Tadeusz Rozwadowski: szef sztabu Bitwy Warszawskiej

Latem 1920 roku, gdy Armia Czerwona podchodziła pod Warszawę, polskim Sztabem Generalnym kierował pięćdziesięcioczteroletni były generał armii austro-węgierskiej. Tadeusz Rozwadowski pomógł przekuć rozpaczliwe położenie w rozkazy, które dały zwycięstwo w Bitwie Warszawskiej. Sześć lat później bronił legalnego rządu przed Józefem Piłsudskim, trafił do więzienia i zmarł, a jego zasługi na dziesięciolecia przemilczano.¹

Młodość: rodzina żołnierzy

Tadeusz Jordan Rozwadowski urodził się w maju 1866 roku w Babinie w powiecie kałuskim, w austriackiej Galicji, dziś na Ukrainie. Dzień jest sporny: Muzeum Historii Polski podaje 19 maja, a historyk IPN Piotr Milczanowski zauważa, że Polski Słownik Biograficzny podaje 20 maja i że trudno to rozstrzygnąć.²

Pochodził z rodziny o starych tradycjach wojskowych. IPN wymienia jego przodków: jeden walczył pod Wiedniem w 1683 roku, pradziad służył pod Kościuszką (według Muzeum Historii Polski był to prapradziadek), dziad walczył w powstaniu listopadowym, a ojciec w powstaniu styczniowym.³

Przeszedł przez kilka austriackich szkół wojskowych, w 1886 roku ukończył wiedeńską Wojskową Akademię Techniczną jako oficer artylerii, a potem Szkołę Wojenną w Wiedniu. Następnie zajmował stanowiska sztabowe, od 1891 roku w Mariborze, a potem w Budapeszcie. Ożenił się z hrabianką Marią Komorowską.⁴

Austriacki artylerzysta i dyplomata

W 1896 roku został attaché wojskowym przy poselstwie austro-węgierskim w Bukareszcie. Źródła różnią się co do tego, jak długo tam był: biogram Muzeum Historii Polski podaje lata 1896 do 1900, a biogram IPN, podobnie jak serwis informacyjny tego muzeum, mówi, że Bukareszt opuścił dopiero w 1907 roku, przenosząc się do Stanisławowa w Galicji.⁵

Był też wynalazcą. Defence24 opisuje jego konstrukcje artyleryjskie, m.in. przyrząd celowniczy i granato-szrapnel, pocisk o działaniu zbliżonym do dzisiejszych pocisków odłamkowo-burzących. Po powrocie do Galicji współpracował z ruchem strzeleckim; według IPN jako jedyny z wyższych polskich oficerów armii austriackiej, często ratując go dzięki swoim koneksjom.⁶

Gorlice 1915: sporne zasługi

W czasie I wojny światowej dowodził 12 Brygadą Artylerii, a potem 43 Dywizją Piechoty, i dosłużył się stopnia marszałka polnego porucznika. Polskie biografie, wśród nich biogram Muzeum Historii Polski, przypisują mu wybitną rolę w przełamaniu pod Gorlicami w maju 1915 roku i „Feuerwalze”, czyli wał ogniowy przesuwający się przed nacierającą piechotą. W 1916 roku, po sporach z przełożonymi, m.in. o to, że bronił miejscowej ludności przed represjami wojska, przeniesiono go w stan spoczynku.⁷

Tę wersję zakwestionowano. W artykule opublikowanym w 2022 roku w czasopiśmie Klio historyk Sławomir Kułacz odtworzył na podstawie akt austro-węgierskich przydziały Rozwadowskiego w pierwszej połowie 1915 roku i doszedł do wniosku, że bardzo skuteczny ostrzał pod Gorlicami zaplanowali i przeprowadzili inni oficerowie. Tradycyjna opowieść, dowodzi, wywodzi się z wczesnych biografii, które opierały się na własnych, bardzo przekonujących wspomnieniach Rozwadowskiego; twierdzenie o „Feuerwalze” pochodzi z rodzinnej księgi pamiątkowej z 1929 roku, a działa brygady pod Gorlicami użyto w sposób, który z ruchomą zaporą ogniową miał niewiele wspólnego.⁸

