Jakie są najsłynniejsze ucieczki w historii wojen?
W naszym rankingu najsłynniejszą ucieczką w historii wojen jest Wielka Ucieczka ze Stalagu Luft III w 1944 roku: tunelem Harry wyczołgało się 76 lotników, a do domu dotarło tylko trzech. Dalej, z równą liczbą punktów, są ucieczka Napoleona z Elby i powstanie w Sobiborze, a za nimi ucieczka Vrby i Wetzlera z Auschwitz i ucieczka Karola II spod Worcester.
Lista obejmuje ucieczki w czasie wojny, w których ludzie sami się wydostali: więźniów wyrywających się z więzień, obozów i twierdz, także z niemieckich obozów zagłady, i zbiegów wymykających się obławie po klęsce, od Karola II w 1651 roku po Dietera Denglera w Laosie w 1966 roku. Pomijamy uwolnienia przez innych i ewakuacje armii, takie jak Dunkierka. Piętnaście ucieczek uszeregowaliśmy według punktów za rozpoznawalność, śmiałość i trudność, skutek, pamięć i pewność źródeł, a nie według dat. Film nigdy nie jest dla nas źródłem, a tam, gdzie kino coś dopisało, mówimy o tym wprost; zobacz, jak wybraliśmy i ułożyliśmy listę.1
1 Wielka Ucieczka, 1944
- Kiedy
- Noc z 24 na 25 marca 1944 roku
- Gdzie
- Stalag Luft III w Żaganiu (wówczas Sagan)
- Uciekinierzy
- 76 alianckich lotników z około 200, którzy mieli wyjść
- Wynik
- 73 schwytanych, z nich 50 zamordowanych przez gestapo; 3 ocaleli
- Dziedzictwo
- Muzeum i pomnik w Żaganiu; brytyjski proces zbrodniarzy w Hamburgu w 1947 roku
Stalag Luft III w Żaganiu, wówczas niemieckim Sagan, był obozem dla zestrzelonych lotników alianckich i stanął na piaszczystym gruncie właśnie po to, żeby nie dało się spod niego kopać. Wiosną 1943 roku powstał Komitet X pod wodzą majora Rogera Bushella, który postanowił wyprowadzić jednej nocy około 200 jeńców. Pracowało na to ponad dwa razy więcej ludzi: kopali trzy tunele, nazwane Tom, Dick i Harry, podrabiali przepustki i szyli cywilne ubrania. Toma wykryli Niemcy, Dick posłużył za magazyn, więc cały wysiłek poszedł w Harry'ego, którego wejście kryło się pod piecem w baraku 104.2
Po tygodniu czekania na bezksiężycową noc, z 24 na 25 marca 1944 roku, 76 ludzi przeczołgało się 102 metrami Harry'ego. Tunel kończył się przed linią lasu i siedemdziesiątego siódmego dostrzegł wartownik. Obława w całej Rzeszy wyłapała wszystkich poza trzema. Na rozkaz Hitlera gestapo zamordowało pięćdziesięciu, wśród nich sześciu Polaków; ocaleli tylko dwaj Norwegowie, Per Bergsland i Jens Müller, oraz Holender Bram van der Stok. Zabójców sądził w 1947 roku brytyjski trybunał wojskowy w Hamburgu. Mit i fakt: pościgu na motocyklu z filmu z 1963 roku nie było; według Turner Classic Movies dodano go na prośbę Steve'a McQueena.3
Dlaczego to miejsce: Prawdziwa ucieczka jest na każdej sprawdzonej liście, rok kopania pod obozem zbudowanym po to, by temu zapobiec, daje 5 za śmiałość, a przebieg znamy z akt obu stron, więc rozpoznawalność, śmiałość, pamięć i pewność źródeł mają po 5 punktów i dają pierwsze miejsce z 46 punktami. Ogranicza ją tylko skutek, 3 punkty: z 76 uciekinierów 73 złapano, a 50 zamordowano, więc sama ucieczka się nie udała.
2 Ucieczka Napoleona z Elby, 1815
- Kiedy
- 26 lutego do 20 marca 1815 roku
- Gdzie
- Portoferraio na Elbie, potem Golfe-Juan i Paryż
- Uciekinierzy
- Napoleon i około 1100 żołnierzy
- Wynik
- Od 20 marca znów w Tuileries; sto dni
- Dziedzictwo
- Route Napoléon; droga pod Waterloo
W 1814 roku obalony cesarz został władcą Elby, a pilnować go miał brytyjski komisarz, pułkownik sir Neil Campbell. Był to strażnik niedbały: ciągnęło go do kochanki we Florencji, często wyjeżdżał, a przez dziesięć dni przed ucieczką w ogóle nie było go na wyspie, choć wzywano go do powrotu. Rano 26 lutego 1815 roku Napoleon oznajmił domownikom, że wyjeżdża, nie mówiąc dokąd, i zamknął porty wyspy, żeby szpiedzy nie zdołali dać znać do Livorno. O siódmej wieczorem wszedł na pokład brygu Inconstant, a dwie godziny później odpłynął razem z sześcioma innymi statkami.4
1 marca wylądował w Golfe-Juan z około 1100 żołnierzami i ruszył na północ przez Alpy drogą nazywaną dziś Route Napoléon. 7 marca pod Laffrey drogę zastąpił mu 5. pułk piechoty liniowej. Według relacji Fondation Napoléon cesarz wyszedł naprzeciw żołnierzy i powiedział: „Jeśli jest wśród was ktoś, kto chce zabić swojego cesarza, oto jestem”, a pułk przeszedł na jego stronę. 20 marca wkroczył do Tuileries, które Ludwik XVIII właśnie opuścił. Sto dni, które nastąpiły, skończyły się klęską pod Waterloo i zesłaniem na Wyspę Świętej Heleny.5
Dlaczego to miejsce: Mało która ucieczka zmieniła tak wiele: przywróciła wojnę zakończoną pod Waterloo, więc skutek 5, a do tego rozpoznawalność 5 i pamięć 4. Nie jest pierwsza, bo trudno ją nazwać wyrwaniem się z niewoli: Napoleon rządził wyspą, a nie siedział za murami, a odpłynięcie pod nieobecność komisarza daje tylko 3 punkty za śmiałość. Ma 44 punkty, tyle co powstanie w Sobiborze, i wyprzedza je dzięki rozpoznawalności.
