Co wydarzyło się w bitwie o Olszynkę Grochowską?
25 lutego 1831 roku, w czasie powstania listopadowego, armia polska stanęła na wschód od Warszawy przeciw liczniejszej armii rosyjskiej feldmarszałka Dybicza. Najzacieklejsze walki toczyły się o olszynowy lasek, który kilkakrotnie przechodził z rąk do rąk. Bitwa pozostała nierozstrzygnięta: Polacy wycofali się do Warszawy, ale ciężko poturbowani Rosjanie nie zaatakowali miasta.3
W listopadzie 1830 roku polscy oficerowie w Warszawie powstali przeciw rosyjskiemu panowaniu. W lutym 1831 roku na stolicę maszerowała już wielka armia rosyjska. Na równinie Grochowa, po drugiej stronie Wisły, armia polska stanęła do walki wokół małego olszynowego lasku i 25 lutego obie armie stoczyły o niego najkrwawszą bitwę powstania.4
Kto wygrał bitwę o Olszynkę Grochowską i dlaczego?
Żadna ze stron nie wygrała w pełni. Rosjanie utrzymali pole bitwy, ale armia polska wycofała się do Warszawy w porządku, a Dybicz, wstrząśnięty stratami, nie zaatakował miasta. Więcej zyskali Polacy: zatrzymali znacznie liczniejszą armię u bram stolicy, a powstanie trwało jeszcze przez wiele miesięcy.5
Powstanie listopadowe
W nocy z 29 na 30 listopada 1830 roku młodzi polscy oficerowie w Warszawie powstali przeciw rosyjskiemu panowaniu w Królestwie Polskim. Car Mikołaj I wysłał przeciw nim armię, która według Muzeum Wojska Polskiego i Puzyrewskiego była jesienią przygotowywana do interwencji przeciw belgijskiemu powstaniu. W styczniu 1831 roku Sejm zdetronizował Mikołaja jako króla Polski.6
Dybicz idzie na Warszawę
Feldmarszałek Iwan Dybicz przekroczył granicę Królestwa Polskiego 5 lutego 1831 roku, licząc na szybką kampanię: Puzyrewski pisze, że armia wyruszyła z żywnością na 21 dni, a Muzeum Historii Polski podaje 20. Armia polska cofnęła się, by bronić podejść do stolicy, a 14 lutego generał jazdy Józef Dwernicki odniósł pierwsze zwycięstwo powstania pod Stoczkiem.7
Armia polska nie cofała się biernie. 17 lutego jej straże tylne starły się z nacierającymi kolumnami rosyjskimi pod Dobrem i Kałuszynem, a zarówno dzieje.pl, jak i Puzyrewski odnotowują te starcia jako drobne polskie sukcesy, które spowolniły marsz. Potem armia cofnęła się na równinę Grochowa, na przedpola Warszawy, z Wisłą za plecami.8
Polskie dowództwo było splątane. Józef Chłopicki, który kierował powstaniem jako dyktator, ustąpił, a wodzem naczelnym był teraz książę Michał Radziwiłł; w praktyce bitwą kierował jednak Chłopicki, bez formalnego dowództwa nad całą armią. Andrzej Kałwa zauważa na łamach dzieje.pl, że komplikacje tego podwójnego dowodzenia miały wkrótce odbić się na przebiegu walki.9
Decyzje dowódców
Dybicz nie zamierzał atakować polskiego frontu. Chciał obejść polskie lewe skrzydło od północy: kolumna generała Szachowskiego, licząca według dzieje.pl około 11 tysięcy ludzi, a według Puzyrewskiego około 17,5 tysiąca, miała przejść przez Białołękę i uderzyć na tyły Polaków, podczas gdy główna armia naciskałaby lewe skrzydło. Szachowskiego zatrzymał jednak pod Białołęką generał Jan Krukowiecki, a rankiem 25 lutego Dybicz, słysząc kanonadę z tamtej strony, kazał atakować z frontu, by odciągnąć Polaków od Szachowskiego.10
Puzyrewski stwierdza, że bitwa potoczyła się wbrew wszystkim rachubom Dybicza, i obwinia Szachowskiego, który przez kilka godzin stał bezczynnie i dotarł na pole bitwy dopiero późnym popołudniem. Chłopicki ze swojej strony przyjął bitwę przed Pragą, opierając linię o olszynowy lasek, a Muzeum Wojska Polskiego i dzieje.pl opisują, jak walka o niego wciągała coraz więcej wojsk obu stron.11
Ilu żołnierzy walczyło o Olszynkę Grochowską?
