Emilia Plater: hrabianka, która poprowadziła powstańców

Wiosną 1831 roku dwudziestoczteroletnia hrabianka obcięła włosy, włożyła męski strój, przypasała szablę i wezwała lud litewskiej parafii do powstania przeciw Imperium Rosyjskiemu. Emilia Plater zmarła przed końcem roku, od choroby, a nie od kuli, ale jej historia, w ciągu kilku miesięcy opowiedziana na nowo przez Adama Mickiewicza, uczyniła ją jedną z najsłynniejszych bohaterek polskiej walki o niepodległość.¹

Młodość: Wilno i Liksna

Emilia Plater urodziła się w Wilnie 13 listopada 1806 roku w szlacheckim rodzie Platerów. Jej ojciec, Franciszek Ksawery Plater, był według Stefana Kieniewicza, autora hasła w Polskim Słowniku Biograficznym, lekkomyślnym utracjuszem, a rodzice rozstali się, gdy była dzieckiem. Dorastała z matką w majątku krewnych w Liksnie koło Dyneburga (dziś Daugavpils na Łotwie), w części dawnej Rzeczypospolitej pod panowaniem rosyjskim.²

Kształciła się w domu, razem z kuzynkami. Słownik i serwis dzieje.pl Muzeum Historii Polski opisują dziewczynę, która pisała wiersze, jeździła konno i obchodziła się z bronią: słownik wspomina strzelanie do celu, muzeum szermierkę i polowania. Kieniewicz przypuszcza, że natchnieniem były dla niej bohaterki takie jak legendarna Wanda, Grażyna z poematu Mickiewicza czy Bubulina z greckiego powstania.³

W 1829 roku, jak podaje słownik, podróżowała z matką do Warszawy i Krakowa, odwiedzając pole bitwy pod Raszynem, Ojców i Puławy, siedzibę Czartoryskich. Matka zmarła w 1830 roku. Ojciec ożenił się ponownie i, jak pisze Kieniewicz, nie chciał się z nią widywać.⁴

Małżeństwo jej nie kusiło, choć źródła opowiadają tę historię różnie. Według dzieje.pl odrzuciła z patriotycznych pobudek oświadczyny zamożnego rosyjskiego inżyniera. Józef Straszewicz, który napisał pierwszą biografię na podstawie relacji rodziny, opisuje dwóch adoratorów spośród rosyjskich oficerów bywających w Liksnie: generała i urodzonego w Saksonii kapitana inżynierów, którego szanowała, ale nie mogła pokochać, bo jedynym przedmiotem jej myśli, pisze, była Polska. Kieniewicz ocenia rzecz chłodniej: nieurodziwa i bez posagu, miała niewielu konkurentów, a rosyjscy oficerowie, którzy się do niej zalecali, nie wchodzili w grę.⁵

Powstanie listopadowe dociera na Litwę

Powstanie wybuchło w Warszawie w listopadzie 1830 roku. Na Litwie, jak zauważa IPN, zaczęło się w trzeciej dekadzie marca 1831 roku w pięciu powiatach Żmudzi i szybko się rozszerzyło; 26 marca powstańcy zajęli Rosienie, co według dzieje.pl dało sygnał do powstania na całej Litwie.⁶

Plater czekała na tę chwilę. 25 marca 1831 roku, jak podaje słownik, podpisała dla swojej opiekunki oświadczenie, że nikt jej do tego kroku nie namówił i że od dawna nosiła się z zamiarem pójścia na wojnę. Około 29 marca, po mszy w Dusiatach koło Jezioros, miała wystąpić w męskim stroju, z szablą i obciętymi włosami, i wezwać lud do powstania; także IPN wskazuje Dusiaty jako miejsce, gdzie podniosła sztandar powstania. Kieniewicz ostrzega, że tę słynną scenę trudno oddzielić od późniejszej legendy. 4 kwietnia podpisała w Jeziorosach akt powstania powiatu.⁷

