Obrona Odessy 1941: 73 dni nad Morzem Czarnym

Przez dziesięć tygodni 1941 roku miasto nad Morzem Czarnym broniło się w swoich okopach, podczas gdy front przetaczał się obok niego dalej na wschód. Odessa nie padła od szturmu. Oddano ją, a garnizon zabrały okręty, i od jej zajęcia zaczęła się jedna z najstraszniejszych masakr Zagłady.²

Tło: port i wojna

Odessa od początku była miastem portowym: nowa twierdza stanęła tu w latach 1792 i 1793, a w 1794 roku dołączyły baza marynarki i nabrzeże handlowe. Na początku XX wieku tutejsza społeczność żydowska należała do największych i najżywszych w Europie Wschodniej, a miasto było słynnym ośrodkiem kultury żydowskiej, literatury hebrajskiej i ruchu syjonistycznego.³

22 czerwca 1941 roku Niemcy i ich sojusznicy, wśród nich Rumunia, napadli na Związek Radziecki. Wojska rumuńskie i niemieckie szybko odzyskały Besarabię i północną Bukowinę, które Rumunia musiała oddać rok wcześniej. Rumuński przywódca, generał Ion Antonescu, zgodził się następnie prowadzić wojnę za Dniestrem i przejąć ziemie między Dniestrem a Bohem, które stały się rumuńską prowincją Naddniestrze.⁴

Armie i dowódcy

Natarcie na Odessę przypadło rumuńskiej 4. Armii, wspieranej przez Niemców w powietrzu i na ziemi. Tydzień po tygodniu Rumunia rzucała do walki kolejne dywizje piechoty, co pokazują zarówno szczegółowa relacja Victora Nitu, oparta na rumuńskich dokumentach i opublikowana w serwisie WorldWar2.ro, jak i encyklopedia ukraińska.⁵

Obrońcami była radziecka Armia Nadmorska, między innymi z 25. i 95. Dywizją Strzelecką, wojska odeskiej bazy marynarki, piechota morska i miejscowi ochotnicy. Zarówno ukraińska encyklopedia, jak i Nitu oceniają ich na początku oblężenia na około 34 500 ludzi. Za nimi stała Flota Czarnomorska, której panowanie na morzu przesądziło o kształcie oblężenia.⁶

Przebieg oblężenia

Sierpień: pierścień się zamyka. Na początku sierpnia 4. Armia przekroczyła Dniestr i ruszyła na wschód. Do 13 sierpnia Odessę odcięto od lądu, co potwierdzają oba źródła, ale nigdy nie dało się jej w pełni okrążyć, bo morze należało do Floty Czarnomorskiej. Statki dowoziły ludzi i zaopatrzenie, a wywoziły rannych i cywilów. Miasto otaczały linie umocnień i Rumuni musieli przebijać się od jednej do drugiej.⁷

Koniec sierpnia i wrzesień: kosztowne natarcie. Przez drugą połowę sierpnia i we wrześniu rumuńskie korpusy w kosztownych natarciach czołowych spychały zewnętrzne linie obrony, a obrońcy raz po raz odpowiadali kontratakami. Żadna strona nie mogła złamać drugiej i oblężenie zamieniło się w mozolną walkę o każdą linię okopów.⁸

Posiłki z morza. W połowie września morzem przybyła 157. Dywizja Strzelecka. Źródła liczą ją różnie: 12 600 świeżych żołnierzy według Nitu, 19 500 ludzi ze 102 działami i 40 czołgami, razem z oddziałami wzmocnienia, według ukraińskiej encyklopedii.⁹

Punkt zwrotny: desant pod Grigoriewką

W nocy z 21 na 22 września obrońcy uderzyli we wschodnim odcinku. Piechota morska wylądowała z morza za liniami rumuńskimi pod Grigoriewką, a 157. Dywizja zaatakowała od czoła, przy wsparciu dział floty i lotnictwa. Rumuńska linia na tym odcinku ustąpiła, zanim odwody zatrzymały natarcie. Encyklopedia Współczesnej Ukrainy wyróżnia tę operację za zgranie desantu morskiego i powietrznego, natarcia lądowego i ognia okrętów.¹⁰

Ewakuacja

O losie oblężenia przesądziły wydarzenia gdzie indziej. Gdy Front Południowy znalazł się w kryzysie, a Niemcy wdarli się na Krym, radzieckie naczelne dowództwo kazało ewakuować Odessę, zgodnie piszą oba źródła. W połowie października ostatnie oddziały potajemnie opuściły pozycje i weszły na okręty. Oba źródła podają, że na koniec wywieziono 86 tysięcy żołnierzy; ukraińska encyklopedia dodaje 15 tysięcy cywilów, a Nitu pisze, że łącznie ewakuowano z miasta około 350 tysięcy żołnierzy i cywilów.¹¹

