Kto wygrał bitwę o Monte Cassino?
Wygrali alianci, po czterech bitwach stoczonych między 17 stycznia a 18 maja 1944 roku o bronioną przez Niemców górę z opactwem, która zamykała drogę na Rzym. Szturmowali ją Amerykanie, Brytyjczycy, Francuzi z oddziałami z Afryki Północnej, Nowozelandczycy, żołnierze indyjscy i Polacy. W czwartej bitwie wzgórza zdobył 2. Korpus Polski generała Władysława Andersa, a 18 maja 1944 roku jego żołnierze zatknęli swój znak na ruinach klasztoru.2
W południe 18 maja 1944 roku polski trębacz wspiął się na gruzy jednego z najsłynniejszych klasztorów Europy i zagrał Hejnał Mariacki, ponad tysiąc kilometrów od Krakowa. Przez cztery miesiące aliancki marsz na Rzym blokowała jedna góra zwieńczona tym opactwem: Monte Cassino. Rozbiły się o nią trzy wielkie natarcia. Czwarte, okupione przez 2. Korpus Polski blisko tysiącem poległych, wreszcie zdobyło wzgórza.3
Brama do Rzymu
Po lądowaniu we Włoszech w 1943 roku alianci posuwali się w górę półwyspu, aż zimą 1943 na 1944 rok utknęli na Linii Gustawa. Ta główna niemiecka linia obrony biegła na długości około 160 kilometrów od Morza Tyrreńskiego do Adriatyku, wzdłuż rzek Garigliano, Rapido i Sangro. Feldmarszałek Albert Kesselring obsadził ją mniej więcej piętnastoma dywizjami, wkopanymi wśród pól minowych, schronów i zamaskowanych stanowisk artylerii.4
Jej zwornikiem było Monte Cassino, wzgórze o wysokości około 520 metrów nad miasteczkiem Cassino, zwieńczone klasztorem benedyktynów, w którym spoczywały szczątki założyciela zakonu, świętego Benedykta. Góra panowała nad doliną Liri i główną drogą na Rzym. Kto ją trzymał, widział każdy ruch w dolinie.5
Pierwsza bitwa
Pierwsza bitwa zaczęła się 17 stycznia 1944 roku i trwała do 11 lutego. Brytyjski 10. Korpus uderzył przez Garigliano i tylko w ostatnich dwóch tygodniach stycznia stracił 4152 ludzi. Amerykańska 36. Dywizja próbowała sforsować Rapido i wykrwawiła się w tej próbie. Na północ od miasta amerykańska 34. Dywizja i Francuski Korpus Ekspedycyjny z oddziałami algierskimi i marokańskimi wdarły się w góry, a 4 lutego batalion amerykański podszedł na kilkaset metrów pod opactwo. Dalej nie dał rady. W połowie lutego pułki piechoty 36. Dywizji miały już mniej niż jedną czwartą stanu bojowego.6
W tych samych tygodniach alianci wylądowali za niemiecką linią pod Anzio, na południe od Rzymu, licząc, że ruszą front z miejsca. Desant nie przełamał impasu, a Anzio stało się osobnym, ciężko bronionym przyczółkiem.7 › Bitwa pod Anzio 1944
Zbombardowanie opactwa
Druga bitwa przypadła Korpusowi Nowozelandzkiemu generała Bernarda Freyberga, z 2. Dywizją Nowozelandzką i 4. Dywizją Indyjską. Dowódca dywizji indyjskiej, generał major Francis Tuker, uważał opactwo za przeszkodę, którą trzeba zniszczyć, a Freyberg naciskał na nalot, nazywając klasztor celem kluczowym. Dowódca amerykańskiej 5. Armii, generał Mark Clark, nie uważał tego za wojskową konieczność, ale ustąpił Freybergowi, a generał Harold Alexander wyraził zgodę.8
Niemcy oficjalnie oświadczyli tymczasem, że nie będą używać budynku, i wywieźli z niego dzieła sztuki oraz większość mnichów (zostali opat i kilku zakonników), choć ich stanowiska biegły tuż pod murami. Rankiem 15 lutego 1944 roku około 250 bombowców zrzuciło na opactwo blisko 600 ton bomb i obróciło większość budowli w gruz. Zginęło około 115 uchodźców, którzy szukali w klasztorze schronienia, a niemieckie oddziały na zboczach poniżej nie poniosły strat. Potem w ruiny weszli niemieccy spadochroniarze, a gruzy okazały się twierdzą znacznie lepszą niż nienaruszone opactwo. Kolejne natarcia się nie powiodły, a Nowozelandczycy, którzy 17 lutego zdobyli dworzec kolejowy w Cassino, następnego dnia go stracili.9