Straszewicz, piszący na emigracji zaledwie kilka lat później, opisuje scenę w Dusiatach z wszystkimi szczegółami: młoda kobieta obcina złote warkocze, bierze pistolety i sztylet i jedzie z Marią Prószyńską do wsi należącej do jej kuzyna Cezarego Platera, gdzie w niedzielę kościół był pełniejszy niż zwykle, a powstańcy czekali na rozwinięcie sztandaru. To porywająca karta, i właśnie taka relacja, o której Kieniewicz ostrzega, że może zawdzięczać legendzie tyle samo co pamięci.⁸

W polu: Załuski, Prestowiany i Chłapowski

Według dzieje.pl oddział, który zebrała z przyjaciółką Marią Prószyńską, liczył kilkaset ludzi: strzelców, jeźdźców i kosynierów. Marzyła o zdobyciu twierdzy dyneburskiej, ale plan miał niewielkie szanse, a dwa drobne zwycięstwa nad Dźwiną, przypisywane jej później, są według słownika niepotwierdzone. Oba źródła zgodnie podają, że do ataku na twierdzę nie doszło.⁹

30 kwietnia dotarła do powstańczego oddziału Karola Załuskiego, a 4 maja wzięła udział w jego nieudanej bitwie pod Prestowianami, gdzie, jak opowiada Straszewicz, poprosiła o przyjęcie w szeregi wolnych strzelców wiłkomierskich. Wspomnienia przytaczane przez Kieniewicza chwalą jej poważną i taktowną służbę; inne mówią, że towarzysze musieli ją czasem ratować, gdy mdlała albo spadała z konia. Poznała tam Marię Raszanowiczównę, która została przy niej do końca. Po rozpadzie oddziału Załuskiego służyła ze strzelcami wiłkomierskimi i walczyła w potyczce pod Mejszagołą, którą wymienia też dzieje.pl.¹⁰

Pod koniec maja na Litwę wkroczył kawaleryjski rajd generała Dezyderego Chłapowskiego, według IPN około 800 ludzi, a na początku czerwca podążył za nim generał Antoni Giełgud z mniej więcej 12 000 żołnierzy. 5 czerwca pod Gabrielowem Plater spotkała Chłapowskiego. Radził jej wrócić do domu, co odnotowują i Kieniewicz, i jej pierwszy biograf Józef Straszewicz; zamiast tego, co zgodnie podają słownik i dzieje.pl, nadał jej honorowy stopień kapitana i dowództwo 1. kompanii pułku piechoty formowanego na Litwie.¹¹

Czy Emilia Plater naprawdę była kapitanem?

Tak, ale stopień był honorowy. Kieniewicz uznaje to dowództwo za w dużej mierze nominalne, a nawet diariusz Chłapowskiego, który wspomina oddział „Panny P.”, nie wyjaśnia, czy rzeczywiście nim dowodziła i jak długo. Źródła różnie nazywają pułk: dzieje.pl mówi o 1. Litewskim Pułku Piechoty, Polski Słownik Biograficzny o 25. Pułku Piechoty Liniowej. Straszewicz, piszący w latach trzydziestych XIX wieku, godzi obie wersje: pierwszy pułk litewski, pisze, kilka dni po jej nominacji przemianowano na 25. pułk liniowy.¹²

Przez około dwa tygodnie służyła w załodze Kowna, gdzie wydano na jej cześć bal. dzieje.pl dodaje, że wyróżniła się w osłonie wojskowych transportów z zaopatrzeniem.¹³

Klęska i odmowa

Kampania szła źle. 19 czerwca szturm Giełguda na Wilno od strony Wzgórz Ponarskich załamał się z ciężkimi stratami, a powstańcy wycofali się z Kowna. Podczas nieudanego ataku na Szawle w lipcu, który IPN datuje na 8 lipca, a Kieniewicz na 6 lipca, Plater pozostawiono przy taborach.¹⁴ › Bitwa pod Ponarami, 1831