Około 40 tysięcy żołnierzy polskich stanęło przeciw około 60 tysiącom Rosjan; takie liczby podają Muzeum Historii Polski, Muzeum Wojska Polskiego i dzieje.pl. Polacy mieli według Muzeum Wojska Polskiego 90 dział, a według dzieje.pl 120, wobec ponad 200 po stronie rosyjskiej; Muzeum Wojska Polskiego podaje 212. Puzyrewski liczy 70 tysięcy ludzi i 237 dział w głównej armii rosyjskiej trzy dni po bitwie.12
Olszynka
Kluczem do polskiej pozycji był mały olszynowy lasek, Olszynka, w środku pola bitwy. Centrum polskiej linii zajmowały dywizje generałów Franciszka Żymirskiego i Jana Skrzyneckiego, lewe skrzydło dywizja Krukowieckiego, prawe generała Szembeka, a na tyłach stała jazda generała Tomasza Łubieńskiego. Wśród obrońców samego lasku był 4. Pułk Piechoty Liniowej.13
Natarcie rosyjskie poprzedziło prawie godzinne przygotowanie artyleryjskie. Potem piechota ruszyła na lasek, który przez cały dzień raz po raz przechodził z rąk do rąk. Około południa Chłopicki osobiście poprowadził dziewięć batalionów piechoty do przeciwnatarcia, które go odbiło. Puzyrewski krytykuje rosyjskie dowództwo za wprowadzanie wojsk do lasku małymi porcjami, najpierw trzech batalionów, potem jedenastu, potem kolejnych, przeciw dwóm pełnym dywizjom polskim.14
Największą sławę zdobyli żołnierze 4. Pułku Piechoty Liniowej, czwartacy. Muzeum Wojska Polskiego pisze, że ponieśli najcięższe straty spośród wszystkich pułków walczących w tej bitwie, a zarówno muzeum, jak i dzieje.pl przypisują im powstrzymanie znacznie liczniejszych sił.15
Szarża jazdy
Po południu Dybicz rzucił jazdę na polską linię, chcąc ją przerwać i odciąć Polaków od Pragi. Obie relacje zgadzają się, że szarżę ostatecznie odrzucili polscy ułani 2. i 5. pułku. Różnią się co do tego, jak daleko doszła: Puzyrewski pisze, że szwadron kirasjerów księcia Alberta rozbił polski czworobok i dotarł niemal pod Pragę, zanim go odparto, a dzieje.pl podkreśla, że szarżę zatrzymała piechota 4. pułku pułkownika Bogusławskiego.16
Odwrót Polaków
Mniej więcej w tym samym czasie nadszedł kryzys. Chłopicki chciał przeciwnatarcia oddziałów Krukowieckiego i jazdy Łubieńskiego, ale obaj generałowie odmówili, czekając na potwierdzenie rozkazu przez Radziwiłła. Wtedy wybuch granatu ciężko ranił Chłopickiego i zniesiono go z pola. Muzeum Wojska Polskiego opisuje chwilowe zamieszanie, które potem nastąpiło.17
Dowództwo przejął Skrzynecki. Puzyrewski pisze, że spośród starszych polskich dowódców tylko on zachował przytomność umysłu, przywrócił porządek na prawym skrzydle i ustawił nową linię na piaszczystych pagórkach; świadomy dysproporcji sił i nielojalności innych generałów, zarządził odwrót w szyku ku Warszawie. Odwrót osłaniał 2. pułk ułanów pułkownika Ziemięckiego. Gdy zapadał zmierzch, około piątej, Dybicz przerwał natarcie.18
Ilu żołnierzy poległo pod Olszynką Grochowską?