Rumuni zauważyli wzmożony ruch okrętów od 14 października. Rankiem 16 października ich wysunięte patrole weszły do Odessy, a wieczorem miasto było w ich rękach.¹² › Ludmiła Pawliczenko

Następstwa

Bilans był nierówny. Zarówno ukraińska encyklopedia, jak i Nitu podają straty radzieckie na 41 268 ludzi, w tym 16 578 zabitych i zaginionych oraz 24 690 rannych, a straty rumuńskiej 4. Armii na ponad 90 tysięcy. Dokładna liczba Nitu to 92 545: 17 729 zabitych, 63 345 rannych i 11 471 zaginionych.¹³

Rumunia uczyniła Odessę stolicą Gubernatorstwa Naddniestrza. 22 października wybuch zniszczył w mieście siedzibę rumuńskiego dowództwa wojskowego. Amerykańskie Muzeum Pamięci Holokaustu podaje ponad 60 zabitych, w tym rumuńskiego generała dowodzącego miastem, i pisze, że nie było jasne, kto odpowiadał za eksplozję; Yad Vashem mówi o setkach zabitych rumuńskich żołnierzy i przypisuje wybuch radzieckim saperom. Władze rumuńskie obwiniły Żydów. Wielu odeskich Żydów uciekło na wschód przed zamknięciem oblężenia, według Yad Vashem mniej więcej połowa, ale w mieście zostały dziesiątki tysięcy, a muzeum ocenia liczbę uwięzionych na 70 do 120 tysięcy.¹⁴

Na rozkazy, które obie instytucje wiążą z Antonescu, władze rumuńskie odpowiedziały masakrą, a potem masowymi deportacjami. Rumuńscy żołnierze wieszali i rozstrzeliwali Żydów w mieście i pognali tysiące do wsi Dalnyk na przedmieściach, gdzie ich wymordowano. Muzeum ocenia liczbę zabitych w Odessie i na jej przedmieściach w dniach po wybuchu na 25 do 30 tysięcy, Yad Vashem na co najmniej 25 tysięcy. Dziesiątki tysięcy kolejnych deportowano do obozów i wsi Naddniestrza, gdzie większość z nich zginęła.¹⁵

Ocalałych z masakry stłoczono w getcie w dzielnicy Słobidka, według szacunków zarówno muzeum, jak i Yad Vashem około 25 tysięcy ludzi, wśród których głód i zimno zabiły wielu. Wielu uwięzionych w mieście Żydów nie pochodziło nawet z Odessy: byli to uchodźcy z Besarabii, którzy uciekli tu latem przed rumuńskim natarciem.¹⁶

W grudniu 1941 roku Antonescu postanowił, że Odessa ma zostać oczyszczona z Żydów. Na jego rozkaz gubernator Naddniestrza Gheorghe Alexianu kazał deportować pozostałych. 10 stycznia 1942 roku dano im dwa dni na przeniesienie się do getta w Słobidce, skąd w mrozie wysyłano ich do wsi w powiatach wiejskich, gdzie większość zginęła lub została zamordowana. Getto zamknięto 10 czerwca 1942 roku. Muzeum podsumowuje, że w niespełna rok niegdyś tętniąca życiem społeczność żydowska Odessy została niemal całkowicie zniszczona.¹⁷

Odessa pozostała pod rumuńskimi rządami do wiosny 1944 roku. Wojska radzieckie odbiły port w kwietniu 1944 roku, a Internetowa Encyklopedia Ukrainy odnotowuje, że wojna zniszczyła znaczną część portu, przemysłu i zabudowy mieszkalnej.¹⁸

Dziedzictwo i pamięć

Britannica podsumowuje oblężenie jako długą i nieudaną obronę, po której miasto było ciężko zniszczone. Dla Rumunii kosztowne zwycięstwo pod Odessą pociągnęło za sobą zbrodnie okupacji, które dokumentują Muzeum Pamięci Holokaustu i Yad Vashem.¹⁹

Jedna z obrończyń zyskała sławę daleko poza miastem. Ludmiła Pawliczenko zaciągnęła się w Odessie i walczyła na pierwszej linii przez całe oblężenie; National WWII Museum i amerykańska National Park Service odnotowują 187 trafień przypisanych jej pod Odessą, zanim jej oddział wycofał się do Sewastopola. W 1942 roku władze radzieckie wysłały ją do Ameryki Północnej, by agitowała za drugim frontem; przyjęto ją w Białym Domu i objechała Stany Zjednoczone z Eleanor Roosevelt, a obie instytucje przypisują jej łącznie 309 trafień.²⁰