Kilka dni później polski korpus na Litwie dostał rozkaz przejścia granicy pruskiej, gdzie oddziały złożyły broń między 13 a 15 lipca. Plater, jak pisze Kieniewicz, potępiła ten krok jako haniebny i odmówiła pójścia za resztą. Z kuzynem Cezarym Platerem i Marią Raszanowiczówną ruszyła, by dotrzeć do armii powstańczej pod Warszawą, przedzierając się przez lasy, dodaje dzieje.pl, w chłopskim przebraniu.¹⁵

Jak zmarła Emilia Plater?

Zmarła na chorobę, nie w walce. Zachorowała w drodze, schroniła się najpierw w wiejskiej chacie, a potem we dworze Abłamowiczów w Justianowie w powiecie sejneńskim, gdzie ukrywano ją jako bonę pod nazwiskiem Korawińska. Zmarła tam 23 grudnia 1831 roku, w wieku dwudziestu pięciu lat.¹⁶

Pochowano ją na cmentarzu w Kopciowie, dziś Kapčiamiestis na Litwie, gdzie jej grób przetrwał do dziś. Rząd rosyjski skonfiskował jej ruchomości.¹⁷

Styl dowodzenia

Plater nie była wyszkolonym oficerem i źródła tego nie ukrywają. Jej darem było porywanie ludzi i bycie symbolem: zebrała oddział we własnej okolicy, zdobyła, jak pisze dzieje.pl, szacunek żołnierzy i trwała przy sprawie, gdy generałowie z niej rezygnowali. Kieniewicz streszcza wspomnienia w sposób wyważony: poważna i poprawna służba, żadnego skandalu i chwile, w których towarzysze musieli ją osłaniać.¹⁸

Dziedzictwo: Pułkownik

Prasa warszawska i poznańska rozpowszechniała wieści o jej czynach jeszcze za jej życia. W marcu 1832 roku Adam Mickiewicz napisał „Śmierć Pułkownika”, wiersz, w którym strzelcy i wieśniacy opłakują czczonego dowódcę umierającego w chacie leśnika; dopiero w ostatnich wersach okazuje się, że pułkownik to młoda kobieta, Emilia Plater. Wiersz uczynił ją pułkownikiem, choć takiego stopnia nigdy nie miała, i, jak zauważa Kieniewicz, idealną przywódczynią uwielbianą przez lud i żołnierzy.¹⁹

Jej sława przekroczyła granice. W Paryżu, jak odnotowuje Kieniewicz, pokazywano ją na scenie jako nową Joannę d’Arc, a biografia Straszewicza, wydana po francusku w 1835 roku, już nazywała ją polską Joanną d’Arc; przekład angielski pióra polskiego emigranta ukazał się w Nowym Jorku w 1843 roku.²⁰

W niepodległej Polsce jej portret trafił w okresie międzywojennym na banknot dwudziestozłotowy, a jej imię noszą liczne polskie szkoły i ulice; odnotowują to zarówno słownik, jak i dzieje.pl. Należy dziś do grona wielkich kobiet wojowniczek w historii.²¹

Jej imię przyjęła też formacja, której raczej by nie rozpoznała. IPN podkreśla, że 1. Samodzielny Batalion Kobiecy im. Emilii Plater utworzyły władze sowieckie w Sielcach nad Oką 19 sierpnia 1943 roku, przy polskich oddziałach formowanych w ZSRS obok 1. Dywizji im. Tadeusza Kościuszki, i zalicza nazwy ulic upamiętniające ten batalion do tych, które należy zmienić. Słownik potwierdza, że wybrano ją na patronkę batalionu.²²

Przeczytaj o wielkiej bitwie powstania na Litwie, bitwie pod Ponarami, albo sprawdź się w quizie o polskich bitwach.