3 Powstanie w Sobiborze, 1943
- Kiedy
- 14 października 1943 roku
- Gdzie
- Niemiecki obóz zagłady w Sobiborze, okupowana Polska
- Uciekinierzy
- Około 300 z mniej więcej 600 żydowskich więźniów
- Wynik
- Wojnę przeżyło około 50; Niemcy zlikwidowali obóz i zatarli jego ślady
- Dziedzictwo
- Muzeum i Miejsce Pamięci w Sobiborze na terenie dawnego obozu
Sobibór nie był więzieniem, tylko miejscem kaźni. Niemcy zamordowali tam co najmniej 167 tysięcy ludzi według Muzeum Pamięci Holokaustu w Waszyngtonie, a około 180 tysięcy według muzeum na miejscu, niemal wyłącznie Żydów. Więźniowie utrzymywani przy życiu do pracy wyczuwali w 1943 roku, że obóz jest wygaszany i że zginą razem z nim. Do grupy konspiracyjnej Leona Felhendlera, polskiego Żyda, dołączyli we wrześniu radzieccy jeńcy żydowskiego pochodzenia skupieni wokół porucznika Aleksandra Peczerskiego i razem przygotowali zbrojny bunt.6
14 października 1943 roku, między szesnastą a siedemnastą, spiskowcy wywabiali esesmanów pojedynczo do warsztatów i po cichu ich zabijali. Na apelu Peczerski powiadomił pozostałych i więźniowie rzucili się na ogrodzenie pod ogniem, wielu przez pole minowe. Muzeum liczy dziewięciu zabitych esesmanów i dwóch strażników, waszyngtońskie muzeum 11 Niemców z załogi i kilku strażników z Trawnik. Z około 600 więźniów wyrwało się około 300. Mniej więcej 100 schwytano w obławie, a koniec wojny doczekało około 50. Tych, którzy zostali, zamordowano, a obóz zrównano z ziemią i obsadzono drzewami. Mit i fakt: bunt bywa opowiadany jako masowa ucieczka na wolność, tymczasem według naszego rachunku przeżył mniej więcej co szósty z tych, którzy się wyrwali.7
Dlaczego to miejsce: Bunt skazanych w obozie zagłady to 5 punktów za śmiałość i 5 za pamięć, a powstanie zakończyło istnienie obozu, więc skutek 4. Rozpoznawalność wynosi 4, a nie 5, a źródła różnią się co do liczby zabitych i uciekinierów, więc pewność 4; ma 44 punkty, tyle co powrót Napoleona z Elby, i ustępuje mu rozpoznawalnością.
4 Ucieczka Vrby i Wetzlera z Auschwitz, 1944
- Kiedy
- Od 7 kwietnia 1944 roku; wyszli po trzech dniach w kryjówce
- Gdzie
- Z Auschwitz II-Birkenau do Żyliny na Słowacji
- Uciekinierzy
- Rudolf Vrba (Walter Rosenberg) i Alfréd Wetzler, słowaccy Żydzi
- Wynik
- Obaj dotarli na Słowację; ich raport trafił na Zachód
- Dziedzictwo
- Raport Vrby i Wetzlera; coroczny marsz pamięci na trasie około 130 km
Ucieczki z Auschwitz próbowało ponad 900 więźniów, a udała się, o ile wiadomo, 196, przeważnie z komand pracujących poza obozem; wydostanie się z samego Birkenau było o wiele trudniejsze. Rudolf Vrba, urodzony jako Walter Rosenberg, spędził w obozie prawie dwa lata i dowiedział się, że SS szykuje się na przyjęcie Żydów z Węgier. 7 kwietnia 1944 roku razem z Alfrédem Wetzlerem wczołgał się do kryjówki w stosie drewna w części Birkenau zwanej „Meksykiem”; wokół rozsypano tytoń nasączony benzyną, żeby zmylić psy.8
Leżeli bez ruchu przez trzy dni, aż poszukiwania w pobliżu obozu ustały, a potem szli na południe przez okupowaną Polskę, wspierani przez polskich i słowackich cywilów. Ponad dziesięć dni później w Żylinie zdali relację przedstawicielom Rady Żydowskiej na Słowacji. Raport, 32 strony z mapami i opisami komór gazowych i krematoriów, dotarł do Światowego Kongresu Żydów, Czerwonego Krzyża, rządów alianckich i Watykanu. Nie powstrzymał deportacji z Węgier: od 15 maja do 9 lipca 1944 roku wywieziono około 437 tysięcy Żydów, w większości do Birkenau. Ile raport ważył w decyzji Horthyego, który 7 lipca wstrzymał transporty, jest sporne: waszyngtońskie muzeum wskazuje sytuację na froncie, groźby z zagranicy i naciski otoczenia, a słowackie radio przytacza historyków, według których raport ocalił około 200 tysięcy ludzi. Co roku piechurzy pokonują ich trasę, około 130 km do Skalitégo.9
Dlaczego to miejsce: Dwaj ludzie przeszli przez kordony Birkenau i wynieśli prawdę na świat, więc śmiałość 5, rozpoznawalność 4, pamięć 4 i pewność źródeł 5. Skutek wynosi 4, a nie 5, bo wciąż trwa spór, na ile raport skłonił Horthyego do wstrzymania deportacji, i to zatrzymuje ucieczkę na 43 punktach.
