders wyszedł na wolność i otrzymał dowództwo Armii Polskiej tworzonej na terenie ZSRS. Ludzie przychodzili z więzień, łagrów i zesłania, a wraz z nimi cywile, kobiety i dzieci. Britannica szacuje jego siły na 80 tysięcy ludzi, portal dzieje.pl na około 78,5 tysiąca żołnierzy.⁸

Gdy armia rosła, Sowieci zmniejszali przydziały żywności i naciskali, by wysłać na front niedoformowane dywizje. Anders uznał, że armia pod sowiecką kontrolą nie ma szans na wyzwolenie Polski, i nie zgodził się rzucać jej do walki po kawałku. Stalin zgodził się na jej wyjście. Pierwszy rzut, według IPN około 33 tysięcy żołnierzy, przeszedł do Iranu na przełomie marca i kwietnia 1942 roku wraz z tysiącami cywilów; reszta wyszła w sierpniu. Liczby różnią się w zależności od źródła: Instytut Pamięci Narodowej podaje ponad 120 tysięcy osób, w tym 78,5 tysiąca żołnierzy i około 18 tysięcy dzieci, jego artykuł historyczny około 115 tysięcy, a dwa artykuły Muzeum Historii Polski ponad 115 tysięcy (78 tysięcy żołnierzy i 37 tysięcy cywilów) i blisko 120 tysięcy.⁹

Droga do Włoch

W Iranie, Iraku i Palestynie armia odpoczęła, została wyposażona przez Brytyjczyków i przeszła szkolenie. 21 lipca 1943 roku jej oddziały połączono w 2. Korpus Polski pod dowództwem Andersa; dzieje.pl przypisuje ten rozkaz generałowi Władysławowi Sikorskiemu, a artykuł IPN o 3. Dywizji Strzelców Karpackich jego następcy, generałowi Kazimierzowi Sosnkowskiemu, ponieważ Sikorski zginął na początku tego miesiąca w katastrofie lotniczej w Gibraltarze.¹⁰

Na przełomie 1943 i 1944 roku korpus, w którego skład weszły 3. Dywizja Strzelców Karpackich, 5. Kresowa Dywizja Piechoty i 2. Brygada Pancerna, przerzucono do Włoch i włączono do brytyjskiej 8. Armii.¹¹

Od Monte Cassino do Bolonii

Od stycznia 1944 roku alianci trzykrotnie próbowali przełamać niemiecką Linię Gustawa pod Monte Cassino, wzgórzem z klasztorem, które zamykało drogę doliną Liri na Rzym, i za każdym razem ponosili porażkę.¹²

W maju 1944 roku, podczas ostatniej ofensywy aliantów na Linię Gustawa, korpus Andersa zaatakował masyw Monte Cassino, klucz do całej linii. Po dniach zaciętych, czasem wręcz, walk pod nieustannym ogniem artylerii i moździerzy Polacy opanowali 18 maja wzgórze klasztorne. Patrol 12. Pułku Ułanów Podolskich zatknął na ruinach polską flagę, według „Szlaków Nadziei” IPN 18 maja, według artykułu IPN o 3. Dywizji Strzelców Karpackich 19 maja. Brytyjskie National Army Museum nazywa walkę o Cassino najkrwawszą w całej kampanii włoskiej.¹³ › Bitwa o Monte Cassino, 1944

Następnie korpus przeszedł na wybrzeże Adriatyku. W lipcu przebijał się na północ i 18 lipca zdobył port Ankonę, potem przełamał Linię Gotów i walczył w Apeninach. W ostatniej ofensywie, w kwietniu 1945 roku, Polacy sforsowali rzekę Senio i 21 kwietnia wkroczyli do Bolonii.¹⁴

Styl dowodzenia

Muzeum Historii Polski nazywa Andersa niepokornym oficerem, który nie bał się krytykować przełożonych i często stawiał ich przed faktami dokonanymi. Najlepszym przykładem jest ewakuacja z ZSRS: wbrew tym, którzy chcieli rzucić polskie dywizje na front wschodni, postanowił wyprowadzić armię i cywilów, uznając, że Armia Czerwona może się załamać, a jego ludzie inaczej zginą z głodu albo zostaną zmarnowani pod sowieckim dowództwem.¹⁵

Z wykształcenia był kawalerzystą, a dowodził dzięki osobistemu autorytetowi. Jego żołnierze, w większości byli więźniowie sowieccy, ufali mu bez zastrzeżeń; IPN nazywa go niekwestionowanym autorytetem dla podwładnych, a Muzeum Historii Polski zauważa, że we Włoszech dbał o ich życie społeczne i kulturalne i traktował ich niemal jak własnych synów.¹⁶

Emigracja i śmierć

Od lutego do maja 1945 roku Anders pełnił obowiązki Naczelnego Wodza Polskich Sił Zbrojnych. Po konferencji w Jałcie, która oddała Polskę w sowiecką strefę wpływów, zameldował telegraficznie prezydentowi RP na uchodźstwie, że 2. Korpus nie uznaje jednostronnej decyzji o pozostawieniu Polski i narodu polskiego bolszewikom.¹⁷

Nigdy nie wrócił do kraju. 2. Korpus przewieziono w 1946 roku do Wielkiej Brytanii i tam rozwiązano. Anders osiadł w Wielkiej Brytanii, gdzie był między innymi Generalnym Inspektorem Sił Zbrojnych i Naczelnym Wodzem na uchodźstwie, prezesem Polskiej Macierzy Szkolnej i przewodniczącym Polskiej Fundacji Kulturalnej, i został jednym z przywódców antykomunistycznej emigracji. 26 września 1946 roku komunistyczny rząd w Warszawie pozbawił go obywatelstwa polskiego i stopnia wojskowego. Zmarł w Londynie 12 maja 1970 roku i zgodnie ze swoją wolą spoczął wśród żołnierzy 2. Korpusu na Polskim Cmentarzu Wojennym na Monte Cassino.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Dla władz komunistycznych pozostał jednym z największych wrogów. Ich propaganda nazywała ewakuację z 1942 roku tchórzliwą dezercją i wyśmiewała powszechną wśród Polaków nadzieję, że pewnego dnia wjedzie do Warszawy na białym koniu; dla wielu w kraju, jak zauważa Muzeum Historii Polski, pozostał uosobieniem żołnierskich cnót. Dla emigracji, jak pisze Britannica, był jedną z czołowych postaci. IPN przypisuje mu uratowanie ponad stu tysięcy obywateli polskich z sowieckich łagrów i więzień, a jego projekt „Szlaki Nadziei. Odyseja Wolności” odtwarza drogę armii i towarzyszących jej cywilów przez cały świat.¹⁹

Przeczytaj o bitwie o Monte Cassino, o innym emigrancie, generale Stanisławie Maczku, albo o innych największych polskich wodzach.