9 sierpnia 1849 roku pod oblężoną twierdzą Temeszwar (dziś Timișoara w Rumunii) cesarska armia Juliusa von Haynaua, wsparta rosyjską dywizją generała Paniutina, rozbiła główną armię rewolucji węgierskiej. Tego samego dnia polski generał Józef Bem, wezwany z Siedmiogrodu, przejął dowództwo od innego Polaka, Henryka Dembińskiego, i postanowił przyjąć bitwę. Koń przewrócił się pod nim, Bem odniósł obrażenia, a armia węgierska rozsypała się w odwrocie na Lugos, podczas gdy Haynau wjeżdżał do uwolnionej od oblężenia twierdzy. Dwa dni później Lajos Kossuth przekazał najwyższą władzę Artúrowi Görgeyowi. Na tej stronie opisujemy także atomowe bombardowanie Nagasaki z 9 sierpnia 1945 roku.
Twierdza u kresu sił
Wydane w 1955 roku pisma Kossutha utożsamiają Temeszwar z rumuńską Timișoarą. Historyk Róbert Hermann pisze, że w 1849 roku węgierski V korpus hrabiego Károlya Vécseya zamknął w twierdzy cesarską załogę i że na początku sierpnia obrońcy jedli już zwierzęta z twierdzy, a wśród nich szerzyły się choroby, choć w murach nie zdołano jeszcze wybić wyłomu.1
5 sierpnia Haynau pobił pod Szőreg Henryka Dembińskiego, polskiego generała z powstania 1830-1831 roku. Według encyklopedii Pallasa Dembiński cofnął się potem nie na Arad, jak przewidywał plan wojny, lecz w stronę Temeszwaru. Kossuth napisał mu wczesnym rankiem 9 sierpnia, że marsz na Arad, gdzie mógłby bezpiecznie połączyć się z Görgeyem, byłby bardzo pożądany.2
Bem obejmuje dowództwo
Józef Bem, podobnie jak Dembiński polski generał, walczył wówczas w Siedmiogrodzie. W tym samym liście Kossuth pisał, że Bem właśnie zameldował mu z Lugos, iż ciągnie na Temeszwar; wydawcy zaznaczają, że ten meldunek nie jest znany. Hermann pisze, że Kossuth i minister wojny Lajos Aulich mianowali Bema naczelnym wodzem 7 sierpnia. Według encyklopedii Pallasa Kossuth wezwał go 6 sierpnia.3
Biografia Bema pióra Györgya Bálása z 1927 roku podaje, że przybył o 9 rano, historyk wojskowości József Bánlaky, że około 9; anonimowy oficer 58. batalionu honwedów, którego wspomnienia wydał Hermann, że około 10; raport Haynaua i historia kampanii Wilhelma Ramminga, jego szefa sztabu, że w południe. Bánlaky, powołując się na zapiski Dembińskiego, opisuje, jak ten objął Bema i powiedział: „Przyjacielu, dziękuję, że zdejmujesz mi z ramion ten ciężki krzyż!” (przekład nasz).4
Bálás i Bánlaky piszą, że wojsko powitało Bema gromkimi okrzykami, że Dembiński chciał się wycofać, a Bem postanowił nacierać. Encyklopedia Pallasa podaje, że Dembiński zaczął już bitwę, gdy Bem przejął dowództwo w trakcie walki. Bánlaky opisuje rano tylko starcia straży tylnej pod Kis-Becskerek; według niego węgierskie baterie otworzyły żywy ogień wkrótce po 10, gdy Bem miał już dowództwo w ręku.5
Wielka bitwa artyleryjska
Haynau meldował, że 9 sierpnia ruszył z III korpusem, dywizją kawalerii Wallmodena, rosyjską dywizją Paniutina i odwodem artylerii, a korpus odwodowy posłał okrężną drogą, by uderzył na prawe skrzydło nieprzyjaciela. Hermann ustala, że oddziałem Paniutina była rosyjska 9. dywizja piechoty, która przez całe lato walczyła w głównej armii Haynaua. Ramming ocenia siły węgierskie na 58-60 tysięcy ludzi i co najmniej 10 tysięcy pospolitego ruszenia.6
Ramming nazywa tę bitwę „im vollen Sinn eine große Artillerieschlacht” („w pełnym sensie wielką bitwą artyleryjską”), w której piechota nie weszła właściwie do walki (przekład nasz). W centrum, jak pisze Bánlaky, 108 dział austriackich i 120 węgierskich biło się ponad dwie godziny, aż ogień węgierski osłabł z braku amunicji. Około 15 pułkownik Blomberg wyprowadził z twierdzy wypad. Według Ramminga oddział wrócił ze zdobytym sztandarem; Bánlaky i węgierskie źródła przytaczane przez Hermanna piszą, że wojska Vécseya go odparły.7
O 16, jak meldował Haynau, korpus odwodowy stanął przed Hodony, a książę Franz Liechtenstein natychmiast ruszył na Szent András, na prawe skrzydło nieprzyjaciela; wróg cofnął się wówczas na całej linii. Według Bánlaky’ego i Hermanna był to IV korpus Liechtensteina. Ramming przypisuje rozstrzygnięcie artylerii, rosyjskiej dywizji Paniutina i uderzeniu IV korpusu na skrzydło.8
Upadek
Bánlaky pisze, że Bem, dowiedziawszy się o masach wroga nadciągających od Szent András, pogalopował na prawe skrzydło; według Bálása jechał tam, by poprowadzić rozstrzygające natarcie. Koń się pod nim przewrócił i Bem odniósł obrażenia. Raport Guyona z tego dnia mówi o złamanym obojczyku; Bánlaky pisze, że przy opatrywaniu w domku myśliwskim w lesie Jagdwald okazało się, że to nie złamanie, lecz silne zwichnięcie. Bálás pisze, że Bem ciężko uszkodził obojczyk.9