5 Karol II i królewski dąb, 1651
- Kiedy
- 3 września do 16 października 1651 roku
- Gdzie
- Z Worcester przez Boscobel w Shropshire do Shoreham w Sussex
- Uciekinierzy
- Karol II, 21 lat, z kilkoma towarzyszami i wieloma pomocnikami
- Wynik
- Wylądował w Fécamp w Normandii; w 1660 roku wrócił na tron
- Dziedzictwo
- Dzień Dębu, 29 maja; Królewski Dąb w Boscobel
3 września 1651 roku wojska parlamentu rozbiły pod Worcester armię Karola II i król, którego ojca ścięto w 1649 roku, stał się najbardziej poszukiwanym człowiekiem w Anglii, z nagrodą 1000 funtów za głowę, jak podaje Gold Hill Museum. Ruszył na północ z kilkuset zwolennikami, a potem odłączył się od nich z kilkoma ludźmi, bo oddział był za mały, by walczyć, i za duży, by się ukryć. 4 września w White Ladies pięciu braci Penderelów, zarządzających majątkiem katolickiego rodu Giffardów, pomogło mu przebrać się za wieśniaka; próba przedostania się pieszo do Walii nie powiodła się, bo przeprawy przez Severn były strzeżone.10
O świcie 6 września dotarł do dworu Boscobel i tego dnia razem z majorem Williamem Carelessem ukrył się w ogłowionym dębie, gdy w okolicy krążyli żołnierze parlamentu. Potem, przebrany za służącego rojalistycznej szlachcianki Jane Lane, przedzierał się na południe, ku wybrzeżu. Swojego towarzysza, lorda Wilmota, trzymał na dystans, bo ten nie chciał zmienić wyglądu, jak sam Karol opowiedział w 1680 roku Samuelowi Pepysowi. Po sześciu tygodniach ucieczki kapitan węglowca w Shoreham zgodził się zabrać do Francji dwóch rzekomych kupców i 16 października Karol wysiadł w Fécamp w Normandii. Na tron wrócił 29 maja 1660 roku i ten dzień stał się w Anglii Dniem Dębu, a rodziny, które go ukrywały, dostały pensje wypłacane potomkom Penderelów do dziś.11
Dlaczego to miejsce: Ocalenie Karola utrzymało dynastię Stuartów do restauracji, więc skutek 4, a Dzień Dębu i sam dąb dają pamięć 5. Śmiałość wynosi 4, a nie 5, bo na każdym etapie nieśli go wierni pomocnicy, a pewność źródeł 4, bo opowieść opiera się głównie na relacjach rojalistów, w tym jego własnej spisanej przez Pepysa; razem 42 punkty.
6 Ucieczka Churchilla z Pretorii, 1899
- Kiedy
- Noc 12 grudnia 1899 roku
- Gdzie
- State Model School w Pretorii, potem portugalska Afryka Wschodnia
- Uciekinierzy
- Winston Churchill, korespondent wojenny, sam
- Wynik
- Na wolności; w Durbanie witany jak bohater, a Burowie wyznaczyli 25 funtów za niego „żywego lub martwego”
- Dziedzictwo
- Początek kariery; w 1900 roku wybrany do parlamentu
15 listopada 1899 roku Winston Churchill, korespondent dziennika Morning Post, wyruszył w Natalu pociągiem pancernym dowodzonym przez jego znajomego, kapitana Aylmera Haldane'a. Burowie wykoleili skład; Churchill pomógł oczyścić tor, żeby lokomotywa mogła wywieźć rannych, a potem dostał się do niewoli. Oficerów zamknięto w budynku State Model School w Pretorii, gdzie spędził swoje dwudzieste piąte urodziny. Haldane i starszy sierżant Adam Brockie, dawny górnik mówiący po niderlandzku, szykowali ucieczkę, a Churchill uparł się, że pójdzie z nimi.12
Wieczorem 12 grudnia, gdy dwaj wartownicy odwrócili się plecami, Churchill przeszedł przez płot przy latrynie. Dwaj pozostali nie zdołali za nim pójść, więc ruszył sam, z 75 funtami i czterema kawałkami czekolady. Wskoczył do pociągu towarowego, a potem, wyczerpany, zapukał do domu Johna Howarda, zarządcy kopalni węgla, który ukrył go pod ziemią, a następnie wysłał na wschód schowanego między belami wełny. Burowie wyznaczyli za niego 25 funtów, „żywego lub martwego”; dotarł do portugalskiej Afryki Wschodniej, a w Durbanie wiwatowały na jego cześć tłumy. Mit i fakt: wszyscy znają tę ucieczkę z relacji samego Churchilla; Haldane nazwał ją „fikcją w tym, co dotyczy jego ucieczki” i twierdził, że Churchill zgodził się iść razem z nim, a historyk John Hussey uważa, że plan rozpadł się w zamieszaniu, za które odpowiadał sam Haldane. Rozgłos pomógł Churchillowi zdobyć w 1900 roku mandat posła.13
Dlaczego to miejsce: Nazwisko znane na całym świecie trzyma rozpoznawalność na 5, a ucieczka zrobiła z niego celebrytę i posła, więc skutek 3. Śmiałość wynosi 4, bo niosły go szczęście i pomoc Howarda, a pewność źródeł 4, bo głównym źródłem są jego własne barwne relacje, które Haldane podważał do końca życia; razem 41 punktów.
7 Ucieczka Karola Edwarda Stuarta, 1746
- Kiedy
- 16 kwietnia do 20 września 1746 roku
- Gdzie
- Culloden, Hebrydy, Skye i Loch nan Uamh
- Uciekinierzy
- Karol Edward Stuart, przekazywany z rąk do rąk przez kolejnych pomocników
- Wynik
- 20 września 1746 roku odpłynął do Francji i nigdy nie wrócił
- Dziedzictwo
- Flora MacDonald; Skye Boat Song; kopiec księcia nad Loch nan Uamh
16 kwietnia 1746 roku pod Culloden zginęła ostatnia armia jakobitów. Karol Edward Stuart, który ją prowadził, zdołał ujść z pola bitwy, ale sprawa Stuartów była przegrana na zawsze. Przez mniej więcej pięć miesięcy rząd ścigał go po Highlands i Hebrydach. Według historyków Alasdaira Macleana i Johna S. Gibsona za jego schwytanie wyznaczono 30 tysięcy funtów, a pięć prób wywiezienia go spełzło na niczym, zanim przypłynęły francuskie okręty.14
Na Hebrydach Zewnętrznych zaopiekowała się nim Flora MacDonald, której ojczym, dowódca miejscowej milicji, pozwolił jej podróżować. 27 czerwca 1746 roku wypłynęła z Benbecula małą łodzią z księciem przebranym za jej irlandzką prządkę, „Betty Burke”, i wysadziła go na Skye. Ze Skye ruszył na wyspę Raasay, a później z powrotem na stały ląd. Gdy sprawa wyszła na jaw, Florę aresztowano i więziono w zamku Dunstaffnage, a potem krótko w Tower. 20 września 1746 roku Karol wszedł na pokład francuskiego statku w zatoce Loch nan Uamh, niedaleko miejsca, gdzie w lipcu 1745 roku po raz pierwszy stanął na stałym lądzie, i opuścił Szkocję na zawsze; miejsce to znaczy kamienny kopiec. Mit i fakt: Skye Boat Song, która uczyniła z tej przeprawy legendę, nie jest jakobicką pieśnią z 1746 roku; ukazała się drukiem w 1884 roku, prawie 140 lat później.15
Dlaczego to miejsce: Flora MacDonald, pieśń i kopiec podtrzymują pamięć, więc 5, a pięć miesięcy ukrywania się z fortuną wyznaczoną za głowę daje 4 za śmiałość, mniej niż 5 z tego samego powodu co u Karola II: nieśli go wierni pomocnicy. Skutek to tylko 2, bo sprawa była przegrana już pod Culloden, i to zostawia ucieczkę z 38 punktami.