Clark nazwał później bitwę o Cassino najbardziej wyczerpującą, najbardziej wstrząsającą i pod pewnym względem najbardziej tragiczną fazą wojny we Włoszech. Zniszczenie opactwa wpłynęło po latach na protokół UNESCO, który zabrania walczącym wykorzystywać bezpośrednie otoczenie zabytków historycznych, kulturowych i religijnych.10
Trzecia bitwa
Trzecia bitwa zaczęła się 15 marca 1944 roku od jeszcze cięższego bombardowania, tym razem miasta. W ciągu trzech i pół godziny około 435 samolotów zrzuciło blisko tysiąc ton bomb, choć na samo Cassino spadło ich tylko około 300 ton, a za nimi odezwało się 746 dział. Potem ruszyli Nowozelandczycy. Broniła się niemiecka 1. Dywizja Spadochronowa, która pod koniec lutego zajęła Cassino, a gruzy sprzyjały jej znakomicie. Walcząc o każdą piwnicę, spadochroniarze wytrwali, a niemiecki dowódca Heinrich von Vietinghoff napisał potem, że żadne inne wojska nie utrzymałyby Cassino. 23 marca Alexander przerwał natarcie. Nowozelandczycy i żołnierze indyjscy stracili w dziewięć dni około dwóch tysięcy ludzi.11
Armia Andersa
Pod koniec marca dowódca brytyjskiej 8. Armii, generał Oliver Leese, powierzył najtrudniejsze zadanie następnej ofensywy generałowi Władysławowi Andersowi: zdobycie wzgórz Monte Cassino. Żołnierze Andersa przeszli bardzo długą drogę. Sam generał, wzięty przez Sowietów do niewoli w 1939 roku, spędził blisko dwa lata w sowieckich więzieniach, zanim polsko-sowiecka umowa z sierpnia 1941 roku pozwoliła mu tworzyć armię z byłych jeńców i zesłańców. Wielu z nich przeszło łagry i zsyłkę. Pod naciskiem polskim i brytyjskim Stalin zgodził się w 1942 roku wypuścić tę armię do Iranu i Iraku.12
Wiosną 1944 roku korpus liczył około 50 tysięcy żołnierzy i stanowił samodzielną część 8. Armii. Jego trzon tworzyły 3. Dywizja Strzelców Karpackich generała brygady Bronisława Ducha, 5. Kresowa Dywizja Piechoty generała brygady Nikodema Sulika i 2. Samodzielna Brygada Pancerna generała brygady Bronisława Rakowskiego, wsparte przez Armijną Grupę Artylerii. Naprzeciw stanęły niemiecka 1. Dywizja Spadochronowa i 5. Dywizja Górska.13 › Oblężenie Tobruku, 1941
11 maja Anders wydał rozkaz, który zapamiętał każdy żołnierz korpusu: „Zadanie, które nam przypadło, rozsławi na cały świat imię żołnierza polskiego”.14
Widmo i wzgórze 593
Czwarta bitwa, wielka aliancka ofensywa pod kryptonimem Diadem, zaczęła się 11 maja 1944 roku o godzinie 23.00 nawałą ogniową z około 1600 dział na całym froncie. Dwie godziny później ruszyła polska piechota. Dywizja Kresowa uderzyła na grzbiet Widmo, a Dywizja Karpacka na wzgórze 593 i folwark Massa Albaneta, po otwartych, skalistych zboczach, które omiatał ogień niemieckich karabinów maszynowych. Pod koniec 12 maja natarcie się załamało, a wykrwawiona piechota kresowa wycofała się z Widma.15
17 maja Polacy uderzyli ponownie. Do siódmej rano Dywizja Kresowa zdobyła Widmo i utrzymała je, a potem zajęła małe San Angelo. Do walki rzucono komandosów, część 15. Pułku Ułanów i dwa zaimprowizowane bataliony. Ataki na wzgórze 593 wciąż były odpierane. Tego dnia Polacy przechwycili niemiecki rozkaz wycofania się z klasztoru.16
