Witold Pilecki: ochotnik do Auschwitz

We wrześniu 1940 roku polski oficer stanął na warszawskiej ulicy i czekał, aż go złapią. Niemcy zgarniali mężczyzn do nowego obozu pod Oświęcimiem, a podziemie nie wiedziało, co dzieje się za jego drutami. Witold Pilecki poszedł to sprawdzić. Spędził w Auschwitz ponad dwa i pół roku, zorganizował konspirację wśród więźniów, słał meldunki do Warszawy i wyszedł z obozu według własnego planu. Przeżył Niemców. Nie przeżył polskich komunistów, którzy osiem lat później go zastrzelili i ukryli jego ciało.²

Dzieciństwo i młodość

Pilecki urodził się 13 maja 1901 roku w Ołońcu w rosyjskiej Karelii, gdzie jego ojciec, Julian, pracował jako leśnik. Rodzina wywodziła się ze szlachty nowogródzkiej, a w Rosji znalazła się przez powstanie styczniowe: dziadek Witolda, Józef, został za udział w nim zesłany na Syberię, a majątki rodzinne częściowo skonfiskowano. W 1910 roku matka przeniosła się z dziećmi do Wilna.³

W Wilnie Witold uczył się w gimnazjum im. Joachima Lelewela i jako trzynastolatek wstąpił do zakazanego przez Rosjan, tajnego harcerstwa. Harcerstwo ukształtowało go na całe życie. W czasie I wojny światowej rodzina trafiła w głąb Rosji, a w 1917 roku Pilecki pozował do zdjęcia z polską drużyną harcerską w Orle nad Oką.⁴

Wojny lat 1918 do 1920

20 grudnia 1918 roku siedemnastoletni Pilecki wstąpił wraz z kolegami harcerzami do oddziałów Samoobrony, które w sylwestrową noc przejęły Wilno. Gdy w nocy z 5 na 6 stycznia 1919 roku bolszewicy wyparli je z miasta, przyłączył się do oddziału konnego braci Władysława i Jerzego Dąbrowskich, tego drugiego znanego jako „Łupaszka”. Z oddziału wyrósł później 13 Pułk Ułanów, a Pilecki przeszedł z nim przez niemal wszystkie bitwy 1919 roku, między innymi pod Lidą, Baranowiczami i Mińskiem. Jesienią został zdemobilizowany i wrócił do nauki.⁵

W lipcu 1920 roku, gdy armie bolszewickie szły na Warszawę, zgłosił się ponownie. 12 sierpnia wstąpił do 211 Pułku Ułanów i walczył w Bitwie Warszawskiej pod Płockiem, Mławą i Chorzelami, a potem dalej na wschodzie, pod Druskienikami i Stołpcami. W październiku wziął udział w wyprawie gen. Lucjana Żeligowskiego na Wilno, a 1 stycznia 1921 roku starszego ułana zwolniono z wojska, by dokończył naukę. Za tę wojnę dwukrotnie otrzymał Krzyż Walecznych.⁶ › Bitwa Warszawska 1920

Sukurcze i rezerwa

Po wojnie studiował na Wydziale Sztuk Pięknych Uniwersytetu Stefana Batorego w Wilnie, ale kłopoty finansowe rodziny zmusiły go do przerwania nauki. W 1926 roku Pileccy odzyskali zrujnowany majątek Sukurcze pod Lidą, a Witold zrobił z niego dobrze prosperujące gospodarstwo mleczarskie. Malował, pisał wiersze, grał na pianinie i prowadził przysposobienie wojskowe dla miejscowej młodzieży. Dwa jego obrazy wisiały w kościele w pobliskiej Krupie.⁷

Wojsko wciąż go przyciągało. W 1926 roku został podporucznikiem rezerwy z przydziałem do 26 Pułku Ułanów Wielkopolskich w Baranowiczach i niemal co roku jeździł na jego ćwiczenia, a od 1931 roku także do Centrum Wyszkolenia Kawalerii w Grudziądzu. 7 kwietnia 1931 roku ożenił się z Marią Ostrowską, młodą nauczycielką ze szkoły w Krupie. W 1932 roku urodził się ich syn Andrzej, a rok później córka Zofia.⁸

Wrzesień 1939

We wrześniu 1939 roku Pilecki walczył w szwadronie kawalerii dywizyjnej 19 Dywizji Piechoty Armii „Prusy”, w rejonie Piotrkowa i Tomaszowa Mazowieckiego. Po rozbiciu dywizji pod Wolborzem przeprawił się przez Wisłę i dołączył do formowanej pod Włodawą 41 Dywizji Piechoty jako zastępca dowódcy jej kawalerii, mjr. Jana Włodarkiewicza. Ta dywizja została pokonana 22 września, ale Pilecki ze swoimi ułanami walczył dalej jako oddział partyzancki, do 17 października.⁹

W okupowanej Warszawie obaj oficerowie nie złożyli broni. 9 listopada 1939 roku, w mieszkaniu szwagierki Pileckiego, Eleonory Ostrowskiej, powołali Tajną Armię Polską (TAP), a nazajutrz złożyli przysięgę. Komendantem został Włodarkiewicz, a szefem sztabu Pilecki, który ukrywał się już pod nazwiskiem Tomasz Serafiński. TAP weszła później w skład Związku Walki Zbrojnej, poprzednika Armii Krajowej.¹⁰