8 Ucieczka Aireya Neave'a z Colditz, 1942
- Kiedy
- 5 stycznia 1942 roku
- Gdzie
- Oflag IV-C w zamku Colditz w Saksonii, potem Szwajcaria
- Uciekinierzy
- Porucznik Airey Neave i holenderski oficer, porucznik Anthony Luteyn
- Wynik
- Obaj dotarli do Szwajcarii; w kwietniu 1942 roku Neave był w Anglii
- Dziedzictwo
- Pierwszy brytyjski oficer, który zbiegł z Colditz; później w MI9
Zamek Colditz na wzgórzu nad Muldą, na południe od Lipska, mieścił około 800 alianckich oficerów, których Niemcy uważali za kłopotliwych lub skłonnych do ucieczki, i uchodził u nich za miejsce, z którego uciec się nie da. Airey Neave, brytyjski porucznik ranny i wzięty do niewoli pod Calais w 1940 roku, trafił tam 15 maja 1941 roku, po tym jak uciekł ze Stalagu XX A w Toruniu i został złapany. Pierwsza próba w Colditz, w prowizorycznym niemieckim mundurze, który nikogo nie zwiódł, nie powiodła się. Nadal był jednak przekonany, jak napisał w raporcie dla MI9, że najlepiej uciekać, „udając Niemca”.16
W nocy 5 stycznia 1942 roku razem z Anthonym Luteynem, holenderskim oficerem mówiącym po niemiecku, przebił się przez podłogę obozowego teatru do wartowni poniżej, w niemieckich mundurach uszytych w obozie i z podrobionymi dokumentami, po czym obaj minęli wartowników i wyszli. Druga para, Brytyjczyk i Holender, wyszła tą samą drogą i została złapana w Ulm. Neave i Luteyn dotarli do Szwajcarii na wpół zagłodzeni; Neave ruszył dalej przez Francję, Hiszpanię i Gibraltar i w kwietniu 1942 roku był w domu, jako pierwszy brytyjski oficer, który zbiegł z Colditz. Potem wstąpił do MI9, wydziału pomagającego alianckim żołnierzom unikać niewoli i z niej uciekać, i narysował dla niego plan zamku.17
Dlaczego to miejsce: Wyjście z obozu przeznaczonego dla notorycznych uciekinierów samym blefem daje 4 za śmiałość, ucieczka jest na trzech z pięciu sprawdzonych list, więc rozpoznawalność 4, a jego własne raporty dla MI9 w brytyjskim archiwum narodowym dają pewność 5. Skutek to tylko 2, przez późniejszą pracę w MI9; ma 37 punktów, tyle co następna ucieczka, i wyprzedza ją rozpoznawalnością.
9 Ucieczka Piechowskiego z Auschwitz, 1942
- Kiedy
- Sobota 20 czerwca 1942
- Gdzie
- Obóz macierzysty Auschwitz I, Oświęcim, okupowana Polska
- Uciekinierzy
- 4 polskich więźniów: Kazimierz Piechowski, Stanisław Jaster, Józef Lempart i Eugeniusz Bendera
- Wynik
- Wszyscy czterej wyjechali w mundurach SS esesmańskim samochodem i zbiegli; w odwecie Niemcy zabili matkę Lemparta i rodziców Jastera
- Dziedzictwo
- Jaster wyniósł raport Witolda Pileckiego; film dokumentalny „Uciekinier” (2007)
Kazimierz Piechowski, numer 918, wydostał się z Auschwitz dokładnie dwa lata po tym, jak do niego trafił. Pomysł wyszedł od Eugeniusza Bendery, mechanika z garaży SS, który w maju 1942 roku dowiedział się, że jest na liście do zagazowania; Piechowski, pracujący w magazynach SS i znający niemiecki, zgodził się po trzech dniach namów. Za z ucieczkę Niemcy mordowali dziesięciu innych więźniów, więc czterej stworzyli komando, którego nie było: gdy zniknie cała drużyna, nie będzie kogo ukarać zamiast nich.18
W sobotnie popołudnie Piechowski zameldował przy bramie z napisem Arbeit macht frei swoje „Rollwagenkommando”, a esesman przepuścił wózek, nie zaglądając do księgi. W magazynie przebrali się w mundury SS i zabrali broń; Piechowski włożył mundur oficerski, a Bendera wyprowadził z garażu najlepsze auto, steyra 220. Przed ostatnim szlabanem Piechowski wychylił się z samochodu i energicznie machnął ręką, a wartownik podniósł szlaban. Mit i fakt: często pisze się, że był to samochód samego komendanta, ale Muzeum Auschwitz mówi tylko o aucie skradzionym z garażu SS, a relacja Międzynarodowego Domu Spotkań Młodzieży w Oświęcimiu wskazuje na wóz SS-Hauptsturmführera Paula Kreuzmanna. Wszyscy czterej dotarli do Generalnego Gubernatorstwa, a Niemcy zabili matkę Lemparta i rodziców Jastera. Jaster wyniósł raport Witolda Pileckiego dla Armii Krajowej, lecz w 1943 roku podziemie, pomyłkowo podejrzewając go o współpracę z gestapo, rozstrzelało go. Piechowski opowiedział tę historię w dokumencie „Uciekinier” (2007).19
Dlaczego to miejsce: Pełne 5 za śmiałość i 4 za pamięć dają 37 punktów, tyle co Airey Neave, ale rozpoznawalność 3 stawia ją niżej: w Polsce ucieczka jest słynna, a na żadnej zagranicznej liście, którą sprawdziliśmy, jej nie ma. Pewność źródeł to 4, bo relacje różnią się co do tego, czyj to był samochód.
