8 sierpnia w historii wojskowości: bitwa pod Amiens, 1918

8 sierpnia 1918 · 108 lat temu

Przygotowana w tajemnicy

28 lipca generał Foch wydał formalny rozkaz do operacji pod Amiens, które miały przeprowadzić brytyjska 4. Armia generała Rawlinsona i francuska 1. Armia generała Debeneya. W angielskim tekście, który drukuje Edmonds, rozkaz zaczyna się tak: „Celem operacji jest uwolnienie Amiens i linii kolejowej Paryż-Amiens, a także pobicie i odrzucenie nieprzyjaciela usadowionego między Sommą a Avre” (przekład nasz).¹

Australian War Memorial pisze, że bitwę zaplanowano „w najściślejszej tajemnicy”, a Kanadyjskie Muzeum Wojny, że przygotowano ją w sekrecie, z wielką operacją kontrwywiadowczą. Według instrukcji 4. Armii od 1 sierpnia wszystkie ruchy wojsk i transportu ku frontowi miały się odbywać nocą, a nowo przybywające korpusy nie mogły uruchamiać radiostacji przed godziną zero. Aby zmylić Niemców, wysłano do Flandrii dwa kanadyjskie bataliony z oddziałami łączności i sanitarnymi; Nicholson dodaje, że łącznościowcy nadawali tam pozorowaną korespondencję radiową.²

Od prawej do lewej stały kolejno francuska 1. Armia, korpusy kanadyjski i australijski oraz brytyjski III Korpus, rozmieszczony między Sommą a Ancre. Nicholson liczy dwadzieścia jeden dywizji alianckich, w linii i w bezpośrednim odwodzie, przeciw czternastu dywizjom 2. Armii generała von der Marwitza. Liczby czołgów różnią się zakresem. Edmonds wymienia przy 4. Armii 342 czołgi ciężkie, 72 whippety i 120 czołgów zaopatrzeniowych; Nicholson podaje 604 czołgi wszystkich typów, z których 4. Armia miała użyć 324 ciężkich czołgów bojowych i 96 whippetów; Kanadyjskie Muzeum Wojny mówi o 420 czołgach użytych 8 sierpnia. Ludendorff pisał później, że Brytyjczycy i Francuzi uderzyli „z silnymi eskadrami czołgów, lecz poza tym bez wielkiej przewagi” (przekład nasz).³

Godzina zero

Natarcie 4. Armii ruszyło o 4.20 rano. Na odcinku brytyjskim, by zachować zaskoczenie, zrezygnowano z przygotowania artyleryjskiego. Francuska 1. Armia, która miała mało czołgów, oparła się na artylerii: Edmonds pisze, że jej natarcie wyznaczono na czterdzieści, a potem czterdzieści pięć minut po Brytyjczykach, a Nicholson, że jej 45-minutowy ostrzał zaczął się razem z wałem ogniowym 4. Armii, a szturm ruszył o 5.05. W przypisie Edmonds dodaje, że według Grasseta francuska 42. Dywizja ruszyła o godzinie zero, czyli o 4.20, a 37. Dywizja 45 minut po godzinie zero.⁴

Bean pisze, że o 3 rano powietrze zaczęła zasnuwać poranna mgła i że o 3.30 trudno było dojrzeć cokolwiek dalej niż na dwadzieścia jardów. Ludendorff zapamiętał „gęstą mgłę, jeszcze zgęszczoną sztucznymi środkami” (przekład nasz). O 7 rano generał porucznik sir John Monash z Korpusu Australijskiego zatelegrafował do 4. Armii: „Wszystko idzie dobrze o 6.45. Gęsta przyziemna mgła ułatwia nam posuwanie się, ale opóźnia meldunki. Piechota i czołgi ruszyły punktualnie. Nasz atak był całkowitym zaskoczeniem” (przekład nasz).⁵

Osiem mil w jeden dzień

Według Nicholsona niemiecki front cofnięto nawet o osiem mil w sektorze kanadyjskim i do siedmiu na odcinku australijskim, podczas gdy na skrzydłach Francuzi posunęli się najwyżej o pięć mil, a Brytyjczycy o dwie. Australian War Memorial podaje 11 km dla Australijczyków i blisko 13 km dla Kanadyjczyków, a Kanadyjskie Muzeum Wojny 13 km dla Kanadyjczyków. Ludendorff pisał, że „sześć czy siedem dywizji, które z pewnością można było uznać za zdolne do walki, zostało całkowicie rozbitych” (przekład nasz).⁶