18 maja 1944
W nocy z 17 na 18 maja 1. Dywizja Spadochronowa na rozkaz Kesselringa wymknęła się ze wzgórz, by uniknąć okrążenia. Rano Dywizja Karpacka zdobyła wreszcie wzgórze 593, a patrol 12. Pułku Ułanów Podolskich pod dowództwem podporucznika Kazimierza Gurbiela wszedł w ruiny opactwa. Zastał je puste, nie licząc garstki rannych Niemców, których nie dało się ewakuować. Około dziesiątej rano, według jednej relacji o 9.50, według innej o 10.20, patrol zawiesił naprędce uszyty proporczyk pułkowy. Potem pojawiła się biało-czerwona flaga, a obok niej brytyjska.17
W południe plutonowy Emil Czech odegrał z ruin Hejnał Mariacki. Dowódca wojsk alianckich we Włoszech, generał Alexander, powiedział Polakom, że był to dzień wielkiej chwały dla Polski, gdy zdobyli tę twierdzę. Linia Gustawa była już przełamana. W ciągu tygodnia alianci przełamali też kolejną niemiecką pozycję, Linię Hitlera, na której Polacy 25 maja zdobyli Piedimonte, a 4 czerwca 1944 roku do Rzymu wkroczyły wojska amerykańskie.18
Cena zwycięstwa
W walkach o Monte Cassino 2. Korpus Polski stracił 923 zabitych, 2931 rannych i 345 zaginionych. We wszystkich czterech bitwach straty były wielokrotnie wyższe. IPN szacuje straty alianckie na około 55 tysięcy żołnierzy, a Britannica, licząc całą kampanię, podaje 105 tysięcy po stronie aliantów i 80 tysięcy po stronie niemieckiej. Miasto Cassino i opactwo legły w gruzach.19
Dla Polaków to zwycięstwo miało gorzki smak. Walczyli pod hasłem „Za wolność naszą i waszą”, a ich kraj przechodził właśnie pod kontrolę sowiecką. Anders pozostał na emigracji w Wielkiej Brytanii, a w 1946 roku nowe komunistyczne władze odebrały mu polskie obywatelstwo. W kraju przez lata zakazywano pieśni o Monte Cassino i spychano pamięć o bitwie w cień.20 › Za wolność naszą i waszą
Czerwone maki i pamięć
W nocy z 17 na 18 maja, kilka godzin przed zdobyciem klasztoru, Feliks Konarski, żołnierz korpusu i przedwojenny autor piosenek znany jako Ref-Ren, napisał w bazie wojskowej niedaleko frontu pierwsze zwrotki pieśni Czerwone maki na Monte Cassino, a Alfred Schütz ułożył do nich muzykę. Pierwszy raz wykonana w Campobasso, pieśń szybko obiegła cały korpus i stała się jedną z najbardziej znanych polskich pieśni wojennych. Tytuł wzięła od maków, które kwitły na zrytych pociskami zboczach.21
Polski Cmentarz Wojenny powstał na zboczu między klasztorem a wzgórzem 593 w latach 1944 i 1945 według projektu architektów Wacława Hryniewicza i Jerzego Skolimowskiego. Poświęcono go 1 września 1945 roku, w szóstą rocznicę wybuchu wojny. Spoczywa na nim 1072 żołnierzy 2. Korpusu. Generał Anders, zmarły w Londynie 12 maja 1970 roku, został pochowany wśród swoich żołnierzy, a obok niego spoczywa żona Irena. Napis na cmentarzu prosi przechodnia: „Przechodniu, powiedz Polsce, żeśmy polegli wierni w jej służbie”.22
Co roku 18 maja na cmentarzu spotykają się weterani, żołnierze i przedstawiciele władz, a od 2016 roku opiekę nad nekropolią sprawuje Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. W Warszawie stoi też wielki biały pomnik bitwy. Szerszy obraz polskiej historii wojskowej przedstawiają nasz przewodnik po największych bitwach w historii Polski oraz strona epoki II wojny światowej.23 › Niedźwiedź Wojtek