10 Ucieczka Pileckiego z Auschwitz, 1943
- Kiedy
- Noc z 26 na 27 kwietnia 1943, w Wielkanoc
- Gdzie
- Obozowa piekarnia na Niwie w Oświęcimiu, poza obozem macierzystym Auschwitz
- Uciekinierzy
- 3 polskich więźniów: Witold Pilecki (nr 4859), Jan Redzej i Edward Ciesielski
- Wynik
- Wszyscy trzej dotarli do Bochni i Armii Krajowej; Pilecki został po drodze ranny
- Dziedzictwo
- Raport Pileckiego o obozie z 1943 roku; rajd konny szlakiem ucieczki
We wrześniu 1940 roku Witold Pilecki dał się złapać w łapance na Żoliborzu, żeby trafić do Auschwitz. W obozie, jako więzień nr 4859 na fałszywe nazwisko Tomasz Serafiński, zbudował konspiracyjny Związek Organizacji Wojskowej i wysyłał raporty do podziemia. Wiosną 1943 roku Niemcy wpadli na trop organizacji i postanowili wywieźć „starych” polskich więźniów do obozów w głębi Rzeszy, więc Pilecki zdecydował się uciekać.20
Wybrał Wielkanoc, gdy część załogi SS była na urlopach, i dzięki konspiracyjnym znajomościom załatwił sobie, Janowi Redzejowi i Edwardowi Ciesielskiemu nocną zmianę w piekarni na Niwie, poza drutami, gdzie piekarzy zamykano na noc pod nadzorem dwóch esesmanów. W nocy z 26 na 27 kwietnia Redzej rozkręcił drzwi zdobytym kluczem; według historyka Muzeum Auschwitz Adama Cyry jeden esesman pisał wtedy list, a drugi jadł, gdy trzej więźniowie naparli na drzwi i uciekli. Przeprawili się przez Sołę i Wisłę i ruszyli na wschód, w stronę Bochni. Według Cyry 1 maja w Puszczy Niepołomickiej natknęli się na uzbrojonych Niemców; Pilecki dostał postrzał w ramię, ale wszyscy trzej zdołali ujść. W Nowym Wiśniczu napisał raport o obozie i zaproponował atak, który miał uwolnić więźniów, ale dowództwo AK uznało go za nierealny. Jak sam napisał, spędził w tym piekle dziewięćset czterdzieści siedem dni i tyleż nocy.21
Dlaczego to miejsce: Pilecki jest sławny z tego, że z własnej woli wszedł do Auschwitz, ale samej ucieczki nie ma na żadnej liście, którą sprawdziliśmy, więc rozpoznawalność to 3, a śmiałość 4, bo piekarnia poza drutami była łatwiejszym wyjściem niż obóz macierzysty. Ma 36 punktów jak powstanie w Treblince, przy równej rozpoznawalności i równym skutku, i stoi wyżej jako ucieczka wcześniejsza.
11 Powstanie w Treblince, 1943
- Kiedy
- Poniedziałek 2 sierpnia 1943, po południu
- Gdzie
- Obóz zagłady Treblinka II, okupowana Polska
- Uciekinierzy
- Około 200 według Muzeum Treblinka, ponad 300 według USHMM, z 840 więźniów obozu
- Wynik
- Wojnę przeżyło najwyżej 100 uciekinierów; obóz rozebrano do listopada 1943
- Dziedzictwo
- Muzeum Treblinka i pomnik; obchody co roku 2 sierpnia
Treblinka II była ośrodkiem natychmiastowej zagłady. Według szacunku USHMM jej załoga wymordowała tam od lipca 1942 do jesieni 1943 roku około 925 tysięcy Żydów; IPN podaje około 900 tysięcy ofiar. Żydzi zostawieni przy życiu do pracy wiedzieli, że za jednego zbiega Niemcy rozstrzeliwali zwykle dziesięciu innych i że sami zginą, gdy obóz zostanie zamknięty. Na początku 1943 roku powstał komitet organizacyjny, do którego weszli także uczestnicy powstania w getcie warszawskim. W lipcu palenie ekshumowanych zwłok dobiegało końca, transporty przychodziły coraz rzadziej i więźniowie spodziewali się likwidacji z dnia na dzień.22
W poniedziałek 2 sierpnia 1943 roku, w dniu bez transportów, spiskowcy dorobionym kluczem wynieśli z wartowni broń, amunicję i granaty. Gdy esesman znalazł złoto przy jednym z nich, bunt trzeba było zacząć przed czasem i w chaosie: zapłonęły baraki i zbiornik benzyny, ale komory gazowe ocalały, łączność telefoniczna działała, a główny przełom nastąpił przy bramie, pod silnym ogniem. Muzeum Treblinka szacuje, że spośród 840 więźniów z obozu wydostało się i uniknęło obławy około 200, a koniec wojny doczekało najwyżej 100; USHMM mówi o ponad 300 uciekinierach, z których dwie trzecie wytropiono potem i zabito. Więźniów, którzy zostali, zmuszono do rozebrania obozu, a potem rozstrzelano.23
Dlaczego to miejsce: Pełne 5 za śmiałość i 4 za pamięć dzięki miejscu pamięci w Treblince, ale pewność źródeł to tylko 3, bo liczby uciekinierów podawane przez muzeum i USHMM się różnią, a skutek 3, bo obóz i tak był już wygaszany. Ma 36 punktów jak ucieczka Pileckiego, przy równej rozpoznawalności i równym skutku, i stoi za nią jako późniejsze.
