Bitwa pod Kobyłką 1794: litewska straż tylna przed Pragą

Kobyłka to dziś miasto na północno-wschodnim skraju Warszawy. Jesienią 1794 roku była wsią z kościołem i dworem przy drodze, którą armia litewska insurekcji kościuszkowskiej cofała się ku stolicy. Bitwa stoczona tu i w lasach dzisiejszej Zielonki 26 października była ostatnią bitwą powstania przed szturmem Pragi.²

Tło: po Maciejowicach

Powstanie wybuchło w Krakowie w marcu 1794 roku pod wodzą Tadeusza Kościuszki, rok po drugim rozbiorze, a w połowie kwietnia ogarnęło Warszawę, której mieszkańcy i garnizon wyparli wojska rosyjskie w zaciętych walkach ulicznych. Przez lato powstańcy bronili stolicy przed armiami rosyjską i pruską.³

W październiku 1794 roku powstanie poniosło najcięższy cios: pod Maciejowicami armia Kościuszki została pobita, a on sam, ranny, dostał się do rosyjskiej niewoli. Litewski korpus generała porucznika Stanisława Mokronowskiego, działający na północnym Mazowszu, przeszedł wtedy Bug i kilkoma kolumnami cofał się ku Warszawie.⁴

Za nimi szedł Aleksander Suworow. 25 października w Stanisławowie połączył się z korpusem generała Fersena, zwycięzcy spod Maciejowic, a od strony Grodna nadciągał korpus Derfeldena; Bartoszewicz ocenia połączone siły na około 35 tysięcy ludzi. Suworow ruszył na Warszawę przez Kobyłkę, gdzie spodziewał się spotkać kolumny Mokronowskiego idące znad Bugu, i uderzył na nie własnymi wojskami, zamiast wysyłać oddział.⁵ › Tadeusz Kościuszko

Armie i dowódcy

Odwrót osłaniały dywizje generałów Jana Meyena i Arnolda Byszewskiego. Franciszek Jóźwicki w tygodniku „Idziemy” ocenia je na około 5500 ludzi, wyczerpanych, głodnych, słabo uzbrojonych i częściowo chorych; Frederick Anthing w wydanej w 1799 roku historii kampanii Suworowa na około 5 tysięcy. Była to głównie piechota z niewielką liczbą dział.⁶

Wódz korpusu, generał porucznik Stanisław Mokronowski, nie był nowicjuszem. Gdy w kwietniu powstała Warszawa, mianowano go naczelnikiem Siły Zbrojnej Księstwa Mazowieckiego i w kolejnych tygodniach organizował powstańcze wojsko wokół stolicy oraz jej obronę; historyk Jarosław Dudziński ocenia, że na tym stanowisku dobrze przysłużył się powstaniu. Jesienią dowodził korpusem litewskim.⁷

Przeciw nim szły jazda i lekkie wojska Suworowa: kozacy, konni strzelcy, dragoni i huzarzy, a za nimi bataliony jegrów. Jóźwicki liczy Rosjan na około 7 tysięcy. Suworow dowodził osobiście, razem z generałem Pawłem Potiomkinem, a kolumnami jazdy, które rozstrzygnęły bitwę, kierowali brygadier Isleniew i generał Szewicz.⁸

Bitwa krok po kroku

Kozacy. Walka zaczęła się wcześnie rano 26 października. Rosyjska straż przednia złożona z kozaków i konnych strzelców uderzyła pierwsza i spotkała się z silnym ogniem, a według Jóźwickiego ten pierwszy atak odparto.⁹

Rozbicie. Potem natarła cała masa rosyjskiej jazdy i powstańcy musieli ustąpić. Nie uciekli jednak: piechota cofała się w zwartych kolumnach leśnymi drogami ku Warszawie, a walka przeniosła się spod kościoła w Kobyłce w lasy dzisiejszej Zielonki. Rosjanie ścigali każdą kolumnę osobno między drzewami, a dragoni zsiadali z koni tam, gdzie konie nie mogły przejść.¹⁰

Jedna z kolumn, przy której był pułkownik Wolan, została osaczona w lesie i złożyła broń. Anthing liczy tam 380 jeńców, a wśród nich Wolana i 24 oficerów.¹¹