Straty obu stron były ciężkie, a liczby się różnią. Muzeum Historii Polski i dzieje.pl podają około 7300 Polaków i 9500 Rosjan zabitych i rannych; Muzeum Wojska Polskiego około 7 tysięcy Polaków i 9600 Rosjan. Puzyrewski ocenia straty polskie na do 12 tysięcy ludzi i trzy działa, a rosyjskie na do 9400. W ciągu jednego zimowego dnia obie armie straciły ponad 15 tysięcy ludzi.19
Dlaczego Dybicz nie zaatakował Warszawy po bitwie?
Dybicz utrzymał pole bitwy, ale jego armia straciła około 9500 ludzi i była wyczerpana, od Białołęki nadciągały wojska polskie, a Praga była silnie umocniona. Muzeum Wojska Polskiego nazywa jego rezygnację z ataku decyzją kluczową: natychmiastowy szturm Pragi mógł zmiażdżyć wykrwawioną armię polską.20
Puzyrewski wyjaśnia drugą stronę problemu: zapasy przywiezione przez armię się kończyły, lód na Wiśle stawał się niepewny, a przeprawa musiała czekać na odwilż. Wyczerpana armia rosyjska wycofała się na leża zimowe, a dzieje.pl opisuje kampanię od Stoczka po Grochów jako moment, w którym załamała się rosyjska ofensywa i rozwiały się nadzieje cara na szybkie zwycięstwo.21
Znaczenie bitwy
Bitwa o Olszynkę Grochowską była największą bitwą powstania listopadowego. Ocaliła na razie Warszawę i pozwoliła powstaniu trwać jeszcze przez wiele miesięcy. Jak pisze dzieje.pl, jej znaczenie polegało na tym, że zmusiła Rosjan do cofnięcia się i opóźniła ich szturm na Warszawę, który nastąpił dopiero we wrześniu 1831 roku.22
Bitwa zmieniła polskie dowództwo. Radziwiłł musiał ustąpić, wodzem naczelnym został Skrzynecki, a Chłopicki, którego rana okazała się zbyt ciężka, nie wrócił już na pole walki. Wiosną armia polska przeszła do natarcia i zwyciężyła pod Wawrem i Dębem Wielkim 31 marca i pod Iganiami 10 kwietnia, ale 26 maja poniosła klęskę pod Ostrołęką. dzieje.pl widzi w sukcesie pod Grochowem podstawę tej wiosennej ofensywy; Puzyrewski, patrząc od strony rosyjskiej, nazywa Grochów zwycięstwem taktycznym, ale nie strategicznym, bo Polacy wyszli z bitwy za Wisłą i z czasem na odbudowę armii.23
Gdzie rosła Olszynka i co jest tam dziś?
Lasek rósł na równinie Grochowa, wówczas odległym przedmieściu na wschód od Warszawy, dziś części miasta. Większość olch wycięto w XIX i na początku XX wieku; w latach trzydziestych teren zmeliorowano i ponownie zalesiono, planując tu mauzoleum narodowe. W 1983 roku obszar ogłoszono rezerwatem przyrodniczo-historycznym z pomnikiem bitwy.24
Przy drodze do pomnika ciągnie się Aleja Chwały, szereg głazów z tablicami ku czci żołnierzy 1831 roku, a co roku w lutym odbywa się tam inscenizacja bitwy. Obraz Wojciecha Kossaka ze zbiorów Muzeum Wojska Polskiego przedstawia czwartaków odpierających kolejny szturm Rosjan, z Chłopickim i jego sztabem w tle. Szerzej o dziejach polskiego oręża: największe polskie bitwy.25