12 Ucieczka z więzienia Libby, 1864
- Kiedy
- Noc z 9 na 10 lutego 1864
- Gdzie
- Więzienie Libby w dawnym magazynie w Richmond w Wirginii
- Uciekinierzy
- 109 oficerów Unii
- Wynik
- 59 dotarło do linii Unii, 48 schwytano, 2 utonęło, według „American Heritage”
- Dziedzictwo
- Największa ucieczka wojny secesyjnej; miejsce upamiętnia tablica na wale przeciwpowodziowym w Richmond
Więzienie Libby, magazyn w Richmond zamieniony na zagrodę dla wziętych do niewoli oficerów Unii, mieściło naraz około 1200 jeńców, a gdy na początku 1864 roku załamała się wymiana jeńców, musieli się oni liczyć z tym, że posiedzą tu do końca wojny. Pułkownik Thomas E. Rose z 77. Pensylwańskiego, wzięty do niewoli nad Chickamaugą, zaczął planować ucieczkę od pierwszego dnia. Z kapitanem Andrew Hamiltonem przebił się przez tylną ścianę kominka do zaszczurzonej piwnicy, którą więźniowie nazywali Szczurzym Piekłem (Rat Hell), ale pierwsze tunele zalała woda albo się zawaliły.24
Ostatni tunel Rose zaczął 23 stycznia 1864 roku; według HistoryNet zmieniające się drużyny kopały w sumie przez 57 dni, w czterech tunelach. Pracowali dłutem i scyzorykiem, ziemię wyciągali w spluwaczce na sznurze do bielizny i rozsypywali po podłodze piwnicy, a kopiącemu nawiewali powietrze deską. Ostatni odcinek Rose i Hamilton dokopali sami; tunel miał około piętnastu metrów i wychodził w szopie po drugiej stronie ulicy. W nocy 9 lutego Rose wymknął się pierwszy, a za nim na ulice Richmond wyszło 108 innych. Ze 109 uciekinierów 59 dotarło do linii Unii, 48 schwytano, a 2 utonęło, według „American Heritage”; samego Rose'a złapano niemal na oczach żołnierzy Unii i odesłano do Libby.25
Dlaczego to miejsce: Pełne 5 za śmiałość i pewność źródeł: to największa ucieczka wojny secesyjnej, a jej liczby są dobrze udokumentowane. Nie zmieniła jednak niczego w przebiegu wojny, więc skutek to 2, a poza Stanami Zjednoczonymi mało kto ją pamięta, więc pamięć to 3. Ma 34 punkty jak ucieczka Pata Reida i Drewniany koń, wszystkie z rozpoznawalnością 3, i stoi pierwsza dzięki większemu skutkowi.
13 Ucieczka Pata Reida z Colditz, 1942
- Kiedy
- Wieczór 14 października 1942
- Gdzie
- Zamek Colditz (Oflag IV-C), Saksonia, Niemcy
- Uciekinierzy
- 4 oficerów: kapitan Pat Reid, major Ronald Littledale, komandor podporucznik William Stephens i kanadyjski lotnik Hank Wardle
- Wynik
- Wszyscy czterej dotarli do Szwajcarii, 18 i 19 października
- Dziedzictwo
- Książka Reida „The Colditz Story”; serial telewizyjny „Colditz” (1972 do 1974)
Zamek Colditz, na wzgórzu nad rzeką w Saksonii, był miejscem, do którego Niemcy wysyłali alianckich oficerów, którzy uciekli z innych obozów albo uchodzili za niebezpiecznych; brytyjskie Archiwum Narodowe liczy ponad 30 udanych ucieczek z zamku, w tym dziesięć oficerów brytyjskich i z krajów Wspólnoty. Pat Reid, kapitan wzięty do niewoli w kampanii francuskiej, przeczołgał się już raz z kilkunastoma towarzyszami rurą kanalizacyjną, ale przekupiony strażnik ich wydał. Reid został potem brytyjskim oficerem do spraw ucieczek i kierował próbami innych.26
Po wieczornym apelu 14 października 1942 roku ruszył sam, z majorem Ronaldem Littledale'em, komandorem podporucznikiem Williamem Stephensem i kanadyjskim lotnikiem Hankiem Wardle'em, a Douglas Bader wypatrywał strażników i dyrygował orkiestrą: gdy muzyka milkła, droga była wolna. Z kuchni jenieckiej przedostali się na stronę niemiecką, do piwnicy magazynowej pod budynkiem komendantury. Dalej prowadził tylko wąski szyb wentylacyjny, więc rozebrali się do naga, przepchnęli ubrania przodem, przecisnęli się i wyszli w fosie. Wędrując parami, Reid i Wardle doszli do granicy szwajcarskiej w nocy 18 października, a Littledale i Stephens następnego wieczoru. Jego książka „The Colditz Story”, film o tym samym tytule i serial z lat 1972 do 1974 sprawiły, że nazwa zamku stała się synonimem ucieczki.27
Dlaczego to miejsce: Śmiałość i pewność źródeł dostają pełne 5, a pamięć 4 dzięki książkom i ekranowi, ale skutek to 1: czterech ludzi odzyskało wolność i nic poza tym się nie zmieniło. Ma 34 punkty jak Libby i Drewniany koń; stoi niżej od Libby z powodu mniejszego skutku, a wyżej od Drewnianego konia jako ucieczka wcześniejsza.
14 Drewniany koń, 1943
- Kiedy
- 29 października 1943, po 114 dniach kopania
- Gdzie
- Stalag Luft III pod Żaganiem (wówczas Sagan) na Dolnym Śląsku
- Uciekinierzy
- 3 brytyjskich oficerów: porucznik Michael Codner oraz porucznicy lotnictwa Eric Williams i Oliver Philpot
- Wynik
- Wszyscy trzej dotarli do Wielkiej Brytanii
- Dziedzictwo
- Książka Williamsa „The Wooden Horse” (1949) i film z 1950 roku
Stalag Luft III, obóz Luftwaffe dla alianckich lotników pod Żaganiem, zbudowano na piaszczystym gruncie właśnie po to, żeby tunele były niemożliwe; według Forces News baraki uniesiono nad ziemię, a mikrofony zakopano prawie trzy metry pod ziemią. Porucznik Michael Codner i porucznicy lotnictwa Eric Williams i Oliver Philpot znaleźli na to sposób. Ze sklejki ze skrzynek Czerwonego Krzyża zbudowali kozła gimnastycznego i codziennie wynosili go w to samo miejsce przy drutach, z kopiącym ukrytym w środku. Gdy inni jeńcy skakali przez kozła, a hałas zagłuszał pracę, człowiek pod spodem metalowymi miskami ryl tunel w stronę ogrodzenia.28
Dwudziestego dziewiątego października 1943 roku, po 114 dniach kopania, kozła wyniesiono z całą trójką w środku. Po zmroku przebili się na powierzchnię za drutami; Philpot wspominał potem, że zobaczył nad sobą niemieckiego wartownika, na szczęście zwróconego twarzą do obozu, i pomknął przez drogę w sosnowy las. Williams i Codner ruszyli do portu w Szczecinie i ukryli się na duńskim statku, a Philpot z fałszywymi papierami, udając norweskiego producenta margaryny, pojechał do Gdańska i wsiadł na statek do neutralnej Szwecji. Wszyscy trzej wrócili do Wielkiej Brytanii; według Forces News była to pierwsza udana ucieczka z tego obozu. Williams opisał ją w 1949 roku w książce „The Wooden Horse”, a rok później powstał film.29
Dlaczego to miejsce: Śmiałość i pewność źródeł dostają 5, a pamięć 4 dzięki książce Williamsa i filmowi, ale powrót trzech ludzi niczego więcej nie zmienił, więc skutek to 1. Ma tyle samo punktów, tę samą rozpoznawalność i ten sam skutek co ucieczka Pata Reida z Colditz, a stoi niżej jako ucieczka późniejsza.
