Bitwa o Narwik, 1940: polscy podhalańczycy za kołem podbiegunowym

Wiosną 1940 roku, daleko za kołem podbiegunowym, polscy strzelcy górscy, odcięci od okupowanej ojczyzny, walczyli z Niemcami wśród fiordów północnej Norwegii. Pod Narwikiem mieli udział w jednym z pierwszych zwycięstw alianckich na lądzie w II wojnie światowej.⁴

Port rudy żelaza

Narwik w północnej Norwegii był niezamarzającym portem, przez który szwedzka ruda żelaza trafiała do Niemiec. W kwietniu 1940 roku zajęli go niemieccy strzelcy górscy generała Eduarda Dietla. Brytyjska flota zatopiła niemieckie niszczyciele w fiordach, a wojska alianckie wylądowały, by odbić miasto.⁵

Ruda miała ogromne znaczenie, bo Zatoka Botnicka zimą zamarza i przez wiele miesięcy szwedzkie kopalnie mogły wysyłać urobek tylko przez Narwik. Obie strony szykowały się do działania. Wielka Brytania i Francja uzgodniły zaminowanie norweskich wód i desant w Narwiku oraz innych portach, a miny postawiono 8 kwietnia. Hitler jednak już wcześniej wyznaczył inwazję na Norwegię na następny dzień.⁶

9 kwietnia około 3.10 nad ranem dziesięć niemieckich niszczycieli z góralami Dietla na pokładach weszło w śnieżycy do Ofotfjordu. Pod Narwikiem storpedowały stare norweskie pancerniki obrony wybrzeża Eidsvold i Norge; według norweskiej encyklopedii zginęło 276 ludzi, a przeżyło tylko 96. Komendant miasta, pułkownik Konrad Sundlo, poddał je bez walki.⁷

Bitwy w fiordzie

Royal Navy odpowiedziała natychmiast. O świcie 10 kwietnia komandor Bernard Warburton-Lee wprowadził pięć niszczycieli do portu w Narwiku i zatopił dwa niemieckie niszczyciele, ale pozostałe okręty niemieckie dopadły brytyjską flotyllę przy odwrocie. Każda ze stron straciła po dwa niszczyciele, a Warburton-Lee został śmiertelnie ranny na mostku HMS Hardy; pośmiertnie odznaczono go Krzyżem Wiktorii.⁸

13 kwietnia Brytyjczycy wrócili w sile, z pancernikiem HMS Warspite i dziewięcioma niszczycielami. W ciągu około sześciu godzin wszystkie pozostałe niemieckie niszczyciele zostały zatopione lub samozatopione przez własne załogi, bez straty żadnego brytyjskiego okrętu. Niemcy stracili pod Narwikiem dziesięć niszczycieli i okręt podwodny, a od 2400 do 2700 ocalałych marynarzy dołączyło do wojsk Dietla na lądzie, uzbrojonych w zdobyczną broń norweską.⁹

Armie

Na lądzie Niemcy bronili Narwiku siłami około 3000 strzelców górskich i rozbitków z okrętów, później wzmocnionymi niewielkimi grupami spadochroniarzy. Przeciw nim od 14 kwietnia lądowały w Harstad i Sjøvegan wojska brytyjskie. Norweska 6. Dywizja generała Carla Gustava Fleischera, od 8000 do 10 000 ludzi, naciskała na Niemców od północy i wschodu, a pod koniec kwietnia przybyli francuscy strzelcy alpejscy i 13. Półbrygada Legii Cudzoziemskiej pod dowództwem generała Antoine'a Béthouarta.¹⁰

Łącznie alianci zgromadzili około 25 000 ludzi, a Britannica zauważa, że oddziały Dietla broniły się przed pięciokrotnie liczniejszym przeciwnikiem. Natarcie posuwało się powoli w górach wciąż pokrytych głębokim śniegiem. W połowie maja alianci wylądowali w Bjerkvik na północ od Narwiku; norweska encyklopedia nazywa to pierwszym w tej wojnie alianckim desantem na broniony brzeg.¹¹

Brygada Podhalańska

Wśród nich była Samodzielna Brygada Strzelców Podhalańskich, sformowana we Francji na początku 1940 roku pod dowództwem generała Zygmunta Bohusza-Szyszki i pierwotnie przeznaczona do wojny w Finlandii; większość jej szeregowych stanowili przedwojenni polscy emigranci zarobkowi. Na początku maja wylądowała w Harstad. 4 maja polski niszczyciel ORP Grom został zatopiony przez niemieckie samoloty w fiordach pod Narwikiem. Dwa inne polskie niszczyciele, ORP Błyskawica i ORP Burza, patrolowały norweskie wybrzeże i ostrzeliwały pozycje niemieckie, wspierając wojska na lądzie.¹² › Bitwa koło Tolvajärvi, 1939

Brygada liczyła 4778 żołnierzy, w tym 182 oficerów. Gdy Finlandia zawarła pokój ze Związkiem Sowieckim, jej pierwotne zadanie straciło sens, a po niemieckiej inwazji na Norwegię włączono ją do alianckiego korpusu ekspedycyjnego. Sztandar wręczono jej 10 kwietnia w Malestroit w Bretanii, w obecności generała Władysława Sikorskiego. Po wylądowaniu w Harstad 8 maja brygadę początkowo rozdzielono, a jej bataliony skierowano na osobne odcinki wokół fiordów.¹³