Edmonds odnotowuje, że 8 sierpnia przez korpusowe punkty zborne jeńców przeszło 281 oficerów i 12 134 szeregowych i podoficerów, że Francuzi wzięli 150 oficerów i 3200 szeregowych i podoficerów i że zdobyto blisko trzysta dział. Nicholson pisze, że Korpusowi Kanadyjskiemu zaliczono 5033 jeńców i 161 dział. Dla Korpusu Australijskiego Monash podaje ponad 8000 jeńców policzonych do zmroku, a Bean ostateczną liczbę 7925; obaj piszą o 173 działach.⁷

Czarny dzień

Ludendorff, pierwszy kwatermistrz generalny, rozpoczął rozdział o ostatniej fazie wojny słowami: „8 sierpnia był czarnym dniem armii niemieckiej w historii tej wojny” (przekład nasz). Tak brzmi to zdanie w londyńskim wydaniu angielskim jego wspomnień z 1919 roku. Australian War Memorial cytuje je w wersji „w historii wojny”, a Bean w wersji „w Wielkiej Wojnie”.⁸

Przyczynę widział w morale żołnierzy. Dowódcy dywizji i oficerowie, których wezwał do Avesnes, opowiadali mu o „całych oddziałach naszych ludzi”, które „poddawały się pojedynczym kawalerzystom albo odosobnionym szwadronom”, i o cofających się żołnierzach, którzy wołali „łamistrajk” i „przedłużacie wojnę” do świeżej dywizji idącej do walki (przekład nasz). Doszedł do wniosku, że „nasza machina wojenna przestała być sprawna” i że „wojnę trzeba zakończyć” (przekład nasz). Pisał też, że cesarz powiedział mu później, iż po niepowodzeniu lipcowej ofensywy i po 8 sierpnia wiedział, że wojny nie da się już wygrać.⁹

Historycy ocenili to różnie. Edmonds napisał, że „na pierwszy rzut oka 8 sierpnia nie zasłużył chyba na fatalne miano” (przekład nasz), po czym, powołując się na anonimową niemiecką krytykę, wyjaśnił, że Ludendorff miał na myśli doniesienia o poddających się żołnierzach. Bean pisze, że atakowi 8 sierpnia pomogły trzy czynniki: daleko na pierwszym miejscu zaskoczenie, potem czołgi, potem mgła, a mimo to uznał, że Ludendorff słusznie przypisał klęskę głównie zawodowi niemieckiej załogi frontu, lecz niesłusznie obarczył ją winą. Bean przytacza po angielsku historię niemieckiego 119. pułku piechoty: „Prawdziwa panika czołgowa ogarnęła wszystko i gdzie tylko poruszały się ciemne kształty, ludzie widzieli czarnego potwora” (przekład nasz).¹⁰

Bilans strat

Edmonds pisze, że strat 4. Armii z 8 sierpnia nie notowano osobno, ale według meldunków korpusów były bardzo małe i, na ile da się to obliczyć, nie przekroczyły dziewięciu tysięcy; w przypisie rozbija je na Korpus Kawalerii 600, Korpus Kanadyjski 3500, Korpus Australijski 3000 i III Korpus 1700, razem 8800. Nicholson podaje około 8800, bez strat w czołgach i lotnictwie, oraz 3868 strat kanadyjskich: 1036 zabitych, 2803 rannych i 29 wziętych do niewoli. Kanadyjskie Muzeum Wojny podaje blisko 4000 strat kanadyjskich 8 sierpnia. Co do Australijczyków, Bean szacuje, że w drodze do pierwszego celu trafionych zostało prawdopodobnie 1000 ludzi, a przy zdobywaniu drugiego i trzeciego kolejnych 1000.¹¹

Po stronie niemieckiej Edmonds przytacza relację Lossberga, któremu generał von der Marwitz powiedział, że 2. Armia straciła 8 sierpnia „około 700 oficerów i 27 000 żołnierzy, ponad 400 dział” (przekład nasz); Nicholson cytuje oficjalne niemieckie dane: „od 650 do 700 oficerów i od 26 000 do 27 000 szeregowych i podoficerów”, z których ponad dwie trzecie poddało się do niewoli (przekład nasz). Straty niemieckie w całej bitwie Edmonds szacuje na około 75 000, prawdopodobnie za nisko.¹²

Kanadyjskie Muzeum Wojny pisze, że do nocy 11 sierpnia większość działań zaczepnych ustała. Nicholson określa straty kanadyjskie na 11 822 w okresie od 8 do 20 sierpnia, w tym 9074 w pierwszych czterech dniach; Kanadyjskie Muzeum Wojny podaje ponad 11 800 łącznie. Australian War Memorial pisze, że ten dzień zapoczątkował wielką ofensywę aliantów, która ostatecznie doprowadziła do końca wojny. Nicholson pisze, że „w tych ostatnich stu dniach wojny” każda wielka ofensywa tak szybko następowała po poprzedniej, że Kanadyjczykom odmówiono odpoczynku (przekład nasz). Całą kampanię opisujemy w artykule o ofensywie stu dni.¹³