15 Ucieczka Dietera Denglera w Laosie, 1966
- Kiedy
- 29 albo 30 czerwca 1966; podjęty 20 lipca
- Gdzie
- Obóz jeniecki Pathet Lao w Laosie
- Uciekinierzy
- 7 więźniów według HistoryNet, wśród nich Dengler, amerykański lotnik Duane Martin i Eugene DeBruin
- Wynik
- Denglera uratowano po około trzech tygodniach w dżungli; Martina zabił mieszkaniec wioski
- Dziedzictwo
- Krzyż Marynarki Wojennej; filmy Wernera Herzoga „Little Dieter Needs to Fly” (1997) i „Rescue Dawn” (2007)
Dieter Dengler dorastał w Niemczech w czasie wojny, w 1957 roku przyjechał do Stanów Zjednoczonych i został pilotem marynarki wojennej. Pierwszego lutego 1966 roku, lecąc samolotem A-1 Skyraider z lotniskowca USS Ranger na szlaki zaopatrzenia w Laosie, został zestrzelony i trafił do niewoli Pathet Lao. Przez kilka miesięcy siedział w obozie w dżungli z amerykańskim lotnikiem Duane'em Martinem, cywilem Eugene'em DeBruinem i innymi więźniami, bity i głodzony.30
Pod koniec czerwca, gdy według POW Network dowiedzieli się, że więźniowie mają zostać zabici, siedmiu obezwładniło strażników i uciekło; cytat z Krzyża Marynarki Wojennej podaje datę 30 czerwca, inne relacje 29. Chorzy Dengler i Martin szli razem, dopóki mieszkaniec jednej z wiosek nie zabił Martina maczetą. Dengler, już sam, ułożył sygnał i 20 lipca dostrzegł go przelatujący pilot skyraidera, a śmigłowiec zabrał zbiega. Mit i fakt: Denglera często nazywa się jedynym Amerykaninem, który uciekł z niewoli północnowietnamskiej, ale HistoryNet doliczył się 33 takich uciekinierów, wszystkich z obozów na południe od strefy zdemilitaryzowanej albo w Laosie. Historię podtrzymują dokument Wernera Herzoga „Little Dieter Needs to Fly” (1997) i jego film fabularny „Rescue Dawn” (2007); HistoryNet nazywa film nieco zbeletryzowanym i podkolorowanym, a przyjaciele i krewni Eugene'a DeBruina potępili w oświadczeniu z 2007 roku, opublikowanym przez POW Network, sposób, w jaki pokazuje ucieczkę.31
Dlaczego to miejsce: Pełne 5 za śmiałość, bo była to ucieczka pod ogniem i trzy tygodnie w dżungli w chorobie i głodzie, oraz 4 za pamięć dzięki filmom Herzoga; pewność źródeł to jednak 4, bo daty i szczegóły różnią się w relacjach, a skutek to 1. Z 33 punktami stoi tuż za trzema ucieczkami z 34 punktami.
Jak wybraliśmy i ułożyliśmy ucieczki
Za ucieczkę uznaliśmy sytuację, w której ludzie w czasie wojny sami się wydostali: więźniów wyrywających się z więzienia, obozu lub twierdzy, także z niemieckich obozów zagłady, i zbiegów wymykających się obławie po klęsce, jak Karol II w 1651 roku. Rdzeniem rankingu są śmiałość i trudność. Nie liczą się uwolnienia przez innych, dlatego pominęliśmy odbicie Mussoliniego na Gran Sasso; nie liczą się też ewakuacje całych armii, więc Dunkierkę opisujemy w artykule o ewakuacji z Dunkierki i w przewodniku po największych bitwach II wojny światowej, a odwroty z walką, jak marsz Dziesięciu Tysięcy Ksenofonta, są bitwami w marszu, nie ucieczkami. Filmy nie są źródłem: oceniamy prawdziwą ucieczkę, nie Wielką ucieczkę ani Ucieczkę z Sobiboru, i wskazujemy szczegóły, które dopisało kino.32
Rozważyliśmy 25 kandydatów i każdemu daliśmy od 1 do 5 punktów w pięciu kryteriach. Rozpoznawalność liczy się potrójnie, bo ta strona odpowiada na pytanie, które ucieczki są najsłynniejsze; śmiałość i trudność, skutek i pamięć liczą się podwójnie, a pewność źródeł raz. Wiele opowieści o ucieczkach opiera się na wspomnieniach samych uciekinierów albo na liczeniu w chaosie, dlatego obniżaliśmy pewność wszędzie tam, gdzie przebieg lub liczby są sporne:
- Rozpoznawalność (×3). 5, gdy prawdziwa ucieczka jest znana daleko poza historią wojskowości i pojawia się na większości list ucieczek, 1, gdy znają ją tylko specjaliści; film podnosi sławę historii, ale oceniamy wydarzenie, nie film.
- Śmiałość i trudność (×2). Na ile ucieczka była trudna i śmiała: 5, gdy uciekinierzy pokonali strzeżone więzienie lub obóz albo długą obławę, z realnym ryzykiem śmierci, dzięki długim przygotowaniom albo wielkiej wytrzymałości; 4, gdy zagrożenie było prawdziwe, ale coś je zmniejszało (wierni pomocnicy, łatwiejsze wyjście, zwykłe szczęście); 3, gdy było to raczej odejście niż wyrwanie się (wygnaniec odpływający z luźno strzeżonej wyspy) albo wielu rzuciło się na druty, by zginąć, a nie uciec; 2, gdy była to głównie okazja (strażnicy zniknęli, obóz zbombardowano); 1, gdy nie była to ucieczka w ścisłym sensie (uwolnienie przez innych, ewakuacja).
- Skutek (×2). 5, gdy ucieczka zmieniła bieg wojny albo los państwa, 1, gdy miała znaczenie tylko dla samych uciekinierów.
- Pamięć (×2). 5, gdy wciąż żyje w pamięci (święto, pieśń, słynna książka, pomnik na miejscu), 1, gdy jest zapomniana.