Budowa armii i obrona Lwowa, 1918 do 1919

Pod koniec października 1918 roku Rada Regencyjna w Warszawie powierzyła mu kierowanie sztabem nowego Wojska Polskiego; według Defence24 sztab powołano 25 października, a trzy dni później stanął na jego czele. W tych tygodniach, jak podają IPN i Instytut Piłsudskiego w Ameryce, położył podwaliny pod kawalerię i straż graniczną oraz opracował pierwszy schemat organizacji polskich władz wojskowych; IPN dodaje marynarkę wojenną i tymczasową ustawę o powszechnym obowiązku służby wojskowej. Gdy władzę objął Piłsudski, według IPN poróżnili się co do sposobu budowy armii i Rozwadowski złożył urząd.⁹

Wysłano go wtedy do Lwowa, gdzie polscy ochotnicy walczyli z oddziałami ukraińskimi o panowanie nad miastem. Od połowy listopada 1918 roku dowodził polską Armią „Wschód” i utrzymał oblężone miasto przez zimę, aż w marcu 1919 roku nadeszła odsiecz. Obrona Lwowa, jak pisze Instytut Piłsudskiego w Ameryce, uczyniła go bohaterem miasta i całego narodu.¹⁰

Encyclopedia of Ukraine i ukraińska historyczka Oksana Dudko opisują tę zimę ze strony ukraińskiej. Encyklopedia podaje, że Ukraińska Armia Halicka, licząca około 40 tysięcy żołnierzy, 15 lutego 1919 roku rozpoczęła wielką ofensywę na Lwów, a w marcu okrążyła miasto, dopóki Polacy nie przełamali jej linii pod Gródkiem 19 marca; Dudko w International Encyclopedia of the First World War datuje tę ofensywę, zwaną wowczuchowską, na 16 do 23 lutego.¹¹ › Obrona Lwowa, 1918

Paryż i amerykańscy ochotnicy

Od 1919 roku kierował Polską Misją Wojskową w Paryżu, gdzie, jak pisze jego biograf Mariusz Patelski, uzyskał dostawy broni i doprowadził do zbliżenia z Rumunią; Instytut Piłsudskiego w Ameryce dodaje, że pozyskał dla Polski marszałka Focha. Planował też Legion Amerykański u boku Wojska Polskiego; według Patelskiego plan zrealizowano tylko częściowo, w postaci Eskadry Kościuszkowskiej złożonej z amerykańskich lotników.¹²

Szef Sztabu Generalnego, 1920

Latem 1920 roku, w szczytowym momencie zagrożenia, gdy Armia Czerwona szła na Warszawę, odwołano go do kraju i ponownie powierzono mu Sztab Generalny.¹³

Na początku sierpnia sztab opracował operację, która przeszła do historii jako Bitwa Warszawska: utrzymać linię Wisły przed stolicą i uderzyć na skrzydło sowieckie grupą zebraną nad Wieprzem. Jak mówi jego biograf Mariusz Patelski, Rozwadowski podpisał niemal wszystkie najważniejsze rozkazy. Najbardziej znany jest tajny rozkaz operacyjny nr 10 000, napisany przez niego po naradzie z Piłsudskim, jak podaje Instytut Piłsudskiego w Ameryce, który przechowuje jego akta z 1920 roku i datuje rozkaz na 10 sierpnia. Muzeum Historii Polski dodaje, że zastąpił on jedno kontruderzenie z południa uderzeniami z północy i z południa oraz przyspieszył natarcie znad Wieprza z 17 na 16 sierpnia.¹⁴

Kto zaplanował zwycięstwo?

O autorstwo planu spierano się przez całe stulecie. Piłsudski, Naczelny Wódz, sam poprowadził grupę uderzeniową znad Wieprza i to jemu przypisano większość zasług. Serwis muzeum cytuje historyka Wojciecha Roszkowskiego: główną decyzję podjął Piłsudski, a Rozwadowski precyzyjnie ją rozpracował, wspólnie z płk. Tadeuszem Piskorem i kpt. Bronisławem Regulskim.¹⁵

Inni historycy przypisują Rozwadowskiemu większy udział. Biogram IPN nazywa go autorem planu kontrnatarcia i koncepcji bitwy oraz jej głównym koordynatorem; jego biograf Mariusz Patelski nazywa go głównym architektem planów bitwy. Obaj podkreślają jego lojalność wobec Piłsudskiego, a IPN dodaje, że nigdy nie dementował chwały, która spadła na marszałka.¹⁶