Punkt zwrotny: ostatni bój pod Zielonką

Największa kolumna, generała Byszewskiego, licząca według Podhorodeckiego około 2500 ludzi, a według Anthinga około 3 tysięcy, szła główną drogą na Warszawę z resztą dział. Suworow posłał jazdę, by obeszła ją z obu stron. Kolumna została rozerwana, ale jej piechota odpowiedziała ogniem i odparła pierwsze natarcia.¹²

W końcu, osaczony ze wszystkich stron, Byszewski sprowadził żołnierzy z drogi na niskie zalesione pagórki koło dzisiejszej Zielonki i stawił opór. Teren nie pozwalał użyć jazdy, więc Rosjanie zsiedli z koni i ruszyli na szable i bagnety razem z jegrami. Obie relacje opisują zaciekłą walkę, w której powstańcy nie chcieli się poddać, dopóki ich nie przytłoczono. Wzięto tam do niewoli około 400 żołnierzy, od 25 do 30 oficerów i samego, rannego, generała Byszewskiego; Rosjanie zdobyli też działa.¹³

Całe starcie trwało według Anthinga cztery godziny, a według Podhorodeckiego około pięciu.¹⁴

Następstwa

Poległo około 450 powstańców, większość w ostatnim starciu pod Zielonką. Liczbę jeńców Podhorodecki szacuje na około 800 żołnierzy i około 50 oficerów, Jóźwicki na 800 żołnierzy i 44 oficerów, a portal dzieje.pl na 850; historyk Kazimierz Bartoszewicz ocenia całą stratę na 1500 ludzi i wszystkie dziewięć dział. Relacja rosyjska przedstawia własne straty jako bardzo lekkie; Podhorodecki w to wątpi i podejrzewa zaniżenie liczby zabitych.¹⁵

Wieczorem Suworow rozłożył kwaterę we dworze w Kobyłce, którego właściciel, hrabia Unruh, wydał dla zwycięzców obiad, na który zaproszono także wziętych do niewoli oficerów, w tym Byszewskiego. Co do losu żołnierzy relacje się różnią: Podhorodecki pisze, że Suworow wypuścił niemal wszystkich jeńców, a Anthing, że odprowadzono ich pod eskortą.¹⁶

Kobyłka była klęską, ale nie daremną. Opór straży tylnej pozwolił większości korpusu Mokronowskiego przedostać się lasami na Pragę, prawobrzeżne przedmieście Warszawy, i wziąć udział w jej obronie. Sam Mokronowski, gdy dotarł na Pragę, złożył dowództwo.¹⁷

Klęska otworzyła też drogę do stolicy. Armia Suworowa przez kilka dni stała obozem wokół Kobyłki, szykując się do szturmu, a 4 listopada 1794 roku uderzyła na Pragę, której rozległe szańce, bronione pod dowództwem generała Józefa Zajączka, były o wiele za duże dla obsadzających je wojsk. Suworow uderzył naraz kilkoma kolumnami, obrona została przełamana, a jego działa zniszczyły most do Warszawy, więc wielu uciekających utonęło w Wiśle.¹⁸

To, co nastąpiło potem, przeszło do polskiej pamięci jako rzeź Pragi. Liczby ofiar nigdy nie ustalono: portal dzieje.pl podaje od 13 do 20 tysięcy zabitych, w większości cywilów, Bartoszewicz, ważąc sprzeczne relacje, szacował około 6 tysięcy zabitych i rannych w walce, 10 tysięcy jeńców i 7 tysięcy zamordowanych, a Anthing, piszący dla wielbicieli Suworowa, notuje 3400 jeńców i opisuje resztę jako zabitych lub utopionych na oczach Warszawy.¹⁹

Dziedzictwo i pamięć

Powstanie nie przetrwało upadku Pragi. Kobyłka zapisała się w pamięci jako ostatni bój armii litewskiej insurekcji przed tym końcem i jako bitwa wspólna dla dwóch narodów dawnej Rzeczypospolitej: podczas rocznicowych uroczystości mówi się o ofierze, z której wyrosły zarówno wolna Polska, jak i wolna Litwa.²⁰ › Bitwa pod Racławicami, 1794

Kobyłka dzisiaj

Poległych pochowano na cmentarzu w Kobyłce. W 200. rocznicę, w 1994 roku, umieszczono tam tablicę ku czci żołnierzy i powstańców, a w 222. rocznicę, z inicjatywy Ambasady Litwy, obok niej odsłonięto drugą, w języku litewskim. Każdego października rocznicę bitwy obchodzi się na Starym Cmentarzu Mszą i uroczystościami.²¹