Ofensywa Brusiłowa 1916: największe zwycięstwo Rosji w Wielkiej Wojnie

W czerwcu 1916 roku, gdy armie we Francji tkwiły w rzezi pod Verdun, rosyjski generał dokonał czegoś, co niemal nikomu na żadnym froncie się nie udało: rozerwał umocnioną linię przeciwnika na całej szerokości. W ciągu kilku dni stojące naprzeciw niego armie austro-węgierskie były w odwrocie. Britannica nazywa tę ofensywę ostatnim naprawdę skutecznym wysiłkiem wojskowym carskiej Rosji, którego początkowy sukces ożywił w państwach sprzymierzonych marzenia o rosyjskim walcu parowym, a jej cena pomogła wyniszczyć armię, która ją wygrała.²

Tło: front wschodni w 1916 roku

Wiosną 1916 roku front wschodni uspokoił się po wielkim odwrocie Rosjan z 1915 roku. Rosyjskie armie, zgrupowane w trzech frontach, Północnym, Zachodnim i Południowo-Zachodnim, szybko się odbudowały; bagna Prypeci przecinały linię na pół. W Chantilly sojusznicy uzgodnili wspólne natarcie latem, a rosyjskie naczelne dowództwo, Stawka, obiecało ofensywy, które miały odciążyć Francję i Włochy. Wtedy Niemcy uderzyli 21 lutego pod Verdun, a pospieszne rosyjskie natarcie na północ od Prypeci w marcu, ofensywa narocka, ugrzęzło w wiosennych roztopach, okupione wielkimi stratami.³

Plan Stawki na lato powierzał główne uderzenie Frontowi Zachodniemu generała Aleksieja Ewerta, na północ od Prypeci, przy wsparciu frontów Północnego i Południowo-Zachodniego. 15 maja Austro-Węgrzy uderzyli jednak na Włochów w Trydencie i Włochy poprosiły Rosję o pomoc. Natarcie Frontu Południowo-Zachodniego przyspieszono na 4 czerwca, w przekonaniu, że Ewert uderzy wkrótce potem.⁴

Armie i dowódcy

Aleksiej Brusiłow urodził się w Tyflisie w 1853 roku, ukończył Korpus Paziów i zrobił karierę w kawalerii. Walczył na Kaukazie w wojnie rosyjsko-tureckiej 1877 i 1878 roku, doszedł do stopnia generała, a w 1914 roku poprowadził 8. Armię w rosyjskich zwycięstwach w Galicji. Wiosną 1916 roku objął Front Południowo-Zachodni, cztery armie stojące naprzeciw Austro-Węgier między bagnami Prypeci a granicą rumuńską.⁵ › Bitwa pod Kraśnikiem, 1914

Wyróżniał się wśród rosyjskich dowódców. Na naradzie w kwietniu, jak pisze John Rickard, jako jedyny z trzech dowódców frontów był gotów atakować. Britannica opisuje generała obdarzonego zdrowym rozsądkiem i gotowością uczenia się na dawnych błędach, który upierał się, że przy zaskoczeniu i starannym przygotowaniu ofensywa może się udać, choć inni uważali ją za daremną.⁶

Naprzeciw niego stały armie austro-węgierskie wschodniej Galicji i Bukowiny, wzmocnione wojskami niemieckimi. Ile ludzi miała każda strona, jest sporne. Menning pisze, że Brusiłow rzucił do walki ponad pół miliona żołnierzy i 1700 dział przeciw siłom austro-węgierskim mniej więcej o połowę słabszym. Rickard podaje znacznie mniejszą liczbę dla pierwszego natarcia: 200 000 ludzi z 900 działami przeciw 150 000 z 600 działami, czyli stosunek daleko niższy, niż uważano za konieczny przy ofensywach na zachodzie. Britannica z kolei twierdzi, że to Austriacy mieli wyraźną przewagę liczebną nad atakującymi Rosjanami.⁷