Do Auschwitz

W 1940 roku Niemcy otworzyli w Oświęcimiu obóz dla polskich więźniów, nazwany Auschwitz. Pilecki zaproponował, że dostanie się do środka, zbierze informacje i zorganizuje konspirację, a komendant ZWZ, gen. Stefan Rowecki „Grot”, się zgodził. 19 września 1940 roku Pilecki dał się zatrzymać w łapance na Żoliborzu, wciąż z dokumentami na nazwisko Serafiński. Do obozu dotarł w nocy z 21 na 22 września i otrzymał numer 4859. Instytut Pileckiego nazywa go jedynym ochotnikiem do Auschwitz.¹¹

Pierwszy meldunek z obozu, opisujący panujące w nim warunki, dotarł do Warszawy w październiku 1940 roku. W środku Pilecki budował organizację z małych „piątek”, których członkowie nie znali innych komórek. Pierwszą grupą była Tajna Organizacja Wojskowa; gdy przyłączały się kolejne, przyjęła nazwę Związek Organizacji Wojskowej (ZOW), miała ludzi we wszystkich komandach roboczych, a w 1942 roku liczyła ponad 500 osób. Dzieliła się jedzeniem, załatwiała najsłabszym lżejszą pracę, umieszczała swoich w szpitalu i biurach i dokumentowała niemieckie zbrodnie. Pilecki trzy razy ciężko chorował i za każdym razem się nie poddał.¹²

Meldunki wychodziły najpierw ze zwalnianymi więźniami, później z kurierami organizacji. W czerwcu 1942 roku uciekinier Stanisław Gustaw Jaster wyniósł jeden z raportów Pileckiego do Komendy Głównej AK. W ciągu trzech lat Pilecki przekazał co najmniej dziesięć meldunków; przez rząd w Londynie trafiały do aliantów, którzy niewiele z nimi zrobili. Obóz nazwał gigantycznym młynem, który mieli ludzi w proch.¹³

Ucieczka i plan

Wiosną 1943 roku gestapo coraz bliżej osaczało obozową konspirację, a SS zaczęło wywozić starszych stażem polskich więźniów do obozów w Rzeszy. Pilecki postanowił odejść. W Wielkanoc, w nocy z 26 na 27 kwietnia 1943 roku, uciekł z dwoma młodszymi więźniami, Janem Redzejem i Edwardem Ciesielskim. Z 928 więźniów, którzy według Muzeum próbowali uciec z Auschwitz, udało się to na pewno tylko 196.¹⁴

Trzej uciekinierzy ukrywali się w okolicach Bochni i Nowego Wiśnicza. Tam Pilecki przypadkiem spotkał prawdziwego Tomasza Serafińskiego, którego nazwisko nosił w obozie, a ten zaoferował mu schronienie. W Wiśniczu spisał raport o obozie i plan jego zbrojnego odbicia. Dowództwo Okręgu Krakowskiego AK podejrzewało uciekinierów o niemiecką prowokację. Załoga obozu liczyła ponad 3000 ludzi, a planiści szacowali, że oddziały partyzanckie utrzymałyby obóz może przez pół godziny, co pozwoliłoby uciec 200 do 300 więźniom. Plan odłożono na wypadek, gdyby Niemcy zamierzali wymordować więźniów.¹⁵

22 sierpnia 1943 roku Pilecki dotarł do Warszawy. Gen. Tadeusz Bór-Komorowski awansował go do stopnia rotmistrza. Służył w Kedywie, a w 1944 roku skierowano go do głęboko zakonspirowanej organizacji „NIE”, przygotowywanej do walki po wkroczeniu Armii Czerwonej. Opiekował się też rodzinami więźniów Auschwitz i wysyłał im paczki.¹⁶ › Najsłynniejsze ucieczki w historii wojen

Reduta Witolda

Gdy 1 sierpnia 1944 roku wybuchło Powstanie Warszawskie, oficerowie „NIE” mieli w nim nie walczyć. Pilecki zataił stopień i wstąpił do zgrupowania „Chrobry II” jako szeregowiec. Z czasem ujawnił, kim jest, został zastępcą, a potem dowódcą 2 kompanii I batalionu i bronił odcinka na Woli w rejonie ulic Towarowej, Pańskiej i Żelaznej oraz placu Starynkiewicza. Jego punkt oporu, w budynku na rogu placu Starynkiewicza i Alej Jerozolimskich, nazwano Redutą Witolda. Należał do najdłużej bronionych powstańczych pozycji i Niemcy nigdy go nie zdobyli.¹⁷ › Powstanie Warszawskie, 1944

Po kapitulacji 5 października 1944 roku poszedł z żołnierzami do niewoli: przez obóz przejściowy w Ożarowie do stalagu Lamsdorf (Łambinowice), a potem do oflagu Murnau w Bawarii. Amerykanie wyzwolili Murnau 28 kwietnia 1945 roku. 9 lipca Pilecki wyjechał z grupą oficerów do Włoch i dwa dni później dołączył do 2 Korpusu Polskiego.¹⁸