Jarosław Centek w International Encyclopedia of the First World War uważa, że autorstwo trudno ustalić, a za najbardziej prawdopodobnego autora uznaje Rozwadowskiego albo Piłsudskiego. Francja przysłała do Polski gen. Maxime’a Weyganda jako doradcę wojskowego Piłsudskiego, jak przypomina Akademia Francuska; do Warszawy dotarł z misją aliancką 25 lipca 1920 roku, co odnotowują zarówno serwis Muzeum Historii Polski, jak i Radio Kraków. Centek uważa rozstrzygający udział Weyganda za mało prawdopodobny, bo francuska doktryna preferowała wojnę pozycyjną, a Radio Kraków, powołując się na Kazimierza Sosnkowskiego, pisze, że Weygand radził Piłsudskiemu okopać się na ciągłej linii obrony, czego Piłsudski nie posłuchał.¹⁷

Styl dowodzenia

Rozwadowski zasłynął jako oficer sztabowy i organizator. Jego atutami, w portrecie IPN, były talent do języków, osobisty urok, wrodzony optymizm i nienaganne maniery, a także rzadka znajomość sztuki wojennej; Instytut Piłsudskiego w Ameryce, który przechowuje jego akta, także nazywa go znawcą sztuki wojennej. Od 1921 roku był Generalnym Inspektorem Kawalerii.¹⁸

Nie godził się też na wciąganie wojska w politykę. Defence24 i Mariusz Patelski opisują, jak sprzeciwiał się upolitycznieniu korpusu oficerskiego i uprzywilejowaniu jakiejkolwiek grupy oficerów, co doprowadziło go do konfliktu z obozem Piłsudskiego.¹⁹

Zamach majowy, więzienie i śmierć

W maju 1926 roku, gdy Piłsudski ruszył na Warszawę, Rozwadowski objął z ramienia legalnego rządu dowództwo obrony stolicy. Gdy prezydent Stanisław Wojciechowski ustąpił, by nie dopuścić do wojny domowej, generała internowano. Rozwadowskiego i trzech innych generałów, Włodzimierza Zagórskiego, Juliusza Malczewskiego i Bolesława Jaźwińskiego, oskarżono następnie o przestępstwa kryminalne i osadzono w więzieniach wojskowych, najpierw w Warszawie, a potem w Wilnie.²⁰

Warunki były ciężkie, cele zimne i zrujnowane, a generała trzymano wśród pospolitych przestępców. Rozprawę i przedstawienie zarzutów wciąż odkładano; w październiku 1926 roku, jak podaje serwis Muzeum Historii Polski, wojskowy sąd okręgowy uznał areszt za bezzasadny, ale na wniosek prokuratora wojskowego generał pozostał w więzieniu. 30 kwietnia 1927 roku przeniesiono go w stan spoczynku, a 18 maja 1927 roku, po protestach opinii publicznej, zwolniono.²¹

Zdrowie miał zrujnowane. W 1928 roku napisał referat o obronie państwa, nazwany później jego testamentem wojskowym, w którym postulował armię wysokiego pogotowia z lotnictwem, kawalerią i oddziałami pancernymi, gotową odeprzeć nagły atak Rosji albo Niemiec. Zmarł w Warszawie 18 października 1928 roku. Władze odmówiły sekcji zwłok i od razu pojawiły się pogłoski o otruciu; Muzeum Historii Polski zaznacza, że nigdy ich nie udowodniono.²²

Dziedzictwo i pamięć

Pochowano go na Cmentarzu Obrońców Lwowa, wśród tych, którzy bronili miasta. Po II wojnie światowej cmentarz popadał w ruinę, a 25 sierpnia 1971 roku władze sowieckie zniszczyły jego kolumnadę czołgami i buldożerami, jak podaje lwowskie Centrum Historii Miejskiej; polski Instytut Polonika także datuje największe zniszczenia na 1971 rok. Szczątki generała przeniesiono w miejsce do dziś nieznane: według Instytutu Piłsudskiego w Ameryce w latach siedemdziesiątych, z obawy, że władze je zniszczą, wywieziono je, prawdopodobnie na Cmentarz Łyczakowski.²³

Przez dziesięciolecia jego pamięć była podwójnie spychana: jego biograf Mariusz Patelski zauważa, że nazwisko generała usunięto z podręczników szkolnych zarówno w czasach sanacji, jak i w PRL. Uznanie przyszło późno. W październiku 2024 roku minister obrony narodowej Władysław Kosiniak-Kamysz zapowiedział, że wystąpi do prezydenta o nadanie mu Orderu Orła Białego, i nazwał go „generałem bez pomników”.²⁴

Przeczytaj o Bitwie Warszawskiej, o obronie Lwowa w 1918 roku i o człowieku, z którym dzielił zwycięstwo, Józefie Piłsudskim. Frontem Północnym dowodził w tej bitwie Józef Haller.