Nowy sposób przełamania frontu

Brusiłow długo myślał o wojnie okopowej. Zwykła metoda polegała na skupieniu dział i odwodów przed jednym odcinkiem, co podpowiadało obrońcy, dokąd posłać własne rezerwy. On wybrał wiele odcinków przełamania wzdłuż całego frontu, tak by przeciwnik nie wiedział, gdzie spadnie główny cios. Jego żołnierze kopali sapy naprzód, aż ziemia niczyja, na wschodzie często szeroka na milę, skurczyła się do około 75 jardów. Ziemianki osłaniały oddziały szturmowe, odwody stały tuż za nimi, a natarcia przećwiczono, według Britanniki na makietach odtwarzających w pełnej skali pozycje, które miano zdobywać. Ostrzał artyleryjski był jak na owe czasy krótki, trwał godziny, a nie dni, by zachować zaskoczenie.⁸

Przebieg ofensywy

Przełamanie

Natarcie ruszyło 4 czerwca i całkowicie zaskoczyło Austro-Węgrów. Na północy 8. Armia generała Aleksieja Kaledina przełamała front pod Łuckiem i wbiła się między dwie armie austriackie; na południu Rosjanie wdarli się na Bukowinę i parli ku Karpatom. Żołnierze austro-węgierscy masowo oddawali się do niewoli. W pierwszej fazie, do 15 czerwca, cztery armie rosyjskie przełamały front na różną głębokość, aż 14 czerwca Kaledin natknął się na zaciekłe niemieckie kontrataki na zachód od Łucka.⁹

Utracony rozpęd

Potem impet osłabł. Front Zachodni Ewerta, który miał zadać główny cios, znajdował powody do zwłoki i udzielił jedynie słabego wsparcia. Stawka tylko powoli przerzucała odwody na południe, a Niemcy pod wodzą Alexandra von Linsingena zdążyli pierwsi wzmocnić Austriaków. Brusiłow nacierał dalej w centrum i na południu, a jego wojska na Bukowinie doszły do Karpat, lecz w decydującym punkcie pod Łuckiem natarcie zostało powstrzymane.¹⁰

Na Kowel: Legiony Polskie pod Kostiuchnówką

W lipcu Rosjanie zwrócili się ku Kowlowi, węzłowi kolejowemu, którego zdobycie podważyłoby niemieckie pozycje na północ od bagien. Na ich drodze stali Polacy, po stronie austro-węgierskiej. Od 4 do 6 lipca Legiony Polskie broniły linii Styru pod Kostiuchnówką przed nacierającymi dywizjami rosyjskimi. Gdy już pierwszego dnia ustąpili Węgrzy na ich skrzydle, legioniści walczyli dalej, w kontrataku odbili wzgórze zwane Polską Górą i wycofali się dopiero 6 lipca, gdy załamały się ich skrzydła. Najciężej ucierpiał 5. Pułk Piechoty I Brygady, który stracił ponad połowę ludzi. W sumie około 2000 Polaków poległo, zostało rannych lub zaginęło, co czyni Kostiuchnówkę najkrwawszą bitwą Legionów. Więcej w naszym przewodniku po bitwach, które dały Polsce niepodległość.¹¹

Pat nad Stochodem

W trzeciej fazie, od 9 lipca, Stawka z opóźnieniem przerzuciła siły na południe, ale było ich za mało i przyszły za późno. Ofensywa wygasła w serii zaciętych starć nad Stochodem, podmokłą linią, na której front austro-niemiecki stężał. Źródła nie zgadzają się co do daty jej końca: Britannica wskazuje 10 sierpnia, Menning 13 sierpnia, a Rickard liczy jeszcze dwa kolejne natarcia i ostatnie uderzenie trwające do 20 września.¹²