Grom był pierwszą wielką polską stratą tej kampanii. Trafiony dwiema bombami w Rombaksfjordzie 4 maja, zatonął, zabierając ze sobą 59 z 213 członków załogi.¹⁴

Walki nad fiordami

Brygada polska walczyła na półwyspie Ankenes na południe od Narwiku, w stromym, wciąż zaśnieżonym terenie górskim, atakując pozycje niemieckie, by wiązać obrońców, podczas gdy inne oddziały alianckie nacierały od północy.¹⁵

Narwik odbity

28 maja 1940 roku wojska norweskie i francuskie, wspierane natarciem Polaków na południowym brzegu fiordu, wyparły Niemców z Narwiku. Było to jedno z pierwszych zwycięstw alianckich na lądzie w tej wojnie.¹⁶

Natarcie rozpoczęło się tuż przed północą 27 maja ostrzałem z brytyjskich okrętów. Legioniści i Norwegowie uderzyli od północy, a na półwyspie Ankenes Polacy atakowali pozycje niemieckie osłonięte minami, karabinami maszynowymi i moździerzami. Wzgórze 275 zdobyto, stracono i odbito ponownie; I batalion opanował wzgórza 650 i 773, a II batalion dotarł na przedmieścia Nyborga. Zagrożeni z dwóch stron Niemcy wycofali się łodziami przez Beisfjord i po południu 28 maja Narwik był w rękach aliantów.¹⁷

W Norwegii brygada straciła 97 zabitych, 189 rannych i 28 zaginionych.¹⁸

Zwycięstwo i odwrót

Już po kilku dniach niemiecka ofensywa we Francji zmusiła aliantów do opuszczenia Norwegii, a wojska ewakuowano na początku czerwca. Wielu podhalańczyków walczyło potem w czerwcu 1940 roku w Bretanii, a ci, którzy dotarli do Wielkiej Brytanii, utworzyli Batalion Strzelców Podhalańskich, włączony w skład 1. Dywizji Pancernej. Narwik pozostaje w polskiej pamięci, a jego nazwa widnieje wśród miejsc bitew upamiętnionych na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie.¹⁹

Decyzję o odwrocie podjęto w rzeczywistości już 24 maja, zanim Narwik padł; rząd norweski dowiedział się o niej dopiero 1 czerwca. Ewakuacja ruszyła w pierwszych dniach czerwca, a Polacy byli wśród ostatnich, którzy weszli na okręty. Król Haakon VII i rząd odpłynęli do Wielkiej Brytanii 7 czerwca, ostatnie oddziały alianckie opuściły Norwegię 8 czerwca, a jeszcze tego wieczoru Niemcy wrócili do zrujnowanego miasta. Siły norweskie na północy skapitulowały 10 czerwca, po 62 dniach walk.²⁰

Podhalańczyków czekała okrutna nagroda. Przewiezieni przez Wielką Brytanię z powrotem do Francji, bez większości sprzętu pozostawionego w Norwegii, zostali rzuceni do beznadziejnej obrony Bretanii przeciw znacznie silniejszym wojskom niemieckim. Brygada poniosła ciężkie straty i rozpadła się; część żołnierzy dotarła do Wielkiej Brytanii, inni zostali we Francji i przyłączyli się do ruchu oporu.²¹

Kampania miała skutki sięgające daleko poza fiordy. Jak przypomina Britannica, debata w Izbie Gmin nad porażkami w Norwegii, 7 i 8 maja, obaliła Neville'a Chamberlaina, a 10 maja, w dniu niemieckiego uderzenia na Zachodzie, premierem został Winston Churchill; Hitler trzymał potem w Norwegii do końca wojny około 300 000 żołnierzy. Norweska encyklopedia sugeruje, że utrata dziesięciu niszczycieli pod Narwikiem zaważyła nawet na późniejszej rezygnacji Niemiec z inwazji na Wielką Brytanię.²² › Ewakuacja z Dunkierki, 1940

Pamięć

W Polsce Narwik stał się symbolem: szef urzędu do spraw kombatantów nazwał go pierwszym polskim zwycięstwem II wojny światowej po klęskach 1939 roku. 21 lipca 1940 roku generał Sikorski odznaczył sztandar brygady orderem Virtuti Militari, a w 80. rocznicę, w 2020 roku, złożono wieńce na Grobie Nieznanego Żołnierza w Warszawie i na grobie generała Bohusza-Szyszki na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach.²³

Narwik również pamięta o Polakach. Na cmentarzu w Håkvik spoczywa 66 polskich żołnierzy, jest też pomnik ORP Grom. W 80. rocznicę ambasador RP złożyła wieńce w obu tych miejscach oraz w miejscu alianckiego desantu w Skjomnes, w obecności norweskich ministrów i oficerów oraz ambasadorów Francji i Niemiec.²⁴ › 28 maja w historii wojskowości: alianci odbijają Narwik, 1940