Jak dowodził

Pilecki nie był generałem i nigdy nie dowodził dużymi związkami. Jego talentem było organizowanie ludzi w najgorszych możliwych warunkach. W Auschwitz zbudował siatkę, w której każda piątka znała tylko swoich, więc jedno aresztowanie nie pociągało za sobą reszty, i doprowadził do porozumienia więźniów z różnych, często wrogich sobie obozów politycznych. Celem całej pracy było, jak pisał, ratowanie życia kolegów: najpierw jedzenie, praca i pomoc lekarska, a dopiero potem strona wojskowa, czyli wywiad i gotowość do powstania, gdyby obóz miał zostać zlikwidowany.¹⁹

Łączył śmiałość z dyscypliną. Zgłosił się do najbardziej niebezpiecznej misji tej wojny, a mimo to przyjął decyzję przełożonych, by obozu nie atakować. W Powstaniu wolał zrzec się stopnia, niż złamać rozkaz, a dowodzenie przejął, gdy wymagała tego walka. Był też malarzem, poetą i fotografem. Sam tłumaczył, że starał się żyć tak, by w godzinie śmierci odczuwać raczej radość niż lęk.²⁰

Powrót, aresztowanie i śmierć

We Włoszech Pilecki trafił do oddziału II (wywiadu) 2 Korpusu i spisał najpełniejszą wersję swojego raportu z Auschwitz. Z rozkazu gen. Władysława Andersa wrócił do kraju, przekraczając granicę 22 października 1945 roku jako „Roman Jezierski”. W Warszawie zbudował siatkę, która informowała 2 Korpus o działaniach NKWD i UB, o terrorze, o zbrojnym podziemiu, o fałszowaniu wyborów i o gospodarczym wyzysku kraju przez ZSRR. W 1946 roku otrzymał rozkaz wyjazdu z Polski. Został, przy rodzinie i przy swojej pracy.²¹ › Władysław Anders

8 maja 1947 roku funkcjonariusze UB aresztowali go w zasadzce w mieszkaniu znajomych przy ulicy Pańskiej. Przez blisko rok siedział w więzieniu mokotowskim przy Rakowieckiej, torturowany w śledztwie nadzorowanym przez płk. Józefa Różańskiego. Żonie powiedział podczas widzenia, że wobec tego Oświęcim to była igraszka.²²

Pokazowy proces Pileckiego i siedmiorga współoskarżonych ruszył 3 marca 1948 roku przed Wojskowym Sądem Rejonowym w Warszawie i trwał niemal dwa tygodnie. Zarzucono im szpiegostwo i zdradę. Sąd orzekł trzy wyroki śmierci; Marii Szelągowskiej i Tadeuszowi Płużańskiemu zamieniono je na dożywocie, ale prezydent Bolesław Bierut nie skorzystał wobec Pileckiego z prawa łaski. Rotmistrza zastrzelono strzałem w tył głowy w więzieniu mokotowskim 25 maja 1948 roku o 21.30. Ciało pogrzebano potajemnie, najpewniej na „Łączce” przy murze Cmentarza Wojskowego na Powązkach.²³

Pamięć i dziedzictwo

W PRL jego nazwisko objęła cenzura. Żonę i dzieci piętnowano jako rodzinę zdrajcy, a dworek w Sukurczach, odtąd na terytorium ZSRR, zrównano z ziemią. Dopiero w 1990 roku rodzina poznała prawdę o jego śmierci. We wrześniu 1990 roku Sąd Najwyższy uniewinnił jego i towarzyszy, uznając wyroki za niesprawiedliwe.²⁴

Odznaczenia przyszły późno. Pośmiertnie otrzymał Krzyż Oświęcimski w 1988 roku, Warszawski Krzyż Powstańczy w 1990 roku, Krzyż Komandorski Orderu Odrodzenia Polski w 1995 roku, a w lipcu 2006 roku, z rąk prezydenta Lecha Kaczyńskiego, Order Orła Białego, najwyższe polskie odznaczenie. W 2013 roku awansowano go na pułkownika. Od 2012 roku zespoły IPN prof. Krzysztofa Szwagrzyka ekshumują ofiary więzienia mokotowskiego z kwatery „Ł”, ale szczątków Pileckiego dotąd nie zidentyfikowano.²⁵

Dziś jego imię nosi państwowy Instytut Pileckiego, pomniki rotmistrza stoją w całej Polsce, a co roku 25 maja, o godzinie jego śmierci, zapala się przy nich znicze. Jego życiorys łączy dwie wielkie tragedie stulecia: walczył z niemiecką okupacją od środka jej najgorszego obozu i zginął z rąk władzy, która przyszła po niej.²⁶

Przeczytaj też o Powstaniu Warszawskim, w którym walczył, o jego dowódcy z Włoch, Władysławie Andersie, o Bitwie Warszawskiej 1920 roku albo o tym, co wydarzyło się 1 sierpnia, w dniu wybuchu Powstania.