Według Bálása Dembiński, gdy dowiedział się o upadku, nakazał odwrót na Lugos. Bánlaky pisze, że Dembiński na pewien czas przejął dowództwo, wyznaczył Remete i Lugos jako punkty zbiórki, a potem stanowczo odmówił, gdy Bem poprosił go o ponowne objęcie naczelnego dowództwa. Encyklopedia Pallasa podaje, że od przybycia Bema Dembiński był już tylko widzem.10
Wieczorem Haynau na czele oddziału kawalerii wjechał do uwolnionej od oblężenia twierdzy.11
„Bitwa pod Temeszwarem przegrana. Nieprzyjaciel był bardzo silny. Armia jest całkowicie rozbita”, meldował Guyon (przekład nasz z węgierskiego tekstu u Bánlaky’ego). Wydawcy pism Kossutha piszą, że oryginał był krótkim meldunkiem po niemiecku, który dotarł do Kossutha wczesnym rankiem 11 sierpnia.12
Straty i kto je liczył
Ramming podaje straty sprzymierzonych z 9 sierpnia, łącznie z oddziałem wypadowym: u Austriaków 1 oficer i 34 żołnierzy zabitych oraz 7 oficerów i 146 żołnierzy rannych, u Rosjan 1 żołnierz zabity oraz 3 oficerów i 16 żołnierzy rannych, razem 11 oficerów, 197 żołnierzy i 190 koni.13
Zabitych i rannych Węgrów Ramming szacuje na nie więcej niż 300-500. Bánlaky pisze, że straty węgierskie w walce są nieznane, ale podobno były mniej więcej dwa razy większe niż sprzymierzonych. Haynau meldował o 6000 jeńców z 9 sierpnia; wiedeńskie streszczenie jego raportu mówi o 6000 jeńców i dezerterów. Ramming pisze, że 6000 ludzi wzięto do niewoli lub sami się poddali, a ponad 10 tysięcy mogło porzucić broń. Hermann pisze, że z 50-tysięcznej armii zdołano zebrać w Lugos ledwie 20-25 tysięcy ludzi.14
Droga do Világos
W Aradzie, jak wspomina Görgey, Kossuth otworzył posiedzenie rady ministrów wiadomością z „wiarygodnego źródła”, że armia Dembińskiego dzień wcześniej, 9 sierpnia, odniosła zwycięstwo pod Temeszwarem (przekład nasz). Potem, jak pisze Görgey, Kossuth zapytał: „A jeśli pod Temeszwarem zwyciężyli Austriacy?”. „Wtedy złożę broń”, odpowiedział Görgey. „A ja się zastrzelę!”, odparł Kossuth (przekład nasz). Po południu 11 sierpnia Kossuth ogłosił ustąpienie rządu i przekazał Görgeyowi najwyższą władzę cywilną i wojskową.15
Według Bálása, gdy nadeszła wieść o złożeniu broni przez Görgeya 13 sierpnia, Bem zwołał ostatnią radę wojenną i namawiał do dalszej walki. Anonimowy oficer umieszcza tę naradę w marszu za Lugos. Bálás pisze, że 17 sierpnia Bem złożył dowództwo i odszedł na ziemie osmańskie. Wacław Tokarz w Polskim Słowniku Biograficznym pisze, że na wygnaniu przyjął islam i wstąpił na służbę sułtana. Zmarł w Aleppo 10 grudnia 1850 roku.16
Tokarz ocenia, że Bem lekkomyślnie przyjął bitwę z nieprzyjacielską twierdzą na tyłach i bez większego zapasu amunicji artyleryjskiej, i przegrał ją fatalnie. Ramming nazwał ją ostatnią rozstrzygającą walką kampanii. György Klapka, cytowany przez Hermanna, pisał: „Világos było tylko sceną zamykającą smutny dramat. Prawdziwym grobem naszej wolności jest Temeszwar” (przekład nasz). Zob. biografię Józefa Bema.17
Także 9 sierpnia
1945: bombowiec B-29 zrzucił na Nagasaki drugą bombę atomową. Raport Manhattan Engineer District i amerykańska komisja badania skutków bombardowań (US Strategic Bombing Survey) podają godzinę zrzutu 11:02. Oficjalna historia lotnictwa armii USA podaje 10:58 czasu Nagasaki, a jako cel pierwszego wyboru wskazuje Kokurę, Nagasaki zaś jako cel zapasowy. Dowódca odpowiedzialny za bombę, Frederick L. Ashworth, pisał, że cel był „całkowicie zasłonięty dymem i mgłą”, więc polecieli na „nasz cel zapasowy, Nagasaki” (przekład nasz).18
Manhattan Engineer District podawał 39 tysięcy zabitych i 25 tysięcy rannych. Komisja pisała, że zginęło od 35 do 40 tysięcy ludzi, a mniej więcej tyle samo zostało rannych, i za najbardziej prawdopodobną uznała liczbę ponad 35 tysięcy zabitych. Historia lotnictwa przytacza oficjalne dane japońskie: 23 753 zabitych, 1927 zaginionych i 23 345 rannych, jej zdaniem zaniżone, bo obejmowały tylko potwierdzone przypadki. Miasto Nagasaki podaje 73 884 zabitych i 74 909 rannych do końca grudnia 1945 roku. Komisja przytacza raport prefektury: miasto było „jak cmentarz, na którym nie ostał się ani jeden nagrobek” (przekład nasz).19