- Pewność źródeł (×1). 5, gdy przebieg i liczby potwierdzają dokumenty albo niezależni świadkowie, 1, gdy opierają się na jednej relacji albo są sporne; film ani powieść nigdy nie są źródłem.
Lista jest uszeregowana według sumy punktów, nie według dat. Przy remisie wyżej stoi ucieczka bardziej znana, potem ta o większych skutkach, a na końcu starsza. Punkty to nasza ocena redakcyjna oparta na źródłach podanych niżej, a tabela pokazuje każdy z nich. Widać w niej, dlaczego powrót Napoleona z Elby, który zmienił historię Europy, jest dopiero drugi: Napoleon był władcą wyspy, a nie więźniem za murami, i wymknięcie się słabej straży morskiej daje 3 punkty za śmiałość, a ludzie Wielkiej Ucieczki przez rok kopali pod obozem zbudowanym właśnie po to, żeby ich zatrzymać.
| Miejsce | Nazwa | Rozpoznawalność ×3 | Śmiałość i trudność ×2 | Skutek ×2 | Pamięć ×2 | Pewność źródeł ×1 | Razem |
|---|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Wielka Ucieczka | 5 | 5 | 3 | 5 | 5 | 46 |
| 2 | Ucieczka Napoleona z Elby | 5 | 3 | 5 | 4 | 5 | 44 |
| 3 | Powstanie w Sobiborze | 4 | 5 | 4 | 5 | 4 | 44 |
| 4 | Ucieczka Vrby i Wetzlera z Auschwitz | 4 | 5 | 4 | 4 | 5 | 43 |
| 5 | Karol II i królewski dąb | 4 | 4 | 4 | 5 | 4 | 42 |
| 6 | Ucieczka Churchilla z Pretorii | 5 | 4 | 3 | 4 | 4 | 41 |
| 7 | Ucieczka Karola Edwarda Stuarta | 4 | 4 | 2 | 5 | 4 | 38 |
| 8 | Ucieczka Aireya Neave'a z Colditz | 4 | 4 | 2 | 4 | 5 | 37 |
| 9 | Ucieczka Piechowskiego z Auschwitz | 3 | 5 | 3 | 4 | 4 | 37 |
| 10 | Ucieczka Pileckiego z Auschwitz | 3 | 4 | 3 | 4 | 5 | 36 |
| 11 | Powstanie w Treblince | 3 | 5 | 3 | 4 | 3 | 36 |
| 12 | Ucieczka z więzienia Libby | 3 | 5 | 2 | 3 | 5 | 34 |
| 13 | Ucieczka Pata Reida z Colditz | 3 | 5 | 1 | 4 | 5 | 34 |
| 14 | Drewniany koń | 3 | 5 | 1 | 4 | 5 | 34 |
| 15 | Ucieczka Dietera Denglera w Laosie | 3 | 5 | 1 | 4 | 4 | 33 |
Blisko listy
Pięć ucieczek było blisko i nie weszło do piętnastki:
Franz von Werra, 1941. Pilot Luftwaffe, bohater filmu „The One That Got Away”, dwa razy uciekł w Anglii i dwa razy go złapano; wysłany do Kanady, w styczniu 1941 roku wyskoczył z pociągu z jeńcami, przeszedł po lodzie przez Rzekę Świętego Wawrzyńca do neutralnych Stanów Zjednoczonych i 18 kwietnia był w Niemczech. Według HistoryNet był jedynym niemieckim jeńcem Imperium Brytyjskiego, który wrócił do swojej jednostki. Opowieść opiera się głównie na jego własnej relacji, a poza historią wojskowości mało kto ją zna.33
Henri Giraud, 1942. 17 kwietnia 1942 roku sześćdziesięciotrzyletni francuski generał spuścił się po własnoręcznie zrobionej linie z murów twierdzy Königstein i przez Niemcy dotarł do Szwajcarii; w listopadzie 1942 roku alianci wywieźli go przez Gibraltar i objął dowództwo wojsk francuskich w Afryce Północnej. Śmiała ucieczka o realnych skutkach, ale poza Francją nazwisko jest mało znane.34
Cowra, 1944. 5 sierpnia 1944 roku japońscy jeńcy w obozie Cowra w Nowej Południowej Walii rzucili się z nożami i pałkami na druty i kilkuset z nich wydostało się na zewnątrz. Według Australian War Memorial zginęło 234 Japończyków i trzech australijskich żołnierzy, a 334 jeńców schwytano w ciągu dziewięciu dni. Wielu biegło na śmierć, a nie po wolność, co obniża ocenę śmiałości.35
Holzminden, 1918. W nocy z 24 na 25 lipca 1918 roku 29 oficerów brytyjskich i australijskich wyczołgało się tunelem kopanym przez dziewięć miesięcy pod niemieckim obozem uchodzącym za szczelny, a 10 dotarło do domu; pozostałych 19 Niemcy schwytali. Niczego nie zmieniła i dziś mało kto o niej pamięta.36
Obława w Mühlviertel, 1945. W nocy z 1 na 2 lutego 1945 roku ponad 500 więźniów bloku 20, bloku śmierci w Mauthausen, zaatakowało wieże strażnicze i zarzuciło mokre koce na ogrodzenie pod napięciem; wydostało się 419. SS, policja, żołnierze i wielu miejscowych urządzili na nich obławę, a według Miejsca Pamięci Mauthausen przeżyło jedenastu, uratowanych przez robotników przymusowych i kilka rodzin chłopskich. Poza Austrią prawie nikt jej nie zna.37 › Koniec wojny w Austrii, 1945
Dlaczego te ucieczki wciąż poruszają?
Bo uciekinierzy znali cenę i wielu ją zapłaciło. Kino zamieniło część tych historii w przygody, ale uczestników Wielkiej Ucieczki zamordowano za to, że opuścili obóz, a Piechowski i jego towarzysze musieli wymyślić fikcyjne komando, by zamiast nich nie rozstrzelano niewinnych; mimo to zapłaciły ich rodziny. W Sobiborze i Treblince ucieczka nie była sportem, lecz jedyną odpowiedzią na mord, i większość tych, którzy się wyrwali, nie doczekała końca wojny. Wspólne jest tym opowieściom jedno: odmowa przyjęcia, że druty, mury i strażnicy mają ostatnie słowo.
Więcej o człowieku, który z własnej woli wszedł do Auschwitz, przeczytasz w tekście o Witoldzie Pileckim, a o walce, w której wziął udział rok później, w tekście o Powstaniu Warszawskim.