Punkt zwrotny

Ofensywę wygrano w pierwszym tygodniu i przegrano w drugim. Natarcie Brusiłowa miało być uderzeniem pomocniczym; gdy stało się głównym, nikt inny się nie ruszył. Według Britanniki Ewert i dowódca na północy Kuropatkin szukali wymówek, a Menning obarcza dużą częścią winy Stawkę, która nie potrafiła kierować działaniami kilku frontów i posłać odwodów tam, gdzie odniesiono sukces. Niemcy zyskali czas na przerzucenie dywizji na wschód: ponad 24 według Menninga, 15 według Rickarda i co najmniej siedem zabranych z frontu zachodniego według Britanniki.¹³

Skutki

Koszt był ogromny po obu stronach, a liczby bardzo się różnią. Menning szacuje straty rosyjskie na około pół miliona. Britannica podaje od 500 000 do miliona Rosjan zabitych, rannych lub wziętych do niewoli, w tym wielu dezerterów i jeńców, wobec około 1,5 miliona po stronie państw centralnych, w tym 350 000 Niemców. Rickard podaje milion Rosjan, co najmniej tyle samo Austro-Węgrów i 350 000 Niemców. Według Menninga natarcie posunęło się o 60 do 150 kilometrów na froncie szerokim na około 550 kilometrów, według Rickarda od 20 do 100 mil.¹⁴

Skutki były wielkie, ale nie rozstrzygające. Armia austro-węgierska nigdy nie odzyskała siły bojowej i coraz bardziej podlegała niemieckiemu dowództwu, a Austria musiała przerwać natarcie na Włochy. Wraz z sojuszniczym uderzeniem nad Sommą ofensywa zmusiła Niemcy do przejścia do obrony. Rumunia, ośmielona, wypowiedziała wojnę 27 sierpnia, a 29 sierpnia Falkenhayn stracił stanowisko szefa niemieckiego sztabu generalnego na rzecz Hindenburga.¹⁵

Przystąpienie Rumunii okazało się zatrutym prezentem. Państwa centralne szybko odpowiedziały, a zdymisjonowany Falkenhayn, wysłany na front w Siedmiogrodzie, odegrał czołową rolę w pokonaniu nowego sojusznika. Menning zauważa, że Rumunia wkrótce potrzebowała rosyjskich posiłków, co jeszcze bardziej uszczupliło siły Rosji.¹⁶

Dziedzictwo i pamięć

Dla Rosji zwycięstwo okazało się powolną raną. Menning pisze, że straty oraz erozja morale, ludzi i sprzętu prawdopodobnie przyspieszyły rozpad armii rosyjskiej w 1917 roku; Britannica idzie dalej i nazywa ostatecznym efektem ofensywy podzwonne dla rosyjskiej monarchii, a Rickard zauważa, że tymi stratami tłumaczono wybuch rewolucji w tamtym roku.¹⁷

Sam Brusiłow przeżył cesarstwo. W maju 1917 roku (według kalendarza juliańskiego) Rząd Tymczasowy mianował go naczelnym wodzem, ale po klęsce letniej ofensywy w Galicji w lipcu został odwołany i osiadł w Moskwie. Jak na carskiego generała niezwykłe było to, że później służył bolszewikom: wstąpił do Armii Czerwonej w czasie wojny z Polską w 1920 roku i pracował jako inspektor kawalerii. Zmarł w Moskwie w 1926 roku.¹⁸

Jego ocena wciąż budzi spory. Jewgienij Wołkow zauważa, że jedni historycy widzą w nim wybitnego dowódcę, którego metody stosowano jeszcze w II wojnie światowej, a krytycy twierdzą, że przełamanie pod Łuckiem przygotowało kilku dowódców, a jego nazwisko przylgnęło do niego dopiero za sprawą historiografii radzieckiej. W Polsce ofensywę pamięta się przede wszystkim przez Kostiuchnówkę, bitwę, w której legioniści Józefa Piłsudskiego zapłacili najwyższą cenę w całej wojnie; zdjęcie na górze tej strony pokazuje go w ich okopach na Wołyniu kilka tygodni później.¹⁹ › Józef